Vikipediya - Yañı saifeler

Don Alessandro:

'''Ukraina Prezidenti''' - konstitutsiyağa köre Ukraina devletiniñ başıdır.

== Presidentler ==

# [[Leonid Kravçuk]] (5.12.1991 - 19.07.1994)
# [[Leonid Kuçma]] (19.07.1994 - 23.01.2005)
# [[Viktor Yuşçenko]] (23.01.2005 - 25.02.2010)
# [[Viktor Yanukoviç]] (25.02.2010 - şimdige qadar)

[[Kategoriya:Ukraina]]
[[Kategoriya:Siyasetçiler]]

[[bg:Президент на Украйна]]
[[cv:Украина президенчĕсен списокĕ]]
[[de:Liste der Präsidenten der Ukraine]]
[[en:President of Ukraine]]
[[es:Presidente de Ucrania]]
[[fr:Liste des présidents de l'Ukraine]]
[[id:Daftar presiden Ukraina]]
[[it:Presidente dell'Ucraina]]
[[ja:ウクライナの大統領]]
[[ka:უკრაინის პრეზიდენტი]]
[[ko:우크라이나의 대통령]]
[[lt:Ukrainos Prezidentas]]
[[nl:Lijst van presidenten van Oekraïne]]
[[no:Ukrainas president]]
[[pl:Prezydenci Ukrainy]]
[[ru:Президент Украины]]
[[sv:Lista över Ukrainas presidenter]]
[[zh:烏克蘭總統]]

EmausBot: r2.7.2+) (robot ekley: uk:Глухів

{{MY
|tip = şeer
|qırımtatar adı = Gluhiv
|original adı = ''ukr.'' Глухів
|memleket = Ukraina
|tuğra = Герб Глухова.png
|bayraq = Gluhiv.gif
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =51 |lat_min =40 |lat_sec =29
|lon_deg =33 |lon_min =54 |lon_sec =48
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi =
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Vilâyet
|region1 = Sumı vilâyeti
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı = 1152
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı =
|meydanlıq = 83,74
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 35 800
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı = 416,1
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı = +2
|DST = bar
|telefon kodu = +380 5444
|poçta indeksi =
|poçta indeksleri = 41400—41409
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons = Hlukhiv
|sayt = http://glukhiv.net/
|sayt tili =
}}
'''Gluhiv''' ({{Lang-uk|Глухів}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Sumı vilâyeti]]nde bir [[şeer]]. [[Gluhiv rayonı]]nıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 35 800 kişi.

== Bağlantılar ==
* http://hlukhiv.com.ua/ - şeer saytı

[[Kategoriya:Sumı vilâyetindeki şeerler]]

[[ar:هلوخيف]]
[[be-x-old:Глухаў]]
[[bg:Глухов]]
[[de:Hluchiw]]
[[en:Hlukhiv]]
[[es:Hlújiv]]
[[fa:هلوخیف]]
[[fr:Hloukhiv]]
[[it:Hlukhiv]]
[[ja:フルーヒウ]]
[[ko:흘루히우]]
[[nl:Hloechiv]]
[[pl:Głuchów (obwód sumski)]]
[[ro:Hluhiv]]
[[ru:Глухов]]
[[uk:Глухів]]
[[vi:Hlukhiv]]

EmausBot: r2.7.2+) (robot ekley: uk:Суми

{{MY
|tip = şeer
|qırımtatar adı = Sumı
|original adı = ''ukr.'' Суми
|memleket = Ukraina
|tuğra = Sumy.gif
|bayraq = Flag of Sumy.gif
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =50 |lat_min =54 |lat_sec =43
|lon_deg =34 |lon_min =48 |lon_sec =12
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi =
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Vilâyet
|region1 = Sumı vilâyeti
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı = 1652
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı = 1780
|meydanlıq = 145
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 270 biñ
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı = 1855
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı = +2
|DST = bar
|telefon kodu = +380 542
|poçta indeksi =
|poçta indeksleri = 40000 — 40489
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons = Sumy
|sayt = http://www.meria.sumy.ua/
|sayt tili =
}}

'''Sumı''' ({{lang-uk|Суми}}) - [[Ukraina]]da bir [[şeer]]dir, [[Sumı vilâyeti]]niñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 270 biñ.

== Bağlantılar ==
* http://www.gorod.sumy.ua/ - şeer portalı
* http://sumy-city.net/ - şeer portalı

{{Sumı vilâyetindeki meskün yerler}}

[[Kategoriya:Ukrainadaki şeerler]]

[[ar:سومي]]
[[az:Sumi]]
[[be:Горад Сумы]]
[[be-x-old:Сумы]]
[[bg:Суми]]
[[cs:Sumy]]
[[de:Sumy]]
[[en:Sumy]]
[[eo:Sumio]]
[[es:Sumy]]
[[et:Sumõ]]
[[fa:سومی]]
[[fi:Sumy]]
[[fr:Soumy]]
[[he:סומי]]
[[hr:Sumi]]
[[hsb:Sumy]]
[[hu:Szumi]]
[[id:Sumy]]
[[it:Sumy]]
[[ja:スームィ]]
[[ka:სუმი]]
[[ko:수미]]
[[lt:Sumai]]
[[nl:Soemy]]
[[no:Sumy]]
[[os:Сумы]]
[[pl:Sumy]]
[[pnb:سومی]]
[[pt:Sumy]]
[[ro:Sumî]]
[[ru:Сумы]]
[[rue:Сумы]]
[[sk:Sumy]]
[[sr:Суми]]
[[sv:Sumy]]
[[tr:Sumi]]
[[uk:Суми]]
[[vi:Sumi]]
[[war:Sumy]]

Visem: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Putıvl |original adı = ''ukr.'' Путивль |memleket ...'

{{MY
|tip = şeer
|qırımtatar adı = Putıvl
|original adı = ''ukr.'' Путивль
|memleket = Ukraina
|tuğra = Putivl1.gif
|bayraq = Putivl.gif
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =50 |lat_min =18 |lat_sec =48
|lon_deg =34 |lon_min =53 |lon_sec =56
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi =
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Vilâyet
|region1 = Sumı vilâyeti
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı = 1146
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı = 1146
|meydanlıq = 10,51
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 16 329
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı = 1565
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı = +2
|DST = bar
|telefon kodu = +380 5442
|poçta indeksi =
|poçta indeksleri = 41500-41505
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons = Putyvl
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Putıvl''' ({{Lang-uk|Путивль}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Sumı vilâyeti]]nde bir [[şeer]]. [[Putıvl rayonı]]nıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 16 329 kişi.

== Bağlantılar ==
* http://www.putivl.com.ua/ - şeer portalı

[[Kategoriya:Sumı vilâyetindeki şeerler]]

[[be:Горад Пуціўль]]
[[be-x-old:Пуціўль]]
[[en:Putyvl]]
[[es:Putivl]]
[[fa:پوتیول]]
[[fr:Poutyvl]]
[[ko:푸티블]]
[[pl:Putywl]]
[[ro:Putîvl]]
[[ru:Путивль]]
[[uk:Путивль]]

EmausBot: r2.7.2+) (robot ekley: ia:Interlingua

{{Til
|renk = İnd-Avropa
|ad = Interlingua dili
|memleketler =
|regionlar =
|resmiy til =
|kişi sayısı =
|sıra =
|kategoriya = [[Suniy tilleri]]
|sınıflaştırma =
[[Suniy tilleri]]
:'''Interlingua'''
|elifbe = [[latin elifbesi]]
|ISO1 = ia
|ISO2 = ina
|ISO3 = ina
}}
'''Interlingua tili''' (interlinguaca: ''Interlingua'') — bir [[suniy tiller|suniy tildir]]. Interlinguanı yaratqan [[Alexander Gode]].

[[Fayl:Interlingua2.png|thumb|center|Interlingua bayrağı]]

[[Kategoriya:Suniy tiller]]

{{Link FA|ia}}

[[af:Interlingua]]
[[am:ኢንተርሊንጉዋ]]
[[an:Interlingua]]
[[ang:Interlingua]]
[[ar:إنترلنغوا]]
[[arc:ܐܝܢܛܪܠܝܢܓܘܐ]]
[[ast:Interlingua]]
[[bo:རྒྱལ་སྤྱིའི་སྐད།]]
[[ca:Interlingua]]
[[cbk-zam:Interlingua]]
[[co:Interlingua]]
[[cs:Interlingua]]
[[csb:Interlingua]]
[[cv:Интерлингва]]
[[cy:Interlingua]]
[[de:Interlingua]]
[[el:Ιντερλίνγκουα]]
[[en:Interlingua]]
[[eo:Interlingvao]]
[[es:Interlingua]]
[[et:Interlingua]]
[[eu:Interlingua]]
[[fa:زبان اینترلینگوا]]
[[fi:Interlingua]]
[[fr:Interlingua (IALA)]]
[[fur:Interlingua]]
[[gl:Interlingua (lingua artificial)]]
[[he:אינטרלינגואה]]
[[hi:अन्तरभाषा]]
[[hr:Interlingua]]
[[ht:Interlingua]]
[[hu:Interlingva nyelv]]
[[ia:Interlingua]]
[[ie:Interlingua]]
[[io:Interlingua]]
[[it:Interlingua]]
[[ja:インターリングア]]
[[jbo:interlingua]]
[[ka:ინტერლინგუა]]
[[ko:인테르링구아]]
[[la:Interlingua]]
[[lad:Interlingua]]
[[lmo:Interlingua]]
[[lt:Interlingua]]
[[lv:Interlingva]]
[[ms:Interlingua]]
[[mwl:Interlingua]]
[[mzn:اینترلینگوا زوون]]
[[nl:Interlingua]]
[[no:Interlingua]]
[[nov:Interlingua]]
[[oc:Interlingua]]
[[pa:ਇੰਟਰ ਲਿੰਗੂਆ]]
[[pap:Interlingua]]
[[pih:Interlingua]]
[[pl:Interlingua]]
[[pms:Antërlenga]]
[[pnb:انٹرلنگوا]]
[[pt:Interlíngua]]
[[rm:Interlingua]]
[[ro:Interlingua]]
[[roa-rup:Interlingua]]
[[ru:Интерлингва]]
[[sc:Interlingua]]
[[scn:Interlingua]]
[[sco:Interlingua]]
[[sh:Interlingva]]
[[simple:Interlingua]]
[[sk:Interlingua]]
[[sq:Gjuha interlingua]]
[[sr:Интерлингва]]
[[ss:Sí-Nterlingua]]
[[sv:Interlingua]]
[[ta:நடுநிலை மொழி]]
[[th:ภาษาอินเทอร์ลิงกวา]]
[[tr:İnterlingua]]
[[uk:Інтерлінгва]]
[[vec:Interlingua]]
[[vi:Interlingua]]
[[vo:Interlingua]]
[[zh:国际语]]
[[zh-min-nan:Interlingua]]

Visem:

{{MY
|tip = şeer şeklinde qasaba
|qırımtatar adı = Nedrıgayliv
|original adı = ''ukr.'' Недригайлів
|memleket = Ukraina
|tuğra = Nedryhailiv Coat of Arms.jpg
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =50 |lat_min =50 |lat_sec =01
|lon_deg =33 |lon_min =52 |lon_sec =48
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi =
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Vilâyet
|region1 = Sumı vilâyeti
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı = 1639
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı = 1958
|meydanlıq =
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 6 186
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı =
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı = +2
|DST = bar
|telefon kodu = +380 5455
|poçta indeksi = 42100
|poçta indeksleri =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons =
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Nedrıgayliv''' ({{lang-uk|Недригайлів}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Sumı vilâyeti]]nde bir [[şeer şeklinde qasaba]]. [[Nedrıgayliv rayonı]]nıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 6 186 kişi.

