Cebbar Akimov doğğanınıñ 100 yıllığına

 

Mİllİy areketnİñ ög sIralarInda ocalar edİ
 
Qırımtatar halqı milliy areketiniñ esasçılarından biri – Cebbar AKİMOV doğğanınıñ 100 yıllığına
 
“Halq küreşinden kenarda turmaqnı şahsen men satqınlıq, dep saya edim ve sayam. Men milliy areketniñ faal iştirakçisi edim ve öyle de faal iştirakçi olıp qalacam”. (1972 senesi makemede aytqan soñki sözünden).
 
Amdi GİRAYBAY
TATAR OCASINA
 
Ey, zavallı, kün körmegen faqır tatar ocası,
Muhtac sağa bu milletniñ qarısı em qocası,
Sensiñ onıñ kelecegin keçkeninday etecek,
Körekçi bir qart çobanday col kösterip ketecek!
 
Lâkin seni cail millet taqdir etmey, qaramay,
Seniñ aytqan aq sözleriñ öz işine yaramay,
İnsan etmek içün halqnıñ alayın bir biçimde,
Basıq, alçaq bastırıqday bir mektepniñ içinde.
 
 
Öksüz tatar ballarını toplağansıñ başıña,
Yazmağa söz tapılmaycaq seniñ dürbe taşıña,
Sen can çekiş, mektebiñde, yorulma iç, bilgi saç,
Eviñdeki anañ, babañ, balañ, qarıñ bola aç…
 
Tilengenday cüresiñ sen yazda, qışta, boranda,
Seniñ eviñ, eñ müşkül bir kün keçirgen qoranta…
Utansınlar bu milletniñ qalın qursaq bayları,
Qoltuğında er biriniñ kâğıt aqça tayları.
 
Can darısı bellegenler şu temelsiz paranı,
Sen sarasıñ şundaylarnıñ köksündeki yaranı,
Millet içün verem qapa közleriñden aqa yaş,
Muğayma sen bu horluqqa, ey fedaiy, arqadaş…
 
Sen bu halqnıñ em anası, em babası, başısıñ,
Kelecekniñ yıqılmaycaq qaviy temel taşısıñ!
Şimdi seniñ qıymetiñ yoq, künün müşkül bolsa da,
Bizler içün gül savluğıñ bir çeçekday solsa da.
 
Mümkün tuğul bu halq seni ille taqdir etecek,
İşte caşlıq o künden soñ maqsadına cetecek.
 
1921 s., yanvar 3,
Aqmescit.
 


