Зейнеб Люманова

Зейнеп Люманованынъ 90 йыллыгъы мунасебетинен

 

С.Эреджепова ве З.Люманова

 

Белли йырджымыз Зейнеп Люманованынъ сесини ильк кере Озьбекистан радиосындан 1957 сенеси эшиткен эдим. Озюнен исе 1968 - 1969 сенелери Ташкентте таныш олдым. 1970-нджи сенесининъ кузь айларында Зейнеп апте манъа:

-Февзи, сен бизим баягъы музыка эрбапларымызны грампластинкагъа яздынъ. Мумкюн олса, меним де бир къач йырымны язмагъа ярдым эт! - деп мураджаат этти.

Мен онъа:

-Мен Къыбрай къасабасында яшайым. Шимди сизге адресимни берерим, сиз исе ярын манъа келирсинъиз. Мен сизинъ йырлайджакъ тюркюлеринъизни язып алырым, чалгъы такъымына оркестровка япкъан сонъ, бир къач кере репетиция кечирирмиз. Ондан сонъ исе грампластинка меселесини башлармыз, - дедим.

Зейнеп апте анълашкъан вакътымыздан баягъы кеч къалып, болдурып, терлеп-пишип, нерваланып кельди. О манъа бакъып:

-Бу сизинъ Къыбрай халкъы худжур ве меракълы экен. Сенинъ о къадар пластинкаларынъ чыкъты, газетте макъалелеринъ басылды, радиодан ве телевидениеден музыкаларынъ иджра олуна, бу адамлар оларны эшитмейлерми?! - деди.

Мен исе:

-Зейнеп апте, сиз мени сорагъанда адамлар насыл джевап къайтардылар? - дедим.

Зейнеп апте манъа:

-Бир къач адамдан сорадым. Олар манъа Февзи Алиев адлы композитор бизим койде яшамай. Эгер бойле буюк инсан Къыбрайда олса, биз оны мытлакъа билир эдик, дедилер. Лякин бир адам, мында бир бала бар, о яшлыгъында демирёл боюнда эчки, сыгъыр отлатып юре эди. Сонъки вакъытларда чалгъыджы олгъаныны эшиттим, деп айтты, - деди.

Мен Зейнеп аптеге :

-Мына, коресинъизми, мен 15 йылдан берли профессионал чалгъыджы олгъаныма бакъмадан, джемаат манъа ве умумен - санат усталарымызгъа сайгъы, севги, урьметнен бакъмай. Бу бизим джаиллигимизнинъ фаджиасыдыр. Шу себептен ишлеримиз зайыф оладыр, - дедим.

Иджраджылыкъ усталыгъы юксек олгъаныны сейирджилер сезе эдилер

Шу куню мен Зейнеп Люманованынъ репертуарындан 4 тюркю язып алдым ве эр шей азыр олгъан сонъ, чокъ бюрократларнынъ кабинетлерини зиярет этип, метнилерни худсоветлерден кечирдим. Бундан сонъ Озьбекистан Медениет везирлигинден рухсет алып, «Мелодия» Бутюнсоюз грампластинкалар фирмасынынъ студиясында невбетте турдым.

Ахыр-сонъу 1971 сенеси, январь айында: «Огълан элинъни саллама», «Эля козьлюм», «Дагъларын ёллары», «Этмем инкяр» адлы тюркюлер Ташкент грампластинка студиясында магнит лентасына язып алынды ве бир кере даа Москвада худсоветтен кечкен сонъ, дюнья юзюни корьди, тюкянларда сатылды.

Сюргюнлик девринде, биз мына бойле, сонъ дереджеде къыйынлыкъларнен, чекишмелернен, медениетимиз ольмесин деп, озь вакътымызны, сагълыгъымызны аджымайып, чалыша эдик. Мен даа чокъ дигер къыйынлыкъларны язмадым, къыскъадан яздым. Земаневий яш несиль бойле агъыр, фаджиалы шараитлерни корьмеди, бильмей.

medeniyet8a-040608.jpg1972 -1974 сенелери мен «Къайтарма» ансамблинде  оркестрнинъ музыка ребери ве дирижёры вазифесинде чалышкъан вакътымда истидатлы конферансье Аблямит Умеров манъа бакъып :

-Февзи, сен Зейнеп Люманованынъ йырлагъанына насыл къыймет кесесинъ? - деп сорады.

Мен онъа бойле джевап берген эдим:

-Зейнеп апте эвбикелери киби йырлай!

-Мен анъламадым, бу яхшымы, ёкъса ярамаймы? - деди Аблямит  агъа.

-Эв бикеси дегенде, мен Зейнеп аптени иджраджылыкъ усталыгъына энъ юксек къыймет кесем. Чюнки о халкъ тюркюлерини ойле терен халкъ услюбинен, колоритинен иджра эте ки, тюркюлерге ич бир эджнебий интонацион ве ритмик  чизгилерини, хусусиетлерини къошмай. Шунынъ ичюн ансамбльнинъ концертинде Зейнеп Люманова йырлагъанда, динълейиджилер буны сезелер, дуялар ве оны  иджраджылыгъына юксек къыймет кесип, пек сыджакъ къаршылап алалар.

-Машалла Февзи достум, пек боразлы айттынъ, сагъ ол, - деди Аблямит агъа.