== Bağlantılar ==
* http://tutbuv.com/?p=1300

{{Sumı vilâyetindeki meskün yerler}}

[[Kategoriya:Sumı vilâyetindeki şeer şeklinde qasabalar]]

[[en:Nedryhailiv]]
[[fr:Nedryhaïliv]]
[[pl:Nedryhajliw]]
[[ru:Недригайлов]]
[[uk:Недригайлів]]

Visem:

{{MY
|tip = şeer şeklinde qasaba
|qırımtatar adı = Hotin
|original adı = ''ukr.'' Хотінь
|memleket = Ukraina
|tuğra =
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =51 |lat_min =04 |lat_sec =41
|lon_deg =34 |lon_min =46 |lon_sec =33
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi =
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Vilâyet
|region1 = Sumı vilâyeti
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı = 1689
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı = 1968
|meydanlıq =
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 2 561
|cedvelge aluv senesi = 2001
|eali sıqlığı =
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı = +2
|DST = bar
|telefon kodu = +380 542
|poçta indeksi = 42320
|poçta indeksleri =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons =
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Hotin''' ({{lang-uk|Хотінь}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Sumı vilâyeti]]nde bir [[şeer şeklinde qasaba]]. Ealisiniñ sayısı 2 561 kişi ([[2001]] senesi).

{{Sumı vilâyetindeki meskün yerler}}

[[Kategoriya:Sumı vilâyetindeki şeer şeklinde qasabalar]]

[[de:Chotin]]
[[pl:Chotiń]]
[[ru:Хотень]]
[[uk:Хотінь]]

Visem: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{MY |tip = şeer şeklinde qasaba |qırımtatar adı = Gradızk |original adı = ''ukr.'' Гради...'

{{MY
|tip = şeer şeklinde qasaba
|qırımtatar adı = Gradızk
|original adı = ''ukr.'' Градизьк
|memleket = Ukraina
|tuğra =
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =49 |lat_min =13 |lat_sec =47
|lon_deg =33 |lon_min =07 |lon_sec =53
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi =
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Vilâyet
|region1 = Poltava vilâyeti
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı = 1789
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı = 1957
|meydanlıq =
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 8 002
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı =
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı = +2
|DST = bar
|telefon kodu = +380 5365
|poçta indeksi = 39072
|poçta indeksleri =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons =
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Gradızk''' ({{lang-uk|Градизьк}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Poltava vilâyeti]]nde bir [[şeer şeklinde qasaba]]. Ealisiniñ sayısı 8 002 kişi.

{{Poltava vilâyetindeki meskün yerler}}

[[Kategoriya:Poltava vilâyetindeki şeer şeklinde qasabalar]]

[[pl:Hradyźk]]
[[ru:Градижск]]
[[uk:Градизьк]]

Visem: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{MY |tip = şeer şeklinde qasaba |qırımtatar adı = Maşivka |original adı = ''ukr.'' Машів...'

{{MY
|tip = şeer şeklinde qasaba
|qırımtatar adı = Maşivka
|original adı = ''ukr.'' Машівка
|memleket = Ukraina
|tuğra =
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =49 |lat_min =26 |lat_sec =39
|lon_deg =34 |lon_min =52 |lon_sec =12
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi =
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Vilâyet
|region1 = Poltava vilâyeti
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı = 1859
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı = 1971
|meydanlıq = 5,26
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 4 092
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı = 777,8
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı = +2
|DST = bar
|telefon kodu = +380 5364
|poçta indeksi = 39402
|poçta indeksleri =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons =
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Maşivka''' ({{lang-uk|Машівка}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Poltava vilâyeti]]nde bir [[şeer şeklinde qasaba]]. [[Maşivka rayonı]]nıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 4 092 kişi.

{{Poltava vilâyetindeki meskün yerler}}

[[Kategoriya:Poltava vilâyetindeki şeer şeklinde qasabalar]]

[[pl:Masziwka]]
[[ru:Машевка]]
[[uk:Машівка]]

Visem:

{{MY
|tip = şeer şeklinde qasaba
|qırımtatar adı = Novi Sanjarı
|original adı = ''ukr.'' Нові Санжари
|memleket = Ukraina
|tuğra = N sanzhary герб.gif
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =49 |lat_min =20 |lat_sec =00
|lon_deg =34 |lon_min =18 |lon_sec =58
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi =
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Vilâyet
|region1 = Poltava vilâyeti
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı = 1243
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı = 1925
|meydanlıq = 6,52
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 8 146
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı = 1249
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı = +2
|DST = bar
|telefon kodu = +380 5344
|poçta indeksi = 39300
|poçta indeksleri =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons = Novi Sanzhary
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Novi Sanjarı''' ({{lang-uk|Нові Санжари}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Poltava vilâyeti]]nde bir [[şeer şeklinde qasaba]]. [[Novi Sanjarı rayonı]]nıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 8 146 kişi.

== Bağlantılar ==
* http://www.sanzhary.com.ua/ - qasaba saytı
* http://novi-sangaru.ucoz.ua/ - qasaba saytı

{{Poltava vilâyetindeki meskün yerler}}

[[Kategoriya:Poltava vilâyetindeki şeer şeklinde qasabalar]]

[[pl:Nowi Sanżary]]
[[ru:Новые Санжары]]
[[uk:Нові Санжари]]

Ymblanter: не знаю, имеет ли смысл, но мусор убрал

qax azerbaycanin dagliq rayonlarindan biridir

RedBot: r2.5.2) (robot ekley: he:טרנובז'ג

{{MY
|tip = şeer
|qırımtatar adı = Tarnobjeg
|original adı = Tarnobrzeg
|memleket = Lehistan
|tuğra = POL Tarnobrzeg COA.svg
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg= |lat_min=
|lon_deg= |lon_min=
|CoordAddon = type:city
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi =
|region1 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = voyevodalıq
|region1 = Karpatlar Astı voyevodalığı
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü = prezident
|baş = [[Norbert Mastalerz]]
|temeli qoyulğan tarihı =
|ilki añıluv =
|bu seneden berli statuslı = 1593
|meydanlıq = 85,4
|yükseklik türü =
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 48 837
|cedvelge aluv senesi = 2010
|eali sıqlığı = 585
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı = +1
|DST = bar
|telefon kodu = +48 15
|poçta indeksleri = 39-400
|avtomobil kodu = RT
|identifikator türü =
|identifikator =
|Commons = Tarnobrzeg
|sayt = http://www.tarnobrzeg.pl/
}}
'''Tarnobjeg''' ({{lang-pl|Tarnobrzeg}}) – [[Lehistan]]da bir şeer.

[[Kategoriya:Lehistandaki meskün yerler]]

[[af:Tarnobrzeg]]
[[als:Tarnobrzeg]]
[[an:Tarnobrzeg]]
[[ang:Tarnobrzeg]]
[[ast:Tarnobrzeg]]
[[bar:Tarnobrzeg]]
[[bg:Тарнобжег]]
[[bs:Tarnobrzeg]]
[[ca:Tarnobrzeg]]
[[co:Tarnobrzeg]]
[[cs:Tarnobrzeg]]
[[csb:Tarnobrzeg]]
[[da:Tarnobrzeg]]
[[de:Tarnobrzeg]]
[[eml:Tarnobrzeg]]
[[en:Tarnobrzeg]]
[[eo:Tarnobrzeg]]
[[es:Tarnobrzeg]]
[[et:Tarnobrzeg]]
[[fo:Tarnobrzeg]]
[[fr:Tarnobrzeg]]
[[frr:Tarnobrzeg]]
[[fy:Tarnobrzeg]]
[[ga:Tarnobrzeg]]
[[gd:Tarnobrzeg]]
[[gl:Tarnobrzeg]]
[[he:טרנובז'ג]]
[[ht:Tarnobrzeg]]
[[hu:Tarnobrzeg]]
[[is:Tarnobrzeg]]
[[it:Tarnobrzeg]]
[[ja:タルノブジェク]]
[[jv:Tarnobrzeg]]
[[la:Nova Tarnovia]]
[[lt:Tarnobžegas]]
[[lv:Tarnobžega]]
[[nds:Tarnobrzeg]]
[[nds-nl:Tarnobrzeg]]
[[nl:Tarnobrzeg]]
[[no:Tarnobrzeg]]
[[oc:Tarnobrzeg]]
[[pl:Tarnobrzeg]]
[[pms:Tarnobrzeg]]
[[pt:Tarnobrzeg]]
[[ro:Tarnobrzeg]]
[[ru:Тарнобжег]]
[[sco:Tarnobrzeg]]
[[sh:Tarnobrzeg]]
[[sk:Tarnobrzeg]]
[[sl:Tarnobrzeg]]
[[sr:Тарнобжег]]
[[sv:Tarnobrzeg]]
[[sw:Tarnobrzeg]]
[[szl:Tarnobrzyg]]
[[uk:Тарнобжег]]
[[vi:Tarnobrzeg]]
[[war:Tarnobrzeg]]
[[yi:דזשיקאוו]]
[[zh:塔尔诺布热格]]

Visem:

{{MY
|tip = şeer şeklinde qasaba
|qırımtatar adı = Bilıkı
|original adı = ''ukr.'' Білики
|memleket = Ukraina
|tuğra = Coat of arms of Beliki Poltava Oblast.gif
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =49 |lat_min =15 |lat_sec =03
|lon_deg =34 |lon_min =15 |lon_sec =59
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi =
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Vilâyet
|region1 = Poltava vilâyeti
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı = XVII asır
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı = 1957
|meydanlıq =
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 5 786
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı =
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı = +2
|DST = bar
|telefon kodu = +380 5343
|poçta indeksi = 39221
|poçta indeksleri =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons =
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Bilıkı''' ({{lang-uk|Білики}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Poltava vilâyeti]]nde bir [[şeer şeklinde qasaba]]. Ealisiniñ sayısı 5 786 kişi.

{{Poltava vilâyetindeki meskün yerler}}

[[Kategoriya:Poltava vilâyetindeki şeer şeklinde qasabalar]]

[[ar:بيليكي، بولتافسكا]]
[[ru:Белики (Кобелякский район)]]
[[uk:Білики (смт)]]

Visem: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{MY |tip = şeer şeklinde qasaba |qırımtatar adı = Semenivka |original adı = ''ukr.'' Семе...'

{{MY
|tip = şeer şeklinde qasaba
|qırımtatar adı = Semenivka
|original adı = ''ukr.'' Семенівка
|memleket = Ukraina
|tuğra =
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =49 |lat_min =36 |lat_sec =28
|lon_deg =38 |lon_min =11 |lon_sec =28
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi =
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Vilâyet
|region1 = Poltava vilâyeti
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı = 1753
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı = 1938
|meydanlıq = 10,7
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 7 469
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı =
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı = +2
|DST = bar
|telefon kodu = +380 5341
|poçta indeksi = 38200
|poçta indeksleri =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons =
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Semenivka''' ({{lang-uk|Семенівка}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Poltava vilâyeti]]nde bir [[şeer şeklinde qasaba]]. [[Semenivka rayonı]]nıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 7 469 kişi.

{{Poltava vilâyetindeki meskün yerler}}

[[Kategoriya:Poltava vilâyetindeki şeer şeklinde qasabalar]]

[[de:Semeniwka (Siedlung städtischen Typs)]]
[[en:Semenivka (Poltava Oblast)]]
[[pl:Semeniwka (obwód połtawski)]]
[[ru:Семёновка (Полтавская область)]]
[[uk:Семенівка (смт)]]

Visem: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{MY |tip = şeer şeklinde qasaba |qırımtatar adı = Nova Galeşçına |original adı = ''ukr.'' ...'