Cebbar Akimovnıñ hatıra derslerine bağışlana
 
Mİllİy areketnİñ ög sıralarında ocalar edİ
 
Halqımıznıñ asırlarca, kâde facialı, kâde bahtlı tarihı şunı köstere ki, ög sıralarda daima ocalar bulunğan, eñ ağır allarda cetemenlik yapqanlar. Büyük şairimiz Admi Giraybay qırımtatar ocaları aqqında yazğanı kibi: “Sen bu halqnıñ em anası, em babası, başısıñ. Kelecekniñ yıqılmaycaq qaviy temel taşısıñ!”. 1944-te halqımız ölümge maküm etilip, ğurbet illerge sürülgende halqnı Vatan yoluna çağırğan, milliy areketniñ qaviy temelini ilk qoyğan Cebbar Akimov, Amza Ablayev, Riza Asanov, Osman Ebasanov ve daa çoqları oca ediler. Bu sene noyabr 5 künü qırımtatar halqı milliy areketiniñ eñ körümli iştirakçilerinden biri Cebbar Akimovnıñ doğğanına 100 yıl tolacaq.
Cebbar ağa 1909 senesi sabıq Tavriya guberniyasınıñ Aluşta bölgesindeki eñ dülber köylerinden biri Tuvaqta Hamut Akim ve Abdulla qızı Şeydeniñ ailesinde toñğuçları olıp dünyağa keldi. Babası ilimge, tasilge meyil bergen ve köy cemaatı arasında itibarı yüksek olıp, köy başı vazifesine de saylanğan. Rametli yazıcımız Safter Nagayevniñ aytqanına köre, başlanğıç tasilni Cebbar ağa Küçük Özen köyünde alıp, soñra oquvnı Totayköy Qırımtatar pedagogika oquv yurtunda devam etken. O yıllarda bu oquv ocağı milliy mütehassıslarnı azırlavda eñ büyük rol oynağan müessiselerden biri olıp, mında oquğan talebeler Bekir Çoban-zade, Yaya Bayburtlı, Şevqiy Bektöre kibi münevverlerniñ qolundan bilgi aldılar. Padişa zulumından daa yaqınlarda qurtulğan qırımtatar köylerine onıñ kibi ocalarnıñ ne qadar zarur olğanını ve biñlernen oğlan ve qızçıqlar oca kelecek yoldan közlerini üzmegenlerini bilgen Cebbar ağa tez arada tehnikumnıñ eñ namlı talebelerinden biri ola. Tehnikumnı alâ bitirgen mezun olaraq paytahttaki pedagogika institutınıñ üçünci kursuna iç bir imtiansız qabul etile bile, lâkin o, köyge qayta ve Tuvaqta, qomşu Küçük Özen, Ulu Özen köy mekteplerinde ocalıq yapıp başlay. Yaş oca Yaltada “Çayır” ileri tatar gençleri mektebinde ders bergen Cebbar Akimniñ talebeleri arasında büyüközenbaşlı Bekir Osman da bar edi. Şundan itibaren, aralarında ancaq eki yaş farq olğanına baqmadan, Bekir ağa Cebbar ağağa büyük itiram ile “Ocam” dep mura­caat etken ve bütün ömür özüni onıñ talebesi, dep bilgen. Olarnı ömürlik bağlağan bağ aynı şu yerde asıl ola ve yıllar keçip olar cenkte de, milliy arekette de bir işni yapacaqlar.
Cebbar Akimovnıñ ocalığı çoqqa sürmedi, arbiy hızmet çağı keldi. Onıñ askerligi keçken 1931-1933 seneleri sovetler rejiminiñ eñ şiddetli, köylülerniñ alışqan, asırlar devamında şekillengen turmuş tarzını darma-dağın etip, yañı yabancı usullarnı taqıştırğan devrine doğru keldi. Lâkin Cebbar ağa da biñlernen qırımtatar ziyalıları kibi, ille bolşevikler mazlum milletini aydınlıqqa alıp çıqara­caqlarına yürekten inana. Üç yıllıq, şu cümleden bir yıllıq komandanlıq kurslarında oquvı ve hızmetinden soñ o, kene yañı quvet, yañı ilhamnen sınıf odasına kire. Aslı da bütün ömür ocalıq yapar edi. Özü kibi daa dün bir arif bile tanımağan, qalemni nasıl tutmağa bilmegen bu köy balaçıqlarından bilgili insanlar yaratmaq ne qadar zevq, ferah bağışlay insanğa. Bundan da büyük iş barmı? Esas zenaatı boyunca oca olğan Cebbar Akimov bundan soñ artıq sınıf odasına bir daa iç kirmese de, ömrü devamında etrafında bulunğanlarnıñ episine oca kibi munasebette bulundı. Onıñ bilgisi, mulâyimligi, babalarca merametligi, ikmeti gençlerni daima magnit kibi özüne çekti.
