Abduraman Bariyev

Abduraman Bari Acımendili - Halq ocası 

 Abduraman Bariyev 1897 senesi Keriç yarımadasındaki Acı Mendi köyünde dünyağa kelgen. 1906 – 1908 senelerinde qomşu Secevut köyündeki başlanğıç mektepte tasil alğan, 1909 - 1910 senelerinde Cav Töbe medresesinde Türk ve Arap tillerini ögrengen, soñra Kol Alğıç, Saray Miñ medreselerinde oquğan. 1912 – 1913 senelerinde Bağçasaraydaki Zıncırlı medresede oqup, tuvğan köyü Acı Mendige qayta ve mında ocalıq yapa. Aqmescitte neşir olunğan “Tatar Ocapçe” gazetesinde atalar sozleri, aytımlar, şiirler, maneler ve çıñları derc etqendir. 1917 – 1921 senelerinde Abduraman oca bir zamanlar özü oqugan Cav Töbe medresesinde ders bergen cenk arfesinde kene tuvğan Acı Mendisinde ocalıq fondunda Lenin rayonında 1922- 1923 senelerde çalışqan ocalarnıñ cedveli berilip, mektep müdiri Abduraman Bariyev kulak oğlu ve milliy fırqacı sıfatında sınfiy duşmanlar sırasında qayd etile.

Sürgünlikte folklorcı oca dülger, suv ağları saasında nevbetçi olıp çalışqan. Qırımtatar halqı milliy areketi başlanğan yıllarda Abduraman oca milliy küreşke birinciler sırasında qoşula. Acı Mendi köyü sakinleriniñ adları – soyadları ile cedvelini tizip, milliy areketçilerimiz yapqan Qırımtatar ealisini cedvelge aluv, cenkte iştirakini, sürgünlikniñ ilk senelerinde ğayıp oluvınıñ sayısını belgilev işinde iştirak ete. Özüniñ baş maqsadını halq ağız yaratıcılığı nümünelerini, Harcibiye köyünde ocalıq yapqan belli şairimiz Üsein Şamil Toqtarğazı aqqında qıymetli malümatlarnı, XX asırnıñ ilk yıllarında medreselerdeki tasil, Qırım tarihı aqqında malümatlar toplavda körgen Abduraman Acımendili milliy areketimizge salmaqlı issesini qoştı.

Abduraman ocanıñ hızmetlerinden belli yazıcımız Şamil Alâdin, Şamil Toqtarğazığa bağışlanğan “İblisniñ ziyafetine davet” adlı eserinde, tilşinasımız Basır Ğafarov, folklorcı alimimiz Refiq Muzaffarov “Qırımtatar edebiyatınıñ tarihı”nıñ müellifleri Rıza Fazıl ve Safter Nogayev ve digerleri faydalandılar.

Abduraman oca “Çora Batır”, “Edige” kibi Qırımtatar destanlarınıñ variantlarını yazıp alğan, “Halq edebiyatı” el yazmasında ikâye qaldırğan. Qırımda grajdan cenki, inqilâp, açlıq, kollektivleştirüv kibi vaqialar aqqında ikâye ete.

A. Bariyev bizlerge salmaqlı Qırımtatar luğatınıñ zarurlığını añlağan ve luğat teşebbüsinen bir paylaşqan. Öz mektübinde Basır ağa: “Qıymetli ve unutılmaz Abduraman ocam! Qırımtatar luğatını yapmaq fikriñiz pek qoşulam. Bu şeyniñ bizlerge pek büyük faydası olur. O, tilimiz başqa tiller arasında tutqan yeri, tarihı ve emiyetini aydınlatuvda pek büyük rol oynar.” dep yazğan.

Aşağıda biz Abduraman Bari Acımendiliniñ “Hatirlerim” qol yazmasından bir parçasını (olğanı kibi) diqqatınızğa avale etemiz.