{{MY
|tip = şeer şeklinde qasaba
|qırımtatar adı = Nova Galeşçına
|original adı = ''ukr.'' Нова Галещина
|memleket = Ukraina
|tuğra =
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =49 |lat_min =10 |lat_sec =07
|lon_deg =33 |lon_min =45 |lon_sec =18
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi =
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Vilâyet
|region1 = Poltava vilâyeti
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı =
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı = 1958
|meydanlıq =
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 2 658
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı =
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı = +2
|DST = bar
|telefon kodu = +380 5342
|poçta indeksi = 39140
|poçta indeksleri =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons =
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Nova Galeşçına''' ({{lang-uk|Нова Галещина}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Poltava vilâyeti]]nde bir [[şeer şeklinde qasaba]]. Ealisiniñ sayısı 2 658 kişi.

{{Poltava vilâyetindeki meskün yerler}}

[[Kategoriya:Poltava vilâyetindeki şeer şeklinde qasabalar]]

[[ru:Новая Галещина]]
[[uk:Нова Галещина]]

Don Alessandro:

{{tercime kerek}}
Türk mifologiyasındə [[İye]]lər bu şəkildə sıralana bilər.

==ABZAR İYESİ: Avlu Ruhu==

Öğen (Öven) İyesi də deyilir. Həyətin qoruyucu ruhudur. Evin həyətində və ya bağçasında yaşayır. İnsanların gözünə ancaq uzaqdan və müxtəlif heyvan kılıklarına girərək görünür. Evcil heyvanları sevər. Məsələn atların quyruğunu örmekten çox xoşlanar. Hər obyektin bir qoruyucu ruhu olduğu üçün, əslində həyət divarının belə ayrı bir iyesi vardır. Avlu anlayışı fərqli şivə və lehçelerde fərqli sözlərlə qarşılandığı üçün adı dəyişir, lakin məzmun təxminən olaraq eynidir. Əgər söz olaraq ən çox bilinən Abzar İyesidir. Elementin, Çula, Kür və tirgee sözləri həyət mənasını verər. Bunların hamısı bir evin önündəki çevrilmiş yer, müxtəlif işlərin görüldüyü edən, bağça deməkdir. Avlu iyesi də buralarda yaşayır və gəzinir. (Ab / Ap) kökündən törəmişdir. Söz kökündə külək mənası vardır. Kökenbilimsel olaraq baxıldığında küləkli yer demək ola bilər. Avlu mənası daşıyır.


==AĞAC İYESİ: Ağac Ruhu==

Müxtəlif Türk dillərində Ağaş (Ağac, Yağaç, Yığaç) iyesi olaraq da deyilər. Moğollar Modu Ezen deyərlər. Ağacın qoruyucu ruhu. Hər ağac üçün fərqli bir iye vardır. Xüsusilə böyük, yaşlı və müqəddəs sayılan ağacların mütləq bir iyesi vardır. Bəzən mənfi xüsusiyyətlər də daşıyan Ağac İyesi'nin bütün bədəni ağac kimi kabuklarla və tüklərlə örtülüdür. Çürümüş yarpaq və ağac qabığı kimi iy verər. Ağac iyesi bir yerdən başqa bir yerə havada uçaraq gedə bilər. Bədəni tez tüklərlə örtülüdür. Bütün bədəninə yarpaqlar yapışmış, saçı, saqqalı bir-birinə qarışmışdır. Bəzi söylenceleri sehrli gücləri olan qanadlı bir atı olduğu deyilər. Bundan başqa ağac növləri ilə əlaqəli olaraq müxtəlif iyler ola bilər. Məsələn; Meşə iyesi, Kavak / Gava iyesi, Söyüd / Sövüt / Söget iyesi, Şam / Şam iyesi, Qoz / Cevis iyesi, Qayın / Katın iyesi, Çinar / sınar iyesi, Ardıç / Artuş iyesi, Gürgen / Kürken iyesi, Dut / Tut iyesi, Erik / İrig iyesi, Armud / Almurt iyesi, İğde / Niğde iyesi, Sərv / Selvi iyesi, Vişnə iyesi, Cökə iyesi kimi ... Türk mədəniyyətində ağac əhəmiyyətli bir yerə malikdir. Xüsusilə sıra xarici görünüşü olan ağaclar Ulu Kayın'ı xatırlatdığı üçün hörmət göstərilir. Ağac daim Uluğkayın anlayışı ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir. Türklərdə Alma Ağacı böyük bir əhəmiyyətə malik olması, Əncir və zeytun ağacları isə İslamiyyətin təsiriylə müqəddəslik qazanmışdır. Çünki Quran-ı Kərimdə bu ağac (və / və ya meyvələri) üzərinə and edilməkdədir: "Əncir və zeytuna and olsun ki ..." (Tin surəsi, 1. Ayə). Budizmin qurucusu olan Buda bir ağacın altında düşünərək həqiqətə çatmışdır. Zeytun Aralıq dənizi və Egey mədəniyyətində çox əhəmiyyətli bir yerə sahib olub, Qərb mifologiyalarında vurğulanır. Türklərdə isə ağacın növündən çox böyüklüyü və ehtişamı ön plana çıxar. Qorqud Ata əhvalatlarında Uruz'un ağaca seslenişi maraqlıdır.

Başın ala baxar olsam, başsız ağac,

Dibin ala baxar olsam dibsiz ağac.

Məni sənə asarlar, götürmegil ağac,

Götürürsen, yiğitliğim səni tutsun ağac.

(Ağ / Ak) kökündən törəmişdir. Müxtəlif növləri olan odunsu bitki. Ağmak (yuxarı çıxmaq) hərəkətiylə əlaqəlidir. Uzanma mənası daşıyır. Bu məzmunda göyə doğru olmağı bildirir.


==ARAN İYESİ: Ahır Ruhu==

Axırın qoruyucu ruhu. Damız iyesi olaraq da bilinər. Evin ahırında yaşayır. İnsanların gözünə ancaq uzaqdan uzağa və müxtəlif heyvan kılıklarına girərək görünür. Evcil heyvanları sevər. Məsələn atların quyruğunu örmekten çox xoşlanar. Ümumiyyətlə ahırda və həyətdə yaşayır və orada yaşayan canlılara sahib çıxar. Bəzən bir heyvan qılığında, görünər. Ahır iyesi ahırda yaşayan heyvanların bəzilərini sevər, bəzilərini çəkə bilməz. Sevdiyi heyvanın (ümumiyyətlə atın) yelesini hörər. İnsanlar görmədiyi zaman onun önünə quru ot atar. Sevdiyi inəyin quyruq ucunu darayar. Sevmədiyi atı gecə boyu koşturur, tər içində buraxar, yorar. Otu sevdiyi atın önünə qoyar, sevmədiyi atı aç buraxar. Damız (tämiz) sözcüyü mal ahırı mənasında istifadə edilən başqa bir sözdür və Dam / Tam kökündən gəlir. Sümer Allahı Tammuz (Tamıs, Dumuz) da bərəkət ruhu olaraq görülər. İyul ayına adı verilmişdir. Damızlık sözcüyü həm ahırda bəslənən həm də Tammuz üçün ayrılan heyvan deməkdir eyni zamanda. Damız iyesi ilə Tammuz bu mənada eyniləşdirilmişdir. Ağıl isə qoyun ahırlarını təriflər. Çox vaxt dağlarda kərpicdən edilmiş yerlərdir. (Ar) kökündən törəmişdir. Kökte arxa məzmunu tapılar, evin arxası mənasına gələ bilər. Ahır deməkdir. Anadoluda bu söz üstü bağlı yer ifadə edər.


==AVUL İYESİ: Kənd Ruhu==

Avıl iyesi də deyilir. Moğollar Ayıl Ezen deyərlər. Kəndin qoruyucu ruhudur. Hər kənd üçün ayrıdır. Kənd anlayışı məskun mədəniyyət ilə ortaya çıxmış lakin bu yerleşiklik yenə də Yörük həyat formasına bağlı olaraq qışda bir yerdə yazın fərqli bir yerdə yerləşmə formasında yarı köçəri bir tətbiqə çevrilmişdir. Yazın yüksək və sərin, heyvanların daha yaxşı yayılabiceği yerlərə (Yazla / Yayla), qışda isə gizli və qoruyucu bölgələrə (Kışla) çevrilməli olaraq göçülmüştür. Bəzən "Bucak iyesi" təbiri də istifadə edilər. Anadoluda Bucak sözcüyü kiçik bir məna sürüşməsi ilə ilçeden kiçik, kənddən böyük vahid (Nahiyəs) üçün istifadə edilməyə başlamışdır. Lakin təxminən bir mənala kəndin qoruyucu ruhu olduğu aydın olmaqdadır. Hətta az istifadə edilməklə birlikdə Güzlek (Payızda qalınan yer) və Köklek (Yazda qalınan yer) sözləri də mövcuddur. Qırğızlar həm qış və həm də yazlıq daimi məskən üçün cata sözünü istifadə edərlər. Bu, yataq deməkdir. Cataka qalmaq sözü isə yaylaya göçmeksizin kışlakta oturmaq mənasını verər.

- Bucaq (Bucak): (Buc / Buc). Nahiyəs deməkdir.

- Catak (Çatak): (Cat / Yat). Yaz-qış davamlı qalınan kənd. Yatılan yer deməkdir.

- Qışdak (Kışlak): (Kış). Kışlamak kökündən gəlir. Qışda qalınan Kənd deməkdir.

- Yazdak (Yayla): (Kış). Yaylamak kökündən gəlir. Yazın qalınan Kənd deməkdir.


(Ap / Av) kökündən törəmişdir. Kənd deməkdir. Ağıl sözü ilə əlaqəlidir. Ətraf, ətraf mənalar ehtiva edər.


==BULAK İYESİ: Pınar Ruhu==

Pınarın qoruyucu ruhu. Moğollar Bulag Ezen deyərlər. Hər bulaq üçün fərqli bir iye vardır. Bulaq İyesi'ne, Aşk iyesi də deyirlər. Çünki o, su almağa gələn qız ilə onun izləyən bir gənc arasında ibarət olan könül əlaqələrinin prioritet məkanının sahibidir. Gelin olub başqa kəndə gedən gəlinlər də onun mərhəmətini istəyərək suya gümüş pul atır. Xəstə insanlar dan yeri ağarmadan çeşməyə gedib su alırlar və bu su ilə yuyunarlar. Ona, Tan Suyu deyərlər və min bir dərdə dərman olduğuna inanarlar. Hamilə qalmaq istəyən qadınlar da bu su ilə yuyulur. Doğum edən qadınlarda körpələrini ilk dəfə bulaq suyu ilə yuyarlar. "Erenler Çeşmesi" adı ilə tanınan müqəddəs yerlər də çoxdur və ümumiyyətlə övliyalara aid məzarın yaxınlığında olurlar. Əvvəllər bu bulaqları yanında qurban kəsilirdi. Yerdən çıxan kiçik su qaynaqlarının iyelerine Çaygara (Çaykara) və ya Çığanak (Çağanak) iyesi deyilər. Bəzi su qaynaqlarının fiziki və / və ya ruhi xəstəliklərə yaxşı gəldiyinə inanırlar ki, əslində bunu təmin edə Bulaq İyesidir. Türklərdə hər bir bulağın öz adı vardır və bu ad eyni zamanda onun İyesinin də adıdır: Akpınar, Kırkpınar, Karapınar, Çıplakpınar, Yelpınar, Kızpınar, Karpınar, Gökpınar, Kazpınar, Karpınar, Bozpınar, Başpınar, Gözpınar, Gölpınar ... (Bul / Bol) kökündən törəmişdir. Pınar, bulaq, qaynaq deməkdir. Əgər söz kökü bolluq mənası ehtiva edər.


==BULUD İYESİ: Bulud Ruhu==

Buludun qoruyucu ruhu. Yağmur iyesi yəni Yağışın qoruyucu ruhu da buludlara asılıdır. Bundan başqa diqqət çəkici və buludlarla əlaqədar olan İyeler bunlardır. Bulut İyesiyle əlaqəli olan Ətin (gökgürültüsü) sözcüyü Sibiryadaki Ətin adlı Üstün Varlığı / Ruhu da ağla gətirir.