Amma Cebbar Akimov kibi mütehassıs içün adiy köy ocalığı ziyade küçük bir iş. Onıñ istidadı, zekâsını Maarif nazirliginde işletmek kerek, dep onı Halq maarif komitetine işke alalar. Em qırımtatar, em rus tilini mükemmel menimsegen hadim pek tez vaqıtta nazirlikten de ziyade Qırım devlet neşriyatına zarur tanıla. Er angi aqiqiy naşir kibi Cebbar ağa da mındaki faaliyetini mürettiplikten başlap, muarrir ola ve cenk arfesinde neşriyatnıñ müdiri vazifesinece köterile.
Marksizm-leninizm klassikleriniñ adiy işçi ve köylülerge bahıt işandırğan eserlerini qırımtatarlar da añlamaları içün ebet de bularnı ana tiline çevirmek kerek, dep saya Cebbar Akimov ve bu işke birinciler sırasında belsene. Bu eserlerniñ episi boş laf, olar sızğan qurum yıllar keçtikçe çil-parça olacağını, qırımtatarlar Qırımdan quvıp çıqarıl­ğan soñ bu kitaplar qabaatları şu halq­nıñ tiline tercime etilgenlerinde olğanı içün kitaphanelerden toplanıp, şeer meydanlarında yaqılacağını o, aqılına bile ketirmedi…
Ulu Vatan cenki başlanğanda Qırım vilâyet partiya komitetiniñ azası olğan Devlet neşriyatınıñ müdiri partiya hadimlerinen beraber Krasnodar ülkesine evakuatsiya yapıla. Cebbar Akimovnıñ emek defterçigindeki qaydlarğa köre o, 1941 senesi dekabr 25-te Dağıstan muhtar cumhuriyeti Kaytag rayonındaki Yañı Kent başlanğıç-orta mektepniñ direktorı olıp tayinlengen. 1942 senesi ise Qırım vilâyet partiya komitetiniñ çağıruvına binaen, qırımtatar tilinde neşir etilgen merkeziy “Qızıl Qrım” gazetasınıñ mesül muarriri olaraq, cenkte yaralanğan deñizci, şair Seitümer Emin ile birlikte mahsus uçaqnen Qırımnıñ partizan areketi eñ qaynağan dağlarına taşlana. Bir elinde qalem, ekinci elinde avtomat tutqan Cebbar Akimov halqnı duşmanğa qarşı amansız küreşke kötergen “Tatar halqına”, “Tatar ocalarına”, “Tatar yaşlarına” kibi biñlernen cenkâver varaqalarnı yaza ve vertolöttan dağ eteklerindeki köylerge tarqata.
1944 senesi aprel ayında Qırım nemselerden azat etilgende “Qızıl Qrım”nıñ hadimleri gazetanı kene evelki iş yerlerinde Aqmescit şeerinde Karl Marks soqağındaki 26-ncı binada çıqa­ralar. Nasıldır bir aydan soñ sevimli toprağından ebediy ayırılacağından Cebbar ağanıñ haberi yoq, o, vira büyük coşqunlıqnen halqnıñ göñlüni kötergen maqaleler yaza. 1944 senesi mayıs 17 künü matbaağa berilgen soñki 47(6093)-nci sanında muarrirniñ “Yaşasın Sovet Qrımı” serlevalı baş maqalesi “Qrım halqları Sovet Vatanına, ulu Stalinge bergen sözlerini iç şübesiz, namusnen yerine ketirir ve Qrımnı Sovetler Vatanınıñ daa zengin ve çeçeklengen bir köşesine çevirirler” degen sözlernen yekünlene. Kene de şu birinci saifede 16 mayısnıñ Sovet informbürosından operativ malümatınen bir sırada 2500 gektar yerge yazlıq aşlıq saçıl­ğanı haber etilip, ekinci saifede Çkalov adına sovhoznıñ direktorı Amet­şaye­vanıñ “Sovhozımız daa zengin, daa yaraşıqlı olur”, Seitümer Emin ve Reşit Muratnıñ Albatta bulunğanda körgenlerini tarif etken “Quvanç ve nefret” maqa­lesi derc oluna. İşke erte kelip alışqan baş mauarrirni tañda neşriyatnıñ azbarında silâlı sovet askerleri toqtata ve qaba şekilde, qaytıp uzaq yolğa azırlanmasını buyuralar.