1973 сенеси мен  ансамблимизнинъ бутюн йырджыларынынъ иджрасында «Къайтарма» адлы эки буюк диск-гигантка - 20-ге якъын къырым тюркюмизни яздыргъан эдим. Бу грампластинкаларнынъ биринде Зейнеп Люманованынъ иджрасында «Эльмалым», «Къадифеден киссеси» адлы эки тюркю бар.

Бойлеликнен мен къолумдан кельгени къадар буюк йырджымыз, даа  догърусы, халкъ йырджымызнынъ оригиналь, йымшакъ, къадифели сыджакъ сесини грампластинкаларгъа яздырып, келеджек несиллерге эбедий къалдырдым.

Онынъ тюркюлери

сюргюнликте халкънынъ рухуны котере эди

Бундан гъайры Озьбекистан радиосы, Къырым редакциясынынъ музыка фондунда Зейнеп аптенинъ иджрасында 25-ке якъын халкъ тюркюси магнит лентасына язылып алын-гъан эди. Оларнынъ арасында: «Варирач», «Аллы-пуллы», «Мавилем», «Эм северсинъ, эм севмезсинъ», «Бир далда эки кираз», «Мен бостанджы дегилим», «Бир ме-джлисте», «Огълан, элинъни саллама», «Ешиль япракъ арасында» ве  дигерлери барлар.

Сюргюнлик  девринде Зейнеп Люманованынъ гузель иджра эткен тюркюлери радиода, телевизорда, «Къайтарма» ансамблинде халкъымызнынъ рухуны котере, ватанымызны хатырлата, Къырымгъа къайтув меселесине давет эте эди. Зейнеп апте озю де, огълу Руслан Эминовнен берабер чокъ йыллар девамында Къырым меселесинде фааль иштирак эттилер. 1967 сенеси Лёманова делегатларнен берабер векиль оларакъ Москвагъа баргъан эди.

Шуны да айтмакъ истейим ки, сюргюнлик девринде медениетимиз саасында чалышкъан инсанларны мен эписини яхшы билем. Бу инсанлар музыка медениетимизни, тилимизни олюмден къуртармакъ ичюн озьлерини аджымай, гедже-куньдюз чалыша эдилер. Оларнынъ арасында Селиме Челебиева, Ленияр Якъубова, Али Османов,  Зейнеп Люманова ве даа чокъ адамларымызгъа укюмет тарафындан чешит унванлар бермек мумкюн дегиль эдими? Лякин булар ве даа чокъ шейлер япылмады.

Шахсий меним фикримдже, медениетимиз огърунда энъ махсулдар ве файдалы чалышкъан эрбапларымызгъа бирер эйкель къоймагъа ляйыкътыр, деп саям.

1999 сенеси Къырымда «Бильги чокърагъы» сериясында  «Деятели крымскотатарской культуры (1921 - 1944г.г.) адлы библиографик лугъат чыкъты. Энъ меракълысы шу ки, бу китапта чокътан унутылгъан медениет эрбапларынынъ адлары язылгъан. Лякин бутюн хал-къымызнынъ урьметини, севгисини къазангъан, белли  йыр-джымыз - Зейнеп Люманованынъ ады ёкъ.

Меним фикримдже, бу китапкъа кирсетильген, унутылгъан медениет эрбапларымызнынъ ляйыкъ сойларынынъ адларыны къыдырып тапып янъыдан бойле бир китап даа нешир этмек керек.

Зейнеп Люманованы иджраджылыгъына юксек къыймет кесип, мен 1987 - 1989 сенелери  Ташкент алет заводында яшагъан Рефат Ибраимов адлы адамнынъ (онда видеокамера бар эди) эвине кетирип, Зейнеп аптеден бир сааткъа якъын интервью алдым.

Даа буюктен-буюк бир меселе бар. Къырым миллетимиз 50 йыл сюргюнликте олды. Бу ярым асыр девамында насыл инсанлар, кимлер бизим музыка медениетимизни сакълап къалмакъ ичюн  чалыштылар? Бу муим меселеге кимлер, насыл иссе къоштылар? Оларнынъ такъдирлери, турмушлары, аятлары насыл кечти? Бу ве башкъа суаллерге джевапларны тапып, тез вакъытта «Деятели крымскотатарской культуры 1944-2000 годах» адлы библиографик лугъат чыкъармакъ керек, деп саям. Чюнки вакъыт пек тез кече ве земаневий хаберлер тез унутыла, ёкъ олып кете.

Белли йырджымыз Зейнеп Люманова (огълу Руслан Эминов айткъанына коре) 1992 сенеси 23-октябрьде бу дюньяны терк этти. Яткъан ери  дженнет олсун.

Бу аджыныкълы вакъиадан але даа 16 йыл кечти. Бунъа бакъмадан, бутюн халкъымызгъа белли олгъан бу инсан акъкъында бутюн темелли материал, малюмат тапмакъ агъыр. Шунынъ ичюн эпимиз бойле муим меселелер акъкъында  тюшюнмелимиз.

medeniyet8v-040608.jpg

 

 

С.Налбандова Э.ШемиЗаде З.Люманова

 

 

 

 

medeniyet8b-040608.JPG

 

 

Делегация

 

Февзи АЛИЕВ.

Къырымда нам къазангъан санат эрбабы, Къырым Девлет мукяфатынынъ, Халкъараконкурсларнынъ лауреаты, бестекяр, фольклорджы, йырджы.

 

http://www.qirim.info/?p=258

Powered by Drupal, an open source content management system