- Ətin / Eten iyesi: Gökgürültüsü Ruhu.

- Ayanga / Ayunga iyesi: Gökgürültüsü Ruhu.

- Çakılgan / Çağılgan / Çakın iyesi: İldırım Ruhu.

- Ildırım / Yıldırak / Yılağan iyesi: İldırım Ruhu.

- Şimşək / Çemşek / Şüğşek iyesi: Şimşək Ruhu.

- Yaşın / Yışın / Yeşin iyesi: Şimşək Ruhu.


Bulut Qızları (bəzən Uyğur Qızları) adı verilən ruhların da Bulut iyesi ilə əlaqəli olma ehtimalı vardır. Bunlar yeddi qardaşdırlar və çox köhnə zamanlarda yaşayıb ölmüşlər. Saçları dağınıq, gözləri çəpdir. Uzun tırnaklarla və parçalanmış paltarlarla gəzərlər. (Bul / Bol) kökündən törəmişdir. Səmada su, buz və ya toz zerreciklerinin yoğunlaşmasıyla ibarət yığın. Çıxarma, etmə, meydana gətirmə anlayışlarıyla əlaqəlidir. Söz kökü bolluq anlayışını ehtiva edir. Bolluq gətirən deməkdir. Tunguz və Mançu dillərində Bolo kökü səmanı və havanı ifadə etməkdə istifadə edilər.


==DAĞ İYESİ: Dağ Ruhu==

Fərqli Türk dillərində Tav (Tag, Tak) iyesi olaraq da deyilər. Moğollar Ula Ezen deyərlər. Dağın qoruyucu ruhu. Hər dağ üçün fərqli bir iye vardır. Türklərdə müqəddəs dağların Dünyanın mərkəzində olduğu qəbul edilir. Yaxın Şərq mitolojilerinin təsiriylə yerləşən Qaf dağları da yenə Dünyanın mərkəzi olaraq ələ alınar. Qaf dağları böyük ehtimalla Qafqaz dağlarıyla əlaqəlidir. Ancaq Türklərdəki ən müqəddəs dağ Altay'dır. Qonşu qövmlərin digər bir müqəddəs dağı da Uralın. Xüsusilə Macarıstan və Ugor mənşəli qövmlər üçün Ural dağları önə çıxar. Dağ ruhu birinin adını deyəndə dönüb baxmamaq lazımdır. Əks halda o insanı yox edər və ya canını alır. Bir görüşə görə dağlar canlıdırlar. Ildən ilə böyüyərlər. Yer dəyişdirə. Hətta öz aralarında vuruşabilirler. Sarı saçlı bir qız görünüşünə bürünebilir. Musiqisi çox sevər. Kaya iyesi olaraq da adlandırılar. Uçurumlu dağlara isə Yar adı verilər.

- Kaya iyesi: Qayalıq bölgələrin qoruyucu ruhu.

- Yara iyesi: Uçurumların qoruyucu ruhu.

Dağların daha kiçik olanlarının qoruyucu ruhları isə Tepe İyeleridir. Dağların insan formalı və ya insanabənzər xüsusiyyətlərlə düşünülməsi Türklərdə hər vaxt bir şəkildə özünü göstərər. Məsələn müasir müzüik yanaşmaları içərisində müzakirə edilməz bir yerə sahib olan Barış Mançonun Dağlar Dağlar adlı əsərində "Dağlar Dağlar! Qurban olam yol ver keçən, / Sevdiyimi son bir olsun yaxından görem. "Deyə seslenilmektedir. Dağ iyeleri bəzən ördək bəzən qaz şəklində uçar və göllərdə üzərlər, onlar öldürülsə dağlar sahibsiz qalar və gündən günə çökər. Koroğlu da dağlara belə səslənir:

Uca uca təpəsindən yol aşan

Gitmez oldu gönlümüzden narahatlığın

Mürrüvetsiz bəydən yaxşıdır dörd köşe

Arkam sənsən, kalam sənsən dağlar hey


(Dağ / Tag / Tav) kökündən törəmişdir. Böyük bir yükselti təşkil torpaq və / və ya qaya kütləsi.


==DEĞİRMEN İYESİ: Değirmen Ruhu==

Dəyirmanın qoruyucu ruhu. Deyirmen iyesi də deyilir. Müxtəlif Türk dillərində Tegermen (Tiyirmen) iyesi olaraq da bilinər. Ümumiyyətlə saçlarına qədər apak una bulanmış, qısa boylu bir qoca qarı və ya qoca olaraq betimlenir. Pis ruhları değirmene yaxınlaşdırmaz, onları uzaq tutar una və çörəyə dokundurmaz. Eyni zamanda değirmene un üyüdmək gələnləri də qoruyar. Buna görə əvvəllər, dəyirmanın müştəriləri öğütülen undan ona da pay bırakırlarmış. Dəyirmanda taxıl qoyulan qazan boş qalmamalıdır. Çünki qazanı boş qalan dəyirmanı bu iye tərk edər. Değirmen Anası, təbiri istifadə edildiyi də olar. Yaxşı insanların ununu gözəl öğütür və dümağ edər, pis niyyətli insanların ununu quru, kəpəkli öğütür. Esinti olmayan bir gündə dəyirmanın qanadları öz-özünə çalışsa susulur və onun gəldiyinə inanıldığı üçün daikkatli olunur. Bəzi bölgələrdə Değirmentaşı iyesi adında başqa bir ruhun varlığına daha inanılar. Kimi lehçelerde değirmentaşının qoruyucu ruhuna Suğoruna İçi deyilər. Değirmenler eyni zamanda məcazi mənalara da sahibdirlər. Dünyanın dönüşünü, eynilə üyütdüyü taxıllar kimi zamanın yokoluşunu təmsil edirlər. Değirmentaşı eynilə göyün qızıl payanın ətrafında döndüyü kimi bir ox ətrafında tezginir (dönər). (Değ / teg) kökündən törəmişdir. Dəyirmi (yuvarlaq) sözündən gəlir.


==EKİN İYESİ: Ekin Ruhu==

Ariş iyesi də deyilir. Ekinin qoruyucu ruhu. Çovdar iyesi, Arpa iyesi, Buğda iyesi, Yulaf iyesi, Yonca iyesi, Ot iyesi, Çayır iyesi, Çimen iyesi kimi növləri vardır. Hətta hasat sonrası biçilmiş ot və əkinlər üçün Kes iyesi, Saman iyesi kimi iyeler də mövcuddur. Hətta dirgen, tırmık, yaba, döyən, kosa, oraq, bel, kürək, qazma kimi əkinçilik vasitələrinin hər birinin belə iyeleri olduğu düşünülər. Zəif qalmış əkinlərin olduğu yerlərə Ekin Anasının ayaq izləri deyilir. Ekinler yanğın çıxdığında tərs tərəf üfləyərək söndürür. Əkinlərin içində diyirlənmək sevər. Bir dəstə əkin onun üçün biçilmeden buraxılar və buna Kır Saqqalı deyilir. (Eğ / Əlavə) kökündən törəmişdir. Çörək hərəkətindən gəlir. Taxıl unundan edilən yemək olan Çörək ilə eyni mənşəyə malikdir. Ayrıca mədəniyyət mənasındakı Ekinçi / Ekin ilə eşsesli və bənzər mənalıdır, eyni kökdən gəlirlər. Köhnə monqolcada Ekin (hal-hazırda Eh) başlanğıc deməkdir.


==ERGENE İYESİ: Mədən Ruhu==

Müxtəlif Türk dillərində şahta (Çahta) iyesi və ya Urkay (Urhay) iyesi olaraq da bilinər. Mədən ocağının qoruyucu ruhu. Hər mədən ocağı üçün fərqli bir iye vardır. Bu iye, insan gözünə görünməz, lakin fit çalar, pişik kimi miyavlaması və körpə ağlaması, köpək uluması kimi səslər çıxarır. Çalışan işçilərə kömək edər, məsələn mədən ocağı çökeceği zaman işçilərə "Gedin" deyə səslənərək onları qəzadan qoruyar. Türk işçilərin Ukrayna, Rusiya kimi ülkelerdemaden işçiliyinə getdiklərində belə buralarda bu İyeye dua edərək kömək istədikləri izah edilər. (Ər / Erk / erh) kökündən törəmişdir. Çətinlik, çətinlik mənalarını saxlayar. Mədən ocağı deməkdir. Türklərdə sirrli yerlerdendir. Erge sözcüyü Türkcənin bəzi lehçelerinde qapı, eşik və ya pillə deməkdir. Qorumaq mənasını da daşıyır. Monqol müxtəlif lehçelerindeki Ergenek / Erginek / Hergeneh / Ergeneg sözləri də bir şeyi qorumağa yarayan şkaf və ya sandıq deməkdir.


==EŞİK İYESİ: Eşik Ruhu==

Astana iyesi və ya Busağa (Bosava, Busava) iyesi olaraq da bilinər. Eşiğin qoruyucu ruhudur. Hər eşiğin qoruyucu bir ruhu vardır. Bu ruh eşikte yatar. İnəklərin çaşmadan evlərini bulabilmelerini təmin edər. Heyvanları qoruyar. Eşikte oturmaq, eşikte danışmaq yaxşı sayılmaz, bunun səbəbi ruhun orada olmasıdır. Eşiğin bəxt və bəxtli də əlaqəsi vardır. Çünki eşik iki fərqli aləmi işarələyən əsrarəngiz bir sərhəd kimidir. İndiki vaxtda müasir bəşəri elmlərdə istifadə edilən Şüur eşiyi, Duyğu eşiyi kimi anlayışlar da bu sərhəd anlayışını ortaya qoyur. İçəri və çölü, açıq və bağlı edən, soyuq və isti məkan, işıqlı və qaranlıq həmişə evin xarici ətrafdan fərqliliyin bir nəticəsidir. Eşikte tapılar. Bəzən "Kara Çuha" adı da verilir. Astana Qazaxıstanın paytaxtıdır və bu söz də eyni zamanda paytaxt deməkdir. (Əş) kökündən törəmişdir. Qapı pilləsi. Bir şeyin başlanğıc yeri. Bir şeyin sərhədi.