Cebbar Akimov sürgünlikte Bekabad şeerine tüşe, mında “Farhadstroy” qurucılığında, tsement zavodında çalışa. Lâkin öz zenaatı boyunca degil, artıq bütün qırımtatar halqı onıñ sınfı ola, keskin ve istidatlı qalemi ise halqnıñ iztiraplarını, talaplarını ifade etken muracaat ve beyanatlarnıñ yaratılmasına hızmet etecek. 50-nci senelerde, daa komendant rejimi lâğu etilmesinden bir qaç yıl evelsi, Özbekistannıñ çeşit vilâyetlerine tüşken sabıq cebe­ciler, kommunistler, rutbeli subaylar ve qaramanlar partiyalarını sorğuğa çekmege cürat etip, umumhalq küreşini teşkil eteler ve misli körülmegen, iç tekrarlanma­ğan unikal bir areketni meydanğa ketireler. Bu arekette ne yolbaşçılar ve ne boysunğanlar bar edi. Bütün areket içün umumiy qarar qırımtatarlar yaşağan er bir maalleden başlap, rayon, şeer, vilâyet ve cumhuriyetke barğance tizilgen teşebbüsçiler gruppa vekilleriniñ cumhuriyet, ittifaq körüşüvlerinde muzakere etile ve tek er kes bir fikirge kelgen soñ qabul olunğan. Böyle areketniñ unikalligi şunda edi ki, teşkilâtnıñ reberini yaqalamaq, qorquzmaq, satın almaq mümkün olıp, areketni pek tez darma-dağın etmek mümkün edi. Tarihta olğan milliy azatlıq areketlerniñ taqdirlerini etraflıca ögrenip, sovet akimiyetiniñ zalım rejimi vaziyetinde özüni qorçalamaq iqtidarında olacaq areketni meydanğa ketirgen Cebbar Akimov, Bekir Osmanov, Mustafa Halilov, Mustafa Selimov, Mühsim Osmanov, Amza Ablayev ve digerleriniñ bu ğayesi ne qadar ikmetli ve doğru olğanını zaman isbat etti.
Cebbar ağanıñ areketçenligi, cetemenlik yapa bilüvi sayesinde Bekabadda yaşağan aman-aman episi qırımtatarlar milliy areketke qoşuldı ve halq arasında şaqa tarzında bu şeerge “Tatar Petrogradı” denilgen. Sürgünlikniñ eñ ağır yıllarında bile Cebbar ağa ocalığını unutmay, pek çoq yaşlarğa ulu mütefekkirimiz İsmail Gasprinskiy aqqında daa iç bir kitapta yazılmağan şeylerni ayta, onıñ resmini çoqlaştırıp gençlerge ediye ete. Eline keçken Konçevskiyniñ “Песни Крыма” kitabını da pek çoq kereler çoqlaştıra, Bekabadda onı bağışlamadığı yaş qalmay.
Tilimizniñ taqdirini qayğırıp, umumhalq vesiqalarınıñ ana tilimizge tercime etilmesini talap ete, mekteplerde qırımtatar tili dersleri alıp barılmasına irişe, “Lenin bayrağı” gazetasına semetdeşlerimizniñ evlerinden-evine yürip abune olmalarına şahsen teşviqat ete. Bu hususta o: “Balaçıqlarımız ana tilinde de aftada eki-üç saat oquğanı bizim esas niyetimizge keder etalmaz. Ögrenilgen til Qırımğa ketkende biznen keter. Ondan da ğayrı, organlar bizlerge mında bir gazetanen, beş mektepnen muhtariyet quruñ, dep olamaz. Bizler balalarımıznıñ til ögrenmesinen, yaşlarımız ana tilinde yırlap, milliy oyunlar oynağanı kibi, qanaat etip turmamız. Bizim aqıllı insanlarımız çoq. Biz olarnen millet içün vatan ne, ğurbette qurulğan eksterritorial muhtariyet ne ekenini, kerek olsa, ibliske de añlatırmız!” – degen. Cebbar oca Bekabadda da mektep meselesine çoq urunıp baqtı. Lâkin bu meselede bir çoq semetdeşlerimizniñ kelecekni köre bilmegeni, organlarnıñ ise milletni tilsiz qaldırmaq, assimilâtsiya ne qadar büyük emiyetke malik ekenligini bilip turğanları, ekisi birden bir-eki nesilniñ tuvğan tilden marum etmege sebep oldı. Bu sırada, yani ana-babalardan arizalar toplap, yerli maarif organlarına qırımtatar tilinde sınıflar açıp, derslerniñ keçilmesi meselesinde: “Aynı zamanda ana tili derslerini teşkil ettirüv işinen de ocalardan ekisi meşğul oldılar”, – dep yaza Cebbar oca safdaşı, dostu, şair İdris Asaninge bir mektübinde.