1911 – 1912. yılı Saray Miñ medresesinde

1911 senesi salğın küzde Abla Aqamnıñ toyunı toylağan soñ babam meni hasta yatsada Saray Miñ medresesine yolladı. Maña onı hasta alda bıraqıp, medresege ketmek pek ağır keldi. Biz üyle vaqıtlarında medreseniñ dershanesine tüştik. Dershaneniñ küçük odasına barıp tüşer – tüşmez yahşıca kiyingen 30 – 32 yaşlarında bir adam keldi. O, bizneñ biraz laqırdı etti. Bundan soñ men, Şeyhrazi boyukniñ odasına kettim. Medresede 100-den ziyade talebe olıp, odağa yerleşken ve şu boyukler idaresinde toplanğan ediler:

1 - Nusredin Kemal Efendi.
2 - Şeyhrazi Ebuleys Efendi
3 - Ahmed Efendi.
4 - Abdulla Efendi.
5 - Üsein İlyas
6 - Seyt Celil Ğaniy
7- Mensait
8 - Seyfedin boyukler.

Saray Miñ medresesi oqutuv usulı ceetinden Qırımnıñ başqa medreselerinden ayırıla edi. Mında oquv, oqutuv usulları biraz yañı ve eski medreselerge köre çıtqaç edi. O zamanda Qırımda meşur olğan şu medreseler bar edi:

1 - Bağçasarayda Zıncırlı medrese ve Han medresesi.
2 - Özenbaş medresesi.
3 - Tav Dayır medresesi.
4 - Kulümbi medresesi.
5 - Saray Miñ medresesi ve ilâhre.

Bu medreselerniñ episinde oquv Arapça ve eski sholastik şekilde edi. 1906 – 1907. Yıllarda İstanbulda ketirilgen Alim Mustafa degen bir müderris olaraq onıñ yerine aslen Qırımlı bolğan Seytmurad Efendi ketirilgen edi.

Saray Miñ medresesinde oquv ve yaşayış

Boyükler dep aytılğañ eski ve baş sohtalarnıñ odalarında 12 şer ve daa ziyade sohta bulunır edi. Odalar kiyiznen töşelip, divar etrafında minderler tizilgen adiy Tatar evleri kibi edi. Sohtalar aşayt içün cemiyetke ayda 5 (yahut ziyade) ruble para qoşıp umumiy aşhanadan er kün ekişer funt ötmek ve künde bir kere üyle aşı (içinde 100 er gramm eti bolğan qapısta, makaron, pirniç şorba) alır ediler. Ya çay qaynata, yahut tükândan konserve, zeytün, penir, elva alır ve bunıñle keçinir ediler. Esas itibaren medreseniñ başı, direktorı Suleyman Acı edi. Medreseniñ yılda eki kere tatili olur edi: qış ve uzun müddetli yaz darqavları. Bu darqavlarda talebelerni imtian yapa ediler. İmtianlar aftalarneñ devam eter, buña bütün Keriç köylerinden din alimleri bolğan efendiler kelir edi.

Saray Miñ medresesiniñ eñ parlaq vaqtı tamam bu senede edi. Bu yıl medresede em talebe çoq edi, em medresege bu sene Türkiye ruşdiye mektebi programmasınca Türkiy dersler kirsetilgen edi. Suleyman Acı aqaylarnıñ ve baylarnıñ, efendi aqaylarnıñ ve müderrisniñ bundan maqsatları em molla, em oca yetiştirmek olsa kerek. Müderrisniñ bütün talebeleri ruşdiyeniñ 1-inci ve 11-inci sınıflarına bölüngen edi.

Arapçadan şu ilimler oqutıla edi:
1 - Usul – eñ büyük felsefe, diniy felsefe – bunı müderris Seytmurad Efendi oquta edi. Bunı eñ esli talebelerden Musredinen, Şeyhrazi oquv ediler.
2 - Telhis – Arap edebiyatı, maaniy ve aqaid – bunı da müderris oquttı. Bundan 10-12 adam olıp, çoqusı boyünler oquy ediler.
3 - Cami dersi – bunı Müsredin Efendi oquta edi.
4 - İzar – bunı Şeyhrazi Efendi oquta edi.
5 - Sarf – bunı Üsein İlyas oquta edi.