==EV İYESİ: Ev Ruhu==

Evin qoruyucu ruhu. Üy (Uy) iyesi də deyilir. Moğollar Gər (Ker) Ezen deyərlər. Hər ev üçün fərqli bir iye vardır. Bəzən bir ilan olaraq betimlenir. Evdə görülən ilanın bərəkət gətirəcəyinə inanılır. Onu öldürmədən çölə çıxarmaq lazımdır. Beləcə o da heç kimə zərər verməmiş olar. Əks halda evin bərəkəti qaçır. Qısa boylu bir kişi şəklində betimlenir. Evə daxil olduqda, ona salam vermək lazımdır. Yoxsa küsüb gedər və evin bərəkətini də aparar. Ev bir müddət sonra ören dönər. Ailəni qoruyar. Bəzən əşyaların yerini dəyişdirir. Bəzən qışqıraraq insanları qorxudur. Ev iyesi insanlarla eyni evdə birlikdə yaşayır. Ev Bekçisi olaraq da bilinər. Bəzən ilan qılığında olan, ya da gözləri kor kimi yanan, saçları dağınıq əsmər bədənli bir varlıq olaraq izah edilər. Daha çox tərk edilmiş evlərdə rast gəlinir. Insan qılığında və yanvar başında olan bir ruhdur. Uzun saçlı və orta boylu bir qoca olan bu iye, evi qara ruhlardan və xəstəliklərdən qoruyar. Çuvaşlarda, bahçesiyle, ahırıyla və avlusuyla bir bütün təşkil evin sahibi olan Ev İyesi'nin iki müavini vardır. Dam (ev) gözətçisi olan Kilti Turaile heyvanların yaşadığı Damız (ahır) gözətçisi Karta Tura. Ayrıca evin təməlini qoruyan Nigez iyesi adlı bir iye də vardır. Evin ortadireğini qoruyan ruha Arabağana (Bagan) iyesi deyilir ki, o olmadan evin çökəcəyinə inanılar. Ev iyesi ümumiyyətlə ağ geyinən bir qadın, ağ bir dovşan və ya ağ bir it qılığında. Ona qaz, toyuq, xoruz, ördək kimi evcil quş qurban edilir. Bodrum mərtəbədə yaşayır və evə ancaq gecələri çıxar. Hər insan onu fərqli qılıqda görər. Ancaq ümumiyyətlə olaraq orta boylu, ağ üzlü, buruq dərili, ağ paltarlı, bir az donqar biri olduğunu deyilər. Yun, kətan eğirir, beşiğinde ağlayan körpəsini yelləyər, qabyuyan yuyar. Yanğın çıxarsa və ya evə oğrular girsə səs çıxararaq ya da ev sahiblərinin ayağını çəkərək onları oyadır. Bəzən yatan ev sahibinin saçlarını da örebilir. Bu hörgünü sökmək yaxşı deyil, öz-özünə həll edilməsini gözləmək lazımdır. Bəzən insanlar gecə yarısı oyananda ev içində getmə və nəfəs alma səsləri duyumsarlar. Bu səslər ona aiddir. Bodrumda un elər. Bir evdən başqa bir evə taşınılınca bir vida mərasimi keçirilir və bu mərasim zamanı İyeyi yeni evə dəvət edirlər. Bəzən də Ev iyesi üçün xüsusi at qaçılar və onu köhnə evdən yeni evə aparırlar. Türk mədəniyyətində iki insanın həyatını birləşdirərək ailə qurması; evlənmək, nikah qıymaq isə evermek təbirləriylə ifadə eldir. (Ev) kökündən törəmişdir. Sığınmaq, birlikdə yaşamaq mənalarını ehtiva edər. İçində oturulan yaşanılan yer deməkdir. Kainat sözü ilə eyni kökə malikdir. Bu mənada Kainat də böyük bir evdir. Monqolcada ev sözcüyü uyğunlaşma, anlaşma, sülh kimi mənalar daşıyar.


==GÖL İYESİ: Göl Ruhu==

Gölün qoruyucu ruhu. Hər göl üçün fərqli bir iye vardır. Çuların ilk atası və yer tanrısının məzarı, bir göl içində, bir ağac dibindeydi. Oğuz Xan ilk yoldaşını bir gölün ortasındakı adada iştirak edən bir ağacın kovuğunda tapmışdır. Göllərdə pəri qızlarının oynaştığı və kişiləri aldadaraq suyun dərinliklərinə çəkərək boğdukları deyilər. (Göl / Köl) kökündən törəmişdir. Ətrafı karayla bağlı, su kütləsi. Sərinlik, kuytuluk kimi mənaları vardır.


==IRMAK İYESİ: Çay Ruhu==

Irmağın qoruyucu ruhu. Bəzi Türk dillərində Yılga iyesi və ya örüşe iyesi də deyilir. Moğollar Müren Ezen və ya Mur Ezen deyərlər. Hər çay üçün fərqli bir iye vardır. Türklərdə bəzi çaylara xüsusi əhəmiyyət verilir və hörmət edilər. Xüsusilə Ötüken bölgəsindəki çaylar On Irmak, Otuz Irmak kimi təbirlərlə təsnif edilir. Müqəddəs çaylar qaynaqlarını ümumiyyətlə Uçmağ'dan (Cənnətdən) və ya Həyat Ağacı'nın kökündən alarlar. Türklərdə iki çayın kəsişdiyi yerlər xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Buralarda olan adalar isə müqəddəs sayılar. Bu birləşmə soyun iki qolunu Ana və atanı təmsil edir. Məsələn Kıtan'ların ağ ata minmiş ataları ilə boz öküze minmiş anaları iki çayı izləyərək belə bir yerdə rastlaşmış və evlenmişlerdir. Onlardan da səkkiz boy törəmişdir. Bu səbəblə Bahar və Güz mövsümlərində ağ bir aygırla boz bir inək qurban edərlərmiş. O biri dünyada "Doymadım (Toybadım) çayı" adı verilən bir akarsu vardır. Ölümü və o biri dünyanın nemətlərinin davamlılığını işarələr. Çaylara fərqli məna Türk mədəniyyətinin imtina xüsusiyyətlərindən biridir. Məsələn Nəcib Fazil Kısakürek'in Sakarya Türküsü adlı şeirində, siyasi məzmun də daxil olmaq üzrə bir çox məna yüklər və Sakarya çayına bir insan kimi xitab edərək, belə deyə səslənər.

Yol onun, varlıq onun, gerisi həmişə biyar;

Üzüstə çox süründün, ayağa qalx, Sakarya!

(Ir / Yır) kökündən törəmişdir. Çay deməkdir. Şırıldamak, çağıldamak, ezgi, mahnı oxumaq mənalarını daşıyır.


==İL İYESİ: Ölkə Ruhu==

Bəzi Türk dillərində Kent iyesi, Yurt iyesi, Kula iyesi, Balığı iyesi olaraq da bilinər. Şəhərin və ya bir məskunlaşma vahidinin qoruyucu ruhu. Hər şəhər üçün fərqli bir iye vardır. Şəhər adları fərqli formalarda yaradıla bilər. Məsələn Almatı şəhərinin adı Alma Ata adlı qoruyucu ruhun / övliyanın adından gəlir. Türklərdə yer adları dəyişik formalarda yaradıla bilər. Bir neçə nümunə vermək faydalı olacaq.

1. Şəhər (Kənd, Kant, Kand): Şəhər deməkdir.

Semerkent, Daşkənd, Yarkent, Çimkent, Hankent, Kumkent, Mankent, Özkent, Tünkent, Semizkent, Sütkent, Yegenkent


2. Balığ (Balıg, Balıq): Sur, divar deməkdir.

Ordubalığ, Kuzbalığ, Beşbalığ, Yengibalığ, Togubalığ, Baybalığ, Kaşbalığ, Togubalığ, Çakukbalığ, Bavılbalığ,


3. Yurt: Vətən deməkdir.

Karlıyurt, Yeşilyurt, Akyurt, Taşlıyurt, Bozyurt, Kızılyurt, Çayyurt, Düzyurt, Özyurt, Başyurt, Çamyurt, Dağyurt, Saryurt, Güzelyurt,


4. El: Yurt, vətən deməkdir.

Tunceli, Türkmeneli, Yıldızeli, Çayeli, Korkuteli, Orhaneli, Çameli, Güneli, Tasel, Kocaeli, Kırklareli, Oğuzeli, Yavuzeli


5. Qışla: Qışda qalınan, konaklanan yer deməkdir.

Şarkışla, Akkışla, Ulukışla, Akçakışla, Kızılcakışla, Kızılkışla, İnkışla, Başkışla, Taşkışla, Sarıkışla, Beykışla, Düzkışla


6. Yayla: Yazın qalınan, yerleşilen yer deməkdir.

Altınyayla, Uzunyayla, Akyayla, Sarıyayla, Çamyayla, Başyayla, Bozyayla, Düzyayla, Çamlıyayla, Yeşilyayla, Karacayayla


(Əl / İl) kökündən törəmişdir. Şəhər, Vilayət deməkdir. İllər köhnədən muxtar İlhan tərəfindən yönetilirken, sonralar mərkəzə bağlı İlbey (Vali) tərəfindən idarə olunmağa başlanmışdır. İlçeler isə İlçebey (Kaymakam) tərəfindən idarə olunur.


==İN İYESİ: Mağara Ruhu==

Ünkür (Öngür) iyesi də deyilir. Mağaranın qoruyucu ruhu. Hər mağara üçün fərqli bir iye vardır. Türklərdə mağara, fərqli aləmləri və gizli diyarları bir-birinə bağlayan geçitlerdir. Yer altı dünyasını yer üzünə bağlayan qapılardır. Hun dövlətində müqəddəs sayılan və böyük şamanlar ilə dövlət adamlarının ziyarət etdiyi bir "Ata İni (mağarası)" vardır. Bura müqəddəs bir yerdir, ilin müəyyən günlərində ziyarət edilir və hörmət göstərilir. Bir növ məbədi. Göytürklər və başqa Türk boylarında da yenə eyni şəkildə qurbanlar təqdim edilən ata mağaraları vardır. Qurddan törəmə əfsanələri çox vaxt bir mağarada baş verir. Şamanlar yeraltına xərclərkən Dünyanın bacası deyilən bir qapıdan keçib yeraltındakı mağaralardan ibarət olan tunellərdə səfər edərlər. Türklərin Aşına adı verilən qurd ataları belə bir mağarada qurddan doğulmuşdur. Yer altı dünyasının bir parçasıdırlar. Məbədlərin çoxu mağaralarda və ata ruhları buralarda gəzib dolanır. (İn) kökündən törəmişdir. Mağara deməkdir. Inilen yer mənasını verər.


== KILA İYESİ: Heyvanlar Ruhu ==

Kiğılı iyesi və ya Gul iyesi də deyilir. Heyvanların qoruyucu ruhu. Hər heyvan üçün fərqli bir iye vardır. Kimi yerlərdə bu ruh eyni zamanda bir şamana aiddir. Vəhşi bir heyvan görünüşündədir. Şamanın sağlamlığını qoruyur. Bu ruhların gerçək görüntülərini şamanların özləri belə görə bilməzlər. Bu ruhlar dağlarda gizlənirlər və yerlərini kimsə tapa bilməz. Bu ruhun başına nə gəlirsə şamanın başına da eynisi gəlir. O yaralansa Şaman da yaralanır. Kimi söylenceleri görə samanı doğuran bu heyvandır. Ulu bir şam ağacının budaqlarında, kürtə yatan iye Heyvanın qoruduğu yumurtadan çıxar şaman. Bəzi heyvanların ruhu bəzi boylar üçün çox əhəmiyyətlidir. Çünki o heyvanın nəslindən geldiklerine inanarlar. Məsələn; at, qarğa, qırğı, qu, qartal, durna, kaki, dovşan, dəvə, qoyun vs. Məsələn Ku'lar qu soylu olduqlarına inanırlar. Ku sözü onsuz da qu deməkdir. Bu qövmlərin şamanları özlərini bu heyvanlara bənzətsək şəkildə geyinərlər. Hər şaman müəyyən bir heyvanın donuna bürünebilir. (Gul / Qul) kökündən törəmişdir. Heyvan deməkdir. Türkcədə Kolik, monqolcada Gölög / Gülüg / guligi heyvan mənasını verən sözlərdir. İstifadə etmək və qul sözləriylə əlaqəlidir.


==KIR İYESİ: Bozkır Ruhu==

Kır Ruhu. Uzun əlli, uzun qollu, uzun barmaqlı, yarı insan, yarı yarı ağac görünüşlüdür. Tek ağaclarda və ya çalılarda yaşayır. Çölləri qoruyar. Çöllərdə başı dərdə girən insanlara kömək edər. Ona çörək qırıntıları və bir dəstə əkin saçı olaraq verilir. (Kır) kökündən törəmişdir. Ərazi deməkdir. Eyni zamanda boz, boz rəng mənasına da gəlir.


==KIRSUT İYESİ: Qoruyucu Ruh==

Kırzıt iyesi də deyilir. İnsanın öz iyesidir, yanında olduğu o insanı qoruyur. Bu səbəblə İnsan iyesi belə deyilə bilər. Bir kəndli qadını belə söyləyər:

Mənim Kırsut'um çox ağıllıdır. Qonaq gedərkən deyərəm ki; "Kırsut'um, məni üç saat sonra gəlib al." Tam üç saat keçincə Kırsut'umun gəldiyini anlayıram, artıq misafirlikte qala bilməyəcək qədər evə getməyi istəyirəm. Evdə samovar ilə çay tökəndə də Kırsut'u yanımda ağırlarım. Kırsut'suz olmaz, onsuz ev soyuq olar.