Aynı şu kelecek nesilni, tilimizni gece-kündüz tüşüngen Cebbar oca 60-ncı senelerde rusça-qırımtatarca luğat üstünde çalışıp başlay ve bu işini Sibirde lagerde oturğanda devam ettire. Evden çeşit luğatlar, qılavuzlarnı yollamalarını rica ete. Amma ağır hastalıq bu işni bitirmege imkân bermey. Cebbar oca­nıñ bitirilmegen luğatı bu işni devam ettirecek yaş tedqi­qatçı, tilşınaslarnı beklemekte.
Onıñ yaqın dostu, meslekdeşi Osman Ebasanov da oca olaraq yaşlarımıznıñ Qırımnıñ tarihiy adlarını bilmeleri içün toponimiya luğatını tizdi, lâkin ayatta ekende onıñ neşrini körip yetiştiralmadı.
Organlar şu yuqarıda qayd etken umumhalq areketimizde resmen yolbaşçılar olmasa da, halq arasında itibarı ziyade büyük yetekçiler olğanını bile ve areketni başsız qaldırmaq peşinde endi ihtiyar çağında olğan Cebbar ocanı mayıs 18 künü yüksek voltlı tellerde yelpiregen qara bayraqlarnıñ asılmasını teşkilâtlandırğanı, 5, 8, 25 ve 108-nci informatsiyalarnı yazğanı ve imzalağanında qabaatlap, 1972 senesi avgust 29-da yaqalaylar. Üç ay sorğu etip, areketten vazgeçtirecek, iradesini bükecek olıp çeşit vastalarnı qullanalar. Em taqiqat devamında, em soñra makeme vaqtında Ocağa “Qaysı hususiyetleriñiz içün halq sizni yetekçi, dep saya?”, “Aqqıñıznı töleylermi?”, “Ne içün Özbekistannı begenmeysiñiz?”, “Milliy arekette iştirak etkeniñizge peşman degilsizmi?” kibi masqaralı suallerni bereler. Cebbar oca makemede özüni ğayet emin alıp bara, devlet qabaatlayıcısı ve makeme reisiniñ soravlarına tik ve açıq cevaplana. Soñki sözünde Cebbar Akimov: “Meni yaqalamaq içün manaçıq uydurıp, iş açtılar. İşni yengilleştirmek içün ise prokuror “harakteristika” dep adlandırılğan kâ­ğıtnı oqudı. Onda “işten erte kete”, “komandirovkalardan vaqtında qaytmadı” degen yalanlar yazılğan. Qup-quru iftira!
1944 senesinden Bekabadda yaşayım. Bu şeer, bu topraqqa emegimni, ğayretim ve sağlığımnı sarf ettim. Teşekkürnameler, yarlıqlar, sayğı-itibar oldı, harakteristikadaki sözlerniñ episi yalan. Bütün bu yıllar men siyasiy-yarıqlandıruv saasında, cemaat işinde faaliyet kösterdim. Teşviqatçı, şeer partiya komitetiniñ azası, partiya komitetiniñ kâtibi, yerli komitet reisi oldım.
Uydurılğan harakteristika ise Özbekistanda bizim halqımızğa nisbeten resmiy munasebetni açıq numayış ete. Meni “uydurmalar” dep adlandırılğan vesiqalarnıñ müellifliginde qabaatlaylar. Bu vesiqalarnı biñlernen emekdar qırımtatarlar imzaladılar – demek olar da bunda qabaatlanalar. Bazıları boyunca endi onlarnen vekillerimiz makeme etildiler. Vesiqalar isbatlar olmağanı alda sade­ce milliy musaviylik içün qırımtatar halqınıñ vesiqaları olğanı içün qaralanalar.
Bu açıqtan-açıq qanunsızlıqtır. Halqnıñ talaplarına tek bir partiya cevap bere bilir ve onıñ cevabı – leninizm ve qanun ğayrıdan tiklenilsin, olacağına şübe yoqtır. Menim şahsiy çizgilerime kelsek, ğururnen şunı ayta bilem ki, bütün añlı ömrüm halqıma bağışlandı.