Medresede derslerge çalışmaq içün aqşamları talebeler geceniñ yarısına qadar ve daa ziyade vaqıt oğraşa ediler. Küçük talebeler camige toplana, oquv yerine oyunnen vaqıt keçire ediler.

Men özüm izarçı edim. Türkçe birinci sınıfta oquy ve şu sınıfnıñ ileri kelgen alâcısı edim.

Talebeler arasında gazeta, edebiy kitap oquv işleri

Talebeler arasında Türkçe gazetalar, jurnallar, edebiy kitaplar, roman, ikâye oquğanlar çoq edi. Lâkin bu işler teşkilâtsız kete edi. Edebiy tögerek degen şeyniñ o zaman ismi bile yoq edi. O zamandan talebeler ve Tatar halqı yalıñız siyasiy ceetten Rusiyege tabi ediler. Mektepler Türkçe, Türk İslâmiyeti altında edi. Qırımdan İstanbul mektebinde oquğan yaşlar çoq edi. Bu sayede Tatar halqı ve sohtası Rusiyege duşman, çarimizge duşman, Türkçü ve İslâmcı olıp yetişe ediler.

1911 senesi İtaliya devleti özüniñ kolonial siyasetini ömürge keçirmek içün Türklerniñ qolunda bolğan Trablusğarp (Tripoli) ve Benğazığa ücüm yaptı. Bu sebepten İtaliya – Türkiye cenki başladı. Cenk bütün musulman halqlarnıñ İtalyanlarğa qarşı nefret ve duşmanlığını meydanğa ketirdi.

Trablusğarpta ve Benğazıda Türk askerleriynen birlikte vatanını qorçalav oğrunda qaramanca İtalyanlarğa qarşı cenkleşken Arap halqları ve Türk askerleriniñ yigitlik ve batırlıqlarını sohtalar alqışlay ve cenk haberlerini künü – kününe gazetalardan izley ediler. Men o zaman birinci şiirimni yazğan edim:

İtalyanlarnı mağlüp etti
Osmanlı qaramanları
Trablusnı suvlay
İtaliya asker çıqanları

>
Saray Miñ medresesinde hususiy imtian (qışta) yazılı bolğan edi. Hocamed Efendi tahtağa er dersten sualler yazğan ve bu suallerge biz yazma olaraq cevaplar bergen edik. Bu bir taqım talebeler içün alverişli olıp çıqtı. Çünki talebelerniñ bir çoqları bir-birlerinden köçürip oldılar. Baardeki imtian ise soravlarnen oldı. Arapçadan imtiannı bizden izar dersinden könçekli meşur Zinabadin Efendi olğan edi.

Müellifniñ notu:

Müellif Abduraman oca Barige bağışlanğan mezkür saifelerimiz içün qıymetli malümatlarnı ve ocanıñ qolyazmalarını taqdim etken Abduraman Barinin qızı Qaside Bariyevağa ve Moskvada yaşağan torunı “Kırımskotatarskaya problema. 1944 – 1991” kitabınıñ müellifi, tarihçı Gülnara Bekirovağa teren minnetdarlığını bildire. Gülnara hanım qartbabası aqqında ve onıñ eserlerinden tertip etilgen kitap çıqartmaqnı arzu ete. Alla onıñ bizler içün bu zarur işinde yardımcı olsun.

  

Zera BEKİROVA

KALGAY Dergisi, Ocak – Şubat – Mart 2005, Sayı: 35, Sahife16 – 17 - 18

Tefsirler

Еще об Абдурамане Бари - биография и переписка

С сайта внучки А.Бари Гульнары Бекировой

http://kirimtatar.com/index.php?option=com_content&task=view&id=103&Itemid=382

Drupal tarafından desteklenir. Drupal,açık kaynak kodlu bir içerik yönetim sistemidir