(Kır) kökündən törəmişdir. Müqəddəslik mənası vardır.


==KUYU İYESİ: Quyu Ruhu==

Quyu (Koyo, Kudu) iyesi olaraq da deyilər. Quyunun qoruyucu ruhu. Hər quyu üçün fərqli bir iye vardır. Quyular başqa aləmlərə açılan qapılar kimi qəbul edilir. Sirrli yerlərdir. Su çıxardıldığı üçün də hörmət edilir. Bəzi nağıllarda Qızıl Kuyu'dan bəhs edilir. Nağıllarda quyuların dərinliyi 40 qulac olaraq deyilər. (Kuy) kökündən törəmişdir. İçindən su çıxardılan təbii və ya süni, dərin çuxur.


==MAL İYESİ: Mal Ruhu==

Mal iyesi təbiri də istifadə edilər. Atların və malların qoruyucu ruhudur. Qoyunlar üçün Davar iyesi tapılar. Atları kotuyan ruha Yunt iyesi də deyilir. Türklər heyvanları ümumiyyətlə dörd sinifə ayırarlar. Atlar, inəklər, qoyunlar və dəvələr. Mal anlayışı bunların hamısını əhatə edər. Ancaq kimi bölgələrdə yalnız iribuynuzlu heyvanlar (at və inək) və ya sırf inəklər üçün. (Mal) kökündən türemiştir.Moğolca mənşəli bir söz olub, iribuynuzlu heyvan deməkdir. Ərəbcə əşya, məhsul mənasını verən Mal ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.


==OBA İYESİ: Oba Ruhu==

Obanın qoruyucu ruhu. Hər obanın öz qoruyucu ruhu olduğuna inanırlar. (Ob / Ov) kökündən törəmişdir. Göçemelerin konak yeri və burada yerləşən tayfa. Genişlik, birlik, məşhurluq ifadə edər.


==OCAQ İYESİ: Ocaq Ruhu==

Türk dillərində fərqli söyleyişlerle Ocak (Ocag, Oşak) iyesi də deyilir. Monqollar isə Gulamta (Golumta) Ezen deyərlər. Ocağın qoruyucu ruhu. Hər yanvar üçün fərqli bir iye vardır. Türk mədəniyyətində yanvar çox əhəmiyyətli bir yerə malikdir. Yanvar evin ən əhəmiyyətli ünsürü olduğu kimi məcazi ev mənasına da gəlir. Ateşe hörmət göstərilməsi lazımdır. Yanvar və atəşi müqəddəs qəbul edilir. Eyni şəkildə ocağın üzərinə qoyulan üç ayaqlı qazanlar da əhəmiyyətli bir yerə malikdir. "Qorxma, sönmez bu şafaklarda qoxan ən son ocaq." (İstiklal Marşı - M. Akif ERSOY) Yanvar fərqli mənalarda istifadə edilə bilər; Sağlık Ocağı, Türk Ocağı, Kömür Ocağı, Ergene Ocağı, Çeri Ocağı ... Azeriler ocağa su dökmeyip özbaşına sönmesini gözləyərlər. Çünki bu ocağın ruhunu hirsləndirə. Köhnə Türklər evdəki yeməkdən bir parçanı ocağa ataraq ona verərlər. Bəzən ağ bəzən qırmızı saçlı bir qadın kimi görünür. Atəşin yandırıldığı yer müqəddəsdir. Ancaq bu Köhnə Fars ölkəsindəki kimi oda sitayiş şəklindəki bir bütpərəstlik deyil. (Oc / Od) kökündən törəmişdir. Atəş yandırılan yer. Bişirmə, istilik kimi məqsədlərlə istifadə edilər. Mecazen ev, ailə deməkdir. Öcermek, atəşi söndürməməyə üçün qarışdırmaq mənalarını ehtiva edər. Moğocada OC sözcüyü qığılcım mənasını verər.


==OD İYESİ: Atəş Ruhu==

Vot (Vut) iyesi də deyilir. Moğollar Gal Ezen deyərlər. Atəşin qoruyucu ruhu. Hər atəş üçün fərqli bir iye vardır. Türk mədəniyyətində atəş çox əhəmiyyətli bir yerə malikdir. Ateşe hörmət göstərilməsi lazımdır. Onun yatağı yağlı təşkilat və quru istir; nəfəsi dumandır, peyvənd quru odundur. Köz kisəsi, kül yorganıdır. Odla əlaqəli olaraq Duman və Kor, Köz, Kül, alav, Kıvılcım üçün belə ayrı İyeleri olduğuna inanılar. Ateşe tündlən Sac üç ayaqlıdır bunlar: keçmişi bu günü və gələcəyi işarələrdir. Atəşi insanlara Tanrı vermişdir. İlk ocağı Ülgen Xan qurub insanlara buraxmışdır. Bəzi söylenceleri Günəş, Ay və Od qardaşdırlar. Və hamısı da Yıldırımın oğludurlar. Atəş Yıldırımdan yaradılmışdır. Atəş məcazi fərqli tərkib saxlayar, məsələn Aşk Ateşi anlayışı, eşq ilə insanın bədənində meydana gələn enerjini və yenidən doğuşu ifadə edər. Qədim türk inanclarına görə "Ülgen tərəfindən göydən nazil biri qara, biri ağ iki daş arasına quru otlar qoyulması və daşları bir-birinə vurması nəticəsində otların yanmasıyla əldə edilmişdir". Bu ruhun dünyanın yaradılmasından bəri var olduğuna inanılar. O, kiri, kini, pisliyi, pisliyi sevməz. Yer üstündəki bütün ruhlara dua edə bilmək üçün ilkin atəşin ruhuna əhd vermək lazımdır. İnanca görə atəş insana hər şeyi söyləyə, onları xəbərdar edə bilər, onlara öyrədə. Yaxşılıq istəyən insanları qoruması, onlara köməkçi olması, mümkündür. Qırğızıstanın paytaxtı Bişkekdə heç sönmeden yanan bir atəşin olduğu "Sönməz Od Anıtı" iştirak edər. Sönmez Ateş anlayışının Fars Ateşperestliğiyle əlaqəli olduğu irəli sürülür. Hərçənd bu cür abidələr dünyanın bir çox yerində olmaqla yanaşı Türklərdə atəş xüsusi bir əhəmiyyətə malikdir. Ancaq İran oda sitayiş anlayışı (Atəşpərəstlik) ilə əlaqələndirmə məntiqi çox vaxt səhv bir yanaşmadır. Atəşpərəstlər, atəşi Yaxşılıq Allahı Hörmüzün bir simvolu qəbul etdiklərindən, hər məbəddə Atəşpərəst deyilən və davamlı atəş yanan bir yer etmişlər. Bu atəş heç sönmemek üzrə yanardı. Atəşpərəstlik əslində həm tektanrıcı həm də düalist bir inanc sistemidir ancaq atəş kül idi o qədər ön plana çıxmışdır ki bir müddət sonra oda sitayiş şəklinə çevrilmişdir. Əgər söz (Od / Ot) kökündən törəmişdir. Atəş demektir.Ateş üçə ayrılar:

- Ayıhı Od: Yaxşı ruhlara məxsusdur. Yıldırım düşməsiylə əldə edilən və tanrının göndərdiyi qəbul edilən atəşdir.

- Abahı Od: Pis ruhlara məxsusdur. İsti verməyən soyuq bir atəşdir. Soyuğun yandırıcı xüsusiyyəti ilə də əlaqəlidir. Soyuq yandırdı təbiri ilə bu izah edilər.

- Uluğ Od: Tanrısal atəşdir.


==ORMAN İYESİ: Meşə Ruhu==

Müxtəlif Türk şivelerinde urma iyesi də deyilir. Yış iyesi veye Mas iyesi olaraq da bilinər. Meşənin qoruyucu ruhu. Moğollar Seber (Sibir) Ezen deyərlər. Hər meşə üçün fərqli bir iye vardır. Keyfi yerində olduqda qalın səslə mahnı oxuyur. Palıd ağacı qılığında. Ağaclara hər il yeni bir xalqa əlavə edərək onları büyütür.Kır saçlı, aksakallı bir qocanın. Uzun boyludur, əlində uzun bir çubuq vardır. Tunguzlar Ura Amaka deyə bəhs edərlər. (Ər) kökündən törəmişdir. Böyük və geniş ağaclıq edən. Monqol Oron, Türkçe Orun sözləri yer, mövqe mənalarına gəlirlər.


==OTAĞ İYESİ: Çadır Ruhu==

Çadır iyesi və ya cerge iyesi də deyilir. Moğollar Mayhan Ezen deyərlər. Çadırın qoruyucu ruhu. Hər çadır üçün fərqli bir iye vardır. Türk mədəniyyətində otağ əhəmiyyətli bir yerə malikdir. Türk ve Moğol imperatorlarının heç bağlanılmayan və qırx öküz tərəfindən çəkilən otaqlarının olduğu tarixi qeydlərdə mövcuddur. Bu otağ məskun mədəniyyətdəki sarayın yerini tutmaqdadır. Macar Sator olaraq keçər. Qırğız bayrağında iştirak edən kesişen altı yol motivi, Qırğız çadırlarının təpə pəncərəsində taxtadan edilən bir naxışlar. Bu Ənənəvi Qırğız çadırının üst hissəsində olan və baxıldığında içəridən günəşin göründüyü "Tündük" simvoludur.

* Otağ: (Ot / Od / Ud). Od (Atəş) ilə əlaqəlidir. İçində atəş yandırılan sığınacaq deməkdir. Otaq sözü də təxminən eyni anlama malikdir.

* Çadır: (Çad / Çat). Çatmak kökündən gəlir. Çatkı, dam sözləri ilə eyni mənşəyə malikdir. Farscaya Türkcədən keçmişdir.

* Cerge: (Çer / Yer). Qurmaq, sərmək mənaları daşıyır.


==OYMAK İYESİ: Qəbilə Ruhu==

Moğollar AymaK Ezen deyərlər. Oymağın (tayfanın) qoruyucu ruhu. Hər tayfanın fərqli bir qoruyucu ruhu vardır. Türk-monqol boylarının ən əhəmiyyətliləri bu şəkildə nümunə olaraq verilə bilər. Bu boy adlarının Göy obyektlərini, xüsusilə də ulduzlara ad olaraq verilməsi təklif olunur. Türklərdə ailə və sülalə kimi alt birimleden sonra ictimai təşkilatlanmanın ilk mərhələsi oymaqları. (Səs) kökündən törəmişdir. Monqol Aymag, Mançu dilində Ayman olaraq keçər. Eni və çoxluq bildirən Səs kökündən törəmişdir. Dil, mədəniyyət və qohumluq baxımından türdeşlik göstərən, quruluşundakı ailələr arasında din, qan, evlilik, soy bağı olan birliklərin. Monqol Oyoh bağlamaq mənası daşıyır. Aşağıda Türk ictimai hiterarşisi verilmişdir.