Kim qabaatlana, kim makeme etile. Ebet de, milliy areketniñ eñ faal iştirakçileri. Olarnı qaralamaq içün sahte harakteristika, pis yalan işke tüşürile. Ya tarihnıñ eñ ağır devirlerinde öz halqınıñ menfaatlarını qorqaqlar, alçaq reziller, amelperestler qorçaladılarmı yoqsa? İç bir zaman!
Qorqaqlar, rezil ve amelperestler halqnıñ artında saqlandılar ya da onıñ duşmanlarınen işbirlik yaptılar. Cenkten evel de şay edi, şimdi de öyle. Halqımızğa qarşı qabaatlarğa qoltutqanlarğa iç te suqlanmayım! Olarnıñ alına vay! Halqımıznıñ Amethan Sultan, Üzeir Abduramanov, Alime Abdennanova, Mişka-Tatarin, Hatice Çapçaqçı, Osman Amit kibi vekilleri, adları belli olmağan biñlernen qaramanlarımız qırımtatar halqınıñ muqaddes degerligi yoq etilmesi içün canlarını qurban ettilermi? Yoq, olar halqnıñ diger halqlar kibi musaviy yaşaması, ecdat­larınıñ torağında bahtlı olması içün küreştiler. Böyle vekiller öz halqına, onıñ bu baht içün muqaddes küreşine iç bir zaman hiyanet eterlermi?
Yoq! İç bir vaqıt!
Böyle küreşten kenarda turmaq menim içün satqınlıq olmaz edimi? Ebet, şahsen men milliy küreşten çette turmaqnı satqınlıq, dep saya edim ve sayam. Men milliy areketniñ faal iştirakçisi edim ve öyle de faal iştirakçi olıp qala­cam. Meni qaralaylar, qabaatlaylar, lâkin bu iftiranıñ artıq iç bir türlü küçü yoqtır”, dedi.
Makeme binasınıñ qarşısında qollarında Cebbar Akimovnıñ azat etilmesini talap etken şiarlar tutıp turğan biñlernen semetdeşlerimizniñ narazılıq numayışı, çeşit devlet ve halqara teşkilâtlarına yazğan muracaat ve beyanatları kâr etmedi. Cebbar Akimov üç yılğa azatlıqtan marum etilip, ayazlı Sibirge – İrkutsk vilâyetindeki Bozoy qasabasında yerleşken lagerge yollanıla ve ceza müddetini soñki kününe qadar keçire.
Apisten qaytıp kelgen Cebbar oca sağlığı bayağı ipranğanına baqmadan bir kereden küreş saflarına qayta ve daa yañı quvetnen areket ete. Onıñ esas maqsadı, eñ büyük arzusı bütün halqımıznı bir milliy areket etrafında birleştirmek, soñki qırımtatar qorantasınen Qırımğa qaytmaq edi. Bu arzusı oğrunda o, bütün insanlarda birinci nevbette tek yahşı çizgilerni körmege tırışıp, yoldan tayğan, areketke hiyanetlik yapqanlarnı bile bağışlamağa, añlamağa istey. İç bir kimseni köksünden itemey, areketke celp ete, Özbekistannıñ vilâyetlerini ve Qırımnı kezip, yerlerde küreşni canlandırmaqnı tüşüne. Lâkin ağır hastalıq bir çoq maqsatlarınıñ amelge keçirilmesine keder ete. Hastahanede yatar eken, o kene de aqiqiy oca olaraq, yaş nesilni tüşüne ve aynı yaşlarğa hitap eterek “Menim semetdeşlerime” degen vasiyetnamesini yazıp, onda milletimizniñ nasıl cesür olğanını, areketimizniñ adaletli, aq olğanını köstere. Yazılarını İdris Asaninge bergen soñ oña yazğan mektübinde onı mıtlaqa yaşlar oqumasını istegenini bildire.
Cebbar Akimov 1983 senesi iyül 21 künü vefat etti. Onıñ baş taşında özü aytqan sözler oyuldı: “Aygidi dostlar, ne eyleyim, yumuldı közlerim. Halqıma aytalmadım közaydın sözlerin”. Cebbar oca soñki qırımtatar ailesi Vatanğa qavuşqan, halqımız devletçiligini ğayrıdan tiklegen künni köralmadı, sevimli halqına közaydın aytıp yetiştiralmadı, lâkin bütün añlı ömrüni buña bağışladı. Onıñ naaşı ğurbet ilde qalğan olsa da, adı, işi bizim minnetdar hatıramızda, Qırımda bir çoq qasaba soqaqlarınıñ adında yaşamaqta.

Zera BEKİROVA

Powered by Drupal, an open source content management system