1. Oguş / Yuğuş: Ailə

2) ÜRUĞ / Uruk: Sülalə

3) Oymak / Aymag: Aşiret

3) Bod / Boy: Qəbilə, Qövm

4) bodun / Budun: Federasiya

5) Xalq: Millət


==ÖĞÜZ İYESİ: Akarsu Ruhu==

Öz iyesi də deyilir. Bəzən Akar iyesi və ya Akarsu iyesi olaraq da xatırlanar. Akarsuyu qoruyucu ruhu. Hər akarsu üçün fərqli bir iye vardır. Yaşlı qadın qılığında. Çaylarda, dərələrdə yaşayır. Körpüdən keçərkən suya nazirlərə hirslənər və başını çevirər. O adam da suya düşər və bəzən boğulur. Suların Çirklədilməsi onu çox üzər. Suya çirkli şeylər tökənlər başına bəlalar gətirir. Su kənarlarında yaşayır. Bəzən quraqlıq və xəstəlik gətirər. İlk dəfə su doldurmağa gedən bir gəlin özünə saçı verir. Dəmir pul atıla bilər. Və ya sudakı canlıları bəsləməsi üçün pendir, çökelek, çörək tökülə bilər. İnsanları ayaqlarından tutub suya çəkər. Bəzən əslində çox dayaz olan bir yerdə insanlar onlarla qulac dərinliyə batarlar. Dağınıq saçları vardır. Çay (Say) iyesi kiçik axar suların qoruyucu ruhudur. Bir az daha böyüklərinə isə Dere iyesi deyilir. (Öğ) və (Öz) köklərindən törəmişdir. Akarsu deməkdir. Bəzi şivə və lehçelerde Öz olaraq istifadə edilər. Öz sözü eyni zamanda bir varlığın əsas ünsürü deməkdir ki, su bütün canlı organizmalardaki təməl ünsürlərdən bəlkə də ən əhəmiyyətlisidir. Monqolcada Üyer, Tunguzcada Üge / Üve akarsu mənasına gəlir.


==ÖREN İYESİ: Harabe Ruhu==

Peg iyesi və ya Çaldıbar iyesi də deyilir. Xarabanın qoruyucu ruhu. Sivilizasiyanın pozulma sərhədləri olaraq görülər. Ölümlə iç içədir. Qorxulan yerlərdir. Səhərə qədər bilinməyən işıqlar yanar və musiqi səsləri gəlir. (Məs) kökündən törəmişdir. Köhnə quruluş və ya şəhər qalığı, viranə, xaraba.


==SÖĞÖK İYESİ: Qəbiristanlıq Ruhu==

Qəbiristanlığın qoruyucu ruhudur. Gömüt iyesi və ya Gur iyesi də deyilir. Ölənlərin ruhlarını cinlərdən qoruyarlar. Onların necə bir qılıqda olduğunu ümumiyyətlə kim bilə bilməz. Məzarlara hörmətsizlik göstərən insanlara müsəllət olu, başlarına fəlakət gətirərlər və bu insanların yatağa düşdükdən sonra öləcəklərini inanılar. Qəbiristanlıqda yaşayan iyelerin dincliyini pozmamaq üçün, qəbiristanlıqlarda hörmət olunmalıdır. Bundan başqa qəbiristanlıqda yatmaq və yemək yemək yaxşı deyil, və Günəş batdığı zaman da qəbiristanlığa girilməməlidir.

* Söğök: (Sog / Sök). Mezarlık.Yakmak, yanvar mənalarıyla də əlaqəlidir.

* Gömüt: (Göm). Ölünün basdırıldığı yer deməkdir. Yenə yanmaq mənasını da ehtiva edər.


==SU İYESİ: Su Ruhu==

Müxtəlif Türk şivelerinde Sug, Suv, Siv iyesi olaraq da deyilər. Monqollar isə Us (usan, Uhan) Ezen deyərlər. Suyun qoruyucu ruhu. Hər suyun bir iyesi vardır. Hamısı sularda yaşayırlar. İnsanlara zərər verməzlər. Cisimsiz varlıqlardır. Ağ geyimlər geyinərlər. Suları qoruyarlar. Quş və ilan cildinə girə bilərlər. Yaşadıqları suyun dərinliklərindəki böyük bir qayanın altında olan keçiddən girilən bir sarayda yaşayarlar. Bəziləri denizkızı kimi balıq kuyrukludurlar. Maviyə çalan bir rəngləri vardır. Ətraflarında üzən və işıldayan mavi rəngli balıqlarla təsvir edilirlər. Bəzən buynuzlu olaraq betimlenir. Saçsız, sakalsız, kassi bir varlıqdır. Burada nəzərdə tutulan daha çox su qaynaqlarının qoruyucu ruhudur. Onun xasiyyətini anlaya az qala qeyri-mümkünmüş. Heç gözlənilməyən bir anda suyu dalgalandırıp barajları yu bilər, heyvanların, insanların boğulub ölməsinə səbəb ola bilərmiş. Su Sonası / Sunası olaraq bilinən yarı balıq yarı qız olan bir canlının daş üzərində oturduğunu görülər. (Su / Suv / Sug) kökündən törəmişdir. Normal şərtlərdə maye halda olan, içilebilen axıcı maddə. Su məcazi yaradılış və xasiyyət mənası da ehtiva edər. "Bu adamın sununa get," sözündə olduğu kimi. Həyatın təməl elementlərindəndir.


==TARLA İYESİ: Tarla Ruhu==

Tarige iyesi, Basu iyesi, Etiz iyesi də deyilir. "Tarla Bekçisi" olaraq da adlandırılar. Tarlanın qoruyucu ruhu. Kırsaçlı bir kocakarıdır və Uruk adlı bir ağacda oturur. Uzun qollu olduqları üçün Göyə uzanıb buludları sıxaraq yağış yağdırar. Buna görə qonşu tarlaların iyeleri arasında döyüş çıxarmış. Tarancı / Tarama: Çiftçi deməkdir. (Tar) kökündən törəmişdir. Üstündə əkinçilik edilən müəyyən bir torpaq parçası. Ekin çörək mənasını saxlayar. Əkinçilik sözü ilə eyni kökdən gəlir.


==TAYGA İYESİ: Tayga Ruhu==

Altaylara xas bir bitki örtüyü və ova növü olan Tayga'nın qoruyucu ruhudur. (Tay / Oxatan) kökündən törəmişdir. Yayılmış yer, çöldə olan edən mənası vardır. Dağ sözcüyü ilə də əlaqəli olduğu da deyilər. Yaqut dilində meşəlik ərazi deməkdir.


==TOPLAK İYESİ: Məscid Ruhu==

İslam inancı ilə birlikdə yerləşmişdir. Daha sonra İslama zidd olduğu düşüncəsiylə hər məscidin bir mələyi olduğu deyilib iye anlayışı yerinə mələk seçilmiş. Daha sonra da tamamilə tərk edilmişdir bu inanc. Ancaq məhdud da olsa bəzi bölgələrdə etibarlılığını davam etdirməkdədir. Bu varlıq daha çox zarafatcıl biri olaraq xatırlanar; məscid qapılarını açar bağlayar, ayaqqabıları gizləyər, namaz qılan kimsənin səccadə ucundan çəkər lakin insanlara zərər verməz. Tərsinə məscidi pis ruhlardan qoruyur. Onun yaxında olduğunun fərqinə varın tərəfindən, yalnız bildiyin duaları oxumaq lazımdır. Bəzi insanlar bu mifoloji varlığı, əlinə dəyənək edən, başında sarığı olan ağ geyimli bir məscid ixtiyarı olaraq "gördüklərini" söyləyərlər. Ərəbcə toplanmaq kökündən gələn Məscid sözü qarşılığında Toplam sözcüyü istifadə edilmişdir. (Top) kökündən törəmişdir. Toplanmaq hərəkətindən törəmişdir. Toplanılan yer deməkdir.


==YAYLA İYESİ: Yayla Ruhu==

Yazla İylesi və ya çayla iyesi də deyilir. Yaylanın qoruyucu ruhu. Köçəri cəmiyyətlərdə və oturaq həyata geçildikten sonra isə dövri yerleşiklik anlayışında yazın konaklanan kənd və ya obalara Yazla (Yayla) və ya Yazda (Yayla) adı verilər. (Yay / Yaz) kökündən törəmişdir. Yazın keçirildiyi, heyvanların yayıldığı yer deməkdir. Ortasında akarsu olan yüksək və düzənlik edən. Yaylamak hərəkəti yazın yaylada oturmaq, yazı yaylada keçirmək deməkdir. Yazı sözcüyü otlaq deməkdir.


==YEL İYESİ: Rüzgar Ruhu==

Çel (Cel, Şil) iyesi olaraq da bilinər. Moğollar salh (Halhın) Ezen deyərlər. Küləyin qoruyucu ruhu. Hər külək üçün fərqli bir iye vardır. Küləklə əlaqəli olaraq bu iyeler də iştirak etməkdədir. Türklərdə külək sürəti və fövqəltəbii gücləri anımsattığı üçün daim maraqlı bir mövzu olmuşdur. (Yel / Yil / İl) kökündən törəmişdir. Esinti mənası vardır. Havanın yer dəyişdirməsi səbəbiylə meydana gələn axın. Ruh, can, sirr kimi anlamlarla eyni kökdən qaynaqlanır. Külək, esinti deməkdir. Bundan başqa, can, ruh, cin kimi mənaları kök içində daşıyar. Yel girməsi anlayışı bu anlayışın ən diqqətə çarpan göstəricisidir. Məsələn şamanın, trans halındakı ruhuna "Yelgen" adı verilər. Yeleğen isə yel kimi sürətli, sürətli mənasını verər.


==YER İYESİ: Torpaq Ruhu==

Torpağın qoruyucu ruhu. Cer (Çer) iyesi də deyilir. Orun (Urun) iyesi və ya Torpaq iyesi olaraq da bilinər. Moğollar Gazar Ezen deyərlər. Hər ərazinin, hər tarlanın fərqli bir İye'si vardır. Olduqca iri bədənli, uzun boylu və geniş addımlar atan orta yaşlı bir qadın olaraq betimlenir. Əkili tarlaları qoruyar. Tarla iyesi adlı başqa bir iye də bənzər xüsusiyyətlərə malikdir. Hər il hasattan əvvəl qurban verilir. Torpağın hər arvadından yaşayır. İlan qılığında torpağı qoruyar. İnanca görə ayı adının deyildiyini torpaqdan eşidir. Çünki "Ər Kulaktu" / "cir Kulaktı" (Yer Qulağı) onu eşidir. Anadoluda yerin qulağı var deyimi də bunu ifadə edir. Ayının yaşadığı yer də torpaq və yeraltıdır. Yer yalnız ayı ilə deyil, qurd, ilan və bənzəri tabu yaratmış canlılar hətta insan ilə də ünsiyyət qura bilər. Bu inanc ilan, qurd və bənzərləri üçün də etibarlıdır. Sümerlerde də fısıldanan sözü küləyin işttiği və apardığı inancı vardır. Torpağın içində heç bir gizli tutmayacağı istiqamətində bir andı olduğu deyilər, bu səbəblə gizlicə öldürülüb torpağa basdırılan hər kəsin bir şəkildə yerinin olmasını təmin edəcəyi də ifadə edilir. Bosniya Herseqovinanın 20. Əsrdə Avropanın göbəyində yaşanan soyqırıma saxlanan kütləvi məzarlar, mavi kəpənəklər sayəsində tapılmışdır. Mavi kəpənəklərin gözlənilməz sayda çox görüldüyü yerlərdə qazıntı edildiyində mütləq məzarlar çıxmışdır. Çünki bu kəpənəklər Yavşak otu üzərinə qoyulmaqdadır və ondan qidalanır, Yavşak isə məzarların torpağa saldığı üzvi maddələrin bol olduğu yerlərdə böyüməkdədir. (Yer / Çer / Cer) kökündən törəmişdir. Torpaq. Yer üzü, dünya. Yerləşmək hərəkəti ilə düşünüldüyündə, üzərində yaşanan edən deməkdir. Yerçi / Yırçı rəhbər mənasını verər.


==YOL İYESİ: Yol Ruhu==

Col (Zol) iyesi də deyilir. Yolların qoruyucu ruhu. Hər yol üçün fərqli bir iye vardır. Yol eyni zamanda qanun və nizamı, xoşbəxtlik və rahatlığı təmsil edir. Taleh və düzgünlük kimi anlayışları içərisində saxlayır. Yol doğru bilinəni etmək deməkdir. Yol iyesi, pis niyyətli insanları hər gün getdikləri yoldan şaşırtabilirmiş. Heç gözlənilməz bir anda bu cür insanlar bildik bir yoldan gedərkən özlərini qaranlıq meşə içində bulurlarmış. Bəzən də qar fırtınasında insanlar evləri ətrafında dolanıb dayanarlar, evə gələcək yolu tapa bilmədən donub ölebilirlermiş. Səhər olunca kəndlilər yolunu çaşmış və donmuş insanı evin ətrafında bulurlarmış. Çerçi sözcüyü kənd kənd gəzən səyyar satıcı deməkdir və nağıllarda yollarda həmişə onlara rast gəlinir. Çerçi / carçı monqollara da eyni mənanı verər. Köhnədən eşşək və ya katırlarla gəzən Çerçilerin 1900-cü illərin sonra belə rast gəlmək mümkün idi, bir qismi isə kiçik kamyonetlerle bu işi görürdülər. Yolların digər vazgeçilmezleri isə Haydutlar (Uğrular) və Çingenelerdir. Yola iyesi isə cığır qoruyucu ruhudur. Keçidlərin də İyeleri vardır, məsələn yaqutdan Attuk İçi, keçidləri və aşakları qoruyan ruhları ifadə etməkdə istifadə edilən bir anlayışdır. Yollar Türk mədəniyyətində istiqamətlər ilə əlaqəlidir və qalalarda və şəhərlərdə çıxış qapıları da istiqamətlərlə göstərilir, bu qapılardan yollar göstərilən istiqamətlərə doğru gedər. Əsas istiqamətlər müxtəlif şivə və lehçelerde belə adlandırılır:

- DOĞU / DOĞI: Çığış, Şığıs. Künçığış, Könsığış. Gündoğusu.

- BATU / BATI: Batıs, Bayisi. Künbatıs, Könbayış. Günbatısı.

- KUZAY / KUZEY: Tündük, Tönyek, Güntündük. Tuney.

- GÜNEY / KÜNEY: Tüstü, Könyek, Güntüştük. Tüşey.


Monqollara Zol Zayağçı (Yol Yaradan) yəni qədəri təyin edən şəklində təyin olunan bir ongun vardır və Zar Zargaçı (Yar Yargıcı) yəni ədalət təmin edən ilə bir iqlim təşkil edirlər. Monqol Zol, taleh deməkdir. Yol Yayağçı 19 yolun birləşdiyi yerdə yaşayır. Yar, yarım mənasında ola bilər çünki tək kolludur. Məsələn, bu anlayış və yanaşma Pir Sultan Abdal'da ən kəskin şəkildə aşağıdakı şəkildə ifadəsini tapmaqdadır.

Qazılar müftüler fətva yazarsa

İşdə kəmənd işdə boynum aşarsa

İşdə xəncər işdə başım kəssə

Dönen dönsün mən dönmezem yolumdan


(Yol / Yul / Zol) kökündən törəmişdir. Nəqliyyatda istifadə edilən təşkil edilmiş, uzanıb gedən ərazi hissəsi. Yaşayış sahələrini bir-birinə bağlayan düzlenmiş torpaq parçası. Bundan başqa üsul, üslub, dini tətbiq və həyat mənalarını da məcazi ehtiva edər. Yol anlayışı şərq cəmiyyətlərində və Türklərdə əhəmiyyətli bir yerə malikdir. Moğolca'da Col, Buryatça'da Zol olaraq keçər. Colay, ayağı uğurlu deməkdir. Yolçu sözcüyünün peyğəmbər mənası da mövcuddur. Yula sözcüyü də eyni kökdən gəlir və məşəl, bulaq, ruh deməkdir.


==YUNAK İYESİ: Hamam Ruhu==

Yunça (Munca) iyesi olaraq da bilinər. Hamamın qoruyucu ruhudur. Duşlar üçün Cağ (Cağlık) iyesi və ya Çimen iyesi də deyilir. Qısa boylu bir qoca qılığında olduğuna inanılar. İnsanlara təmizliyi öyrədər. Günəş batdığı zaman və gecə yarısı hamama girilməz, çünki bu saatda iye özü yuyunar. Hamamda yuyunarkən adam üzünü sabunladıktan sonra təmiz su ilə dolu ləyənə tapmasa ya da hamamdan getmək üzrəykən ayaqqabılarının itdiyini görsə, bunlar onun şakalarıdır. Tatar Türkleri, hamamda yuyunduqdan sonra hər şeyi təmizləyib, əşyaları yerinə qaldırarlar və "Yunağın istiliyi sənə, dincliyi mənə!" Deyərək çıxarlar. (Mun / Yun) kökündən törəmişdir. Yunak hamam deməkdir. Yunmak sözcüyü yuyunmaq təmizlənmək mənalarına gəlir. Yunup sözcüyü köhnə Türkçede dəstəmaz deməkdir.


==YURT İYESİ: Memleket Ruhu==

Əslində Ev iyesi ilə də əlaqəlidir. Çünki yurd eyni zamanda çadır deməkdir. Məna genişlənməsi vətənin qoruyucu ruhu mənasına da gəldiyi də deyilə bilər. Kimi mədəniyyətlərdə çadırdaki ocaqda yaşadığına inanılır. (Yur / Yor / Yor) kökündən törəmişdir. Moğolcadaçadır deməkdir. Türkcədə məna sürüşməsinə uğrayaraq vətən, məmləkət mənalarını ehtiva edər hala gəlmişdir.


==Mənbə==
* [http://books.google.com/books?id=m-CZziosROUC&lpg=PA1&dq=editions%3AwAVY6Ouz5PUC&hl=tr&pg=PA4#v=onepage&q&f=false Türk Söylence Sözlüğü, Deniz Karakurt]


[[Kateqoriya:Türk mifologiyası]]

Don Alessandro:

{{tercime kerek}}
==ABZAR İYESİ: Avlu Ruhu==

Öğen (Öven) İyesi de denir. Avlunun koruyucu ruhudur. Evin avlusunda veya bahçesinde yaşar. İnsanların gözüne ancak uzaktan ve değişik hayvan kılıklarına girerek görünür. Evcil hayvanları sever. Örneğin atların kuyruğunu örmekten çok hoşlanır. Her nesnenin bir koruyucu ruhu olduğu için, aslında avlu duvarının bile ayrı bir İyesi vardır. Avlu kavramı farklı şive ve lehçelerde farklı sözcüklerle karşılandığı için adı değişmektedir, fakat içerik yaklaşık olarak aynıdır. Sözcük olarak en çok bilinen Abzar İyesidir. Öğen, Çulan, Kura ve Tirgen kelimeleri avlu anlamına gelir. Bunların tamamı bir evin önündeki çevrilmiş yer, çeşitli işlerin görüldüğü alan, bahçe demektir. Avlu İyesi de buralarda yaşar ve gezinir. (Ab/Ap) kökünden türemiştir. Kelime kökünde rüzgar anlamı vardır. Kökenbilimsel olarak bakıldığında rüzgarlı yer demek olabilir. Avlu anlamı taşır.


==AĞAÇ İYESİ: Ağaç Ruhu==

Değişik Türk dillerinde Ağaş (Ağac, Yağaç, Yığaç) İyesi olarak da söylenir. Moğollar Modun Ezen derler. Ağacın koruyucu ruhu. Her ağaç için farklı bir İye vardır. Özellikle büyük, yaşlı ve kutlu sayılan ağaçların mutlaka bir İyesi vardır. Bazen olumsuz nitelikler de taşıyan Ağaç İyesi’nin tüm vücudu ağaç gibi kabuklarla ve kıllarla kaplıdır. Çürümüş yaprak ve ağaç kabuğu gibi kokar. Ağaç İyesi bir yerden başka bir yere havada uçarak gidebilir. Bedeni sık tüylerle kaplıdır. Tüm bedenine yapraklar yapışmış, saçı sakalı birbirine karışmıştır. Bazı söylencelerde sihirli güçleri olan kanatlı bir atı olduğu söylenir. Ayrıca ağaç türleriyle bağlantılı olarak değişik iyler olabilir. Örneğin; Meşe İyesi, Kavak/Gavak İyesi, Söğüt/Sövüt/Söget İyesi, Çam/Şam İyesi, Ceviz/Cevis İyesi, Kayın/Katın İyesi, Çınar/Şınar İyesi, Ardıç/Artuş İyesi, Gürgen/Kürken İyesi, Dut/Tut İyesi, Erik/İrig İyesi, Armut/Almurt İyesi, İğde/Niğde İyesi, Servi/Selvi İyesi, Vişne İyesi, Ihlamur İyesi gibi… Türk kültüründe ağaç önemli bir yere sahiptir. Özellikle sıra dışı görünümü olan ağaçlar Ulu Kayın’ı çağrıştırdığı için saygı gösterilir. Ağaç daima Uluğkayın kavramı ile birlikte değerlendirilmelidir. Türklerde Elma Ağacı büyük bir öneme sahipken İncir ve zeytin ağaçları ise İslamiyet’in etkisiyle kutsallık kazanmıştır. Çünkü Kuran-ı Kerim’de bu ağaç (ve/veya meyveleri) üzerine yemin edilmektedir: “İncire ve Zeytine andolsun ki…” (Tin Suresi, 1. Ayet). Budizmin kurucusu olan Buda bir ağacın altında düşünerek gerçeğe erişmiştir. Zeytin Akdeniz ve Ege kültüründe çok önemli bir yere sahip olup, Batı mitolojilerinde vurgulanır. Türklerde ise ağacın türünden ziyade büyüklüğü ve görkemi ön plana çıkar. Korkut Ata Öykülerinde Uruz’un ağaca seslenişi ilgi çekicidir.

Başın ala bakar olsam, başsız ağaç,

Dibin ala bakar olsam dipsiz ağaç.

Beni sana asarlar, götürmegil ağaç,

Götürürsen, yiğitliğim seni tutsun ağaç.

(Ağ/Ak) kökünden türemiştir. Değişik türleri bulunan odunsu bitki. Ağmak (yukarı çıkmak) fiiliyle bağlantılıdır. Uzamak anlamı taşır. Bu bağlamda göğe doğru olmayı belirtir.


==ARAN İYESİ: Ahır Ruhu==

Ahırın koruyucu ruhu. Damız İyesi olarak da bilinir. Evin ahırında yaşar. İnsanların gözüne ancak uzaktan uzağa ve değişik hayvan kılıklarına girerek görünür. Evcil hayvanları sever. Örneğin atların kuyruğunu örmekten çok hoşlanır. Genelde ahırda ve avluda yaşar ve orada yaşayan canlılara sahip çıkar. Bazen bir hayvan kılığında, gözükür. Ahır İyesi ahırda yaşayan hayvanların bazılarını sever, bazılarını çekemez. Sevdiği hayvanın (genelde atın) yelesini örer. İnsanlar görmediği sırada onun önüne kuru ot atar. Sevdiği ineğin kuyruk ucunu tarar. Sevmediği atı gece boyu koşturur, ter içinde bırakır, yorar. Otu sevdiği atın önüne koyar, sevmediği atı aç bırakır. Damız (Tamız) sözcüğü sığır ahırı anlamında kullanılan başka bir sözcüktür ve Dam/Tam kökünden gelir. Sümer Tanrısı Tammuz (Tamıs, Dumuz) da bereket ruhu olarak görülür. Temmuz ayına adı verilmiştir. Damızlık sözcüğü hem ahırda beslenen hem de Tammuz için ayrılan hayvan demektir aynı zamanda. Damız İyesi ile Tammuz bu anlamda özdeşleşmiştir. Ağıl ise koyun ahırlarını tanımlar. Çoğu zaman dağlarda kerpiçten yapılmış yerlerdir. (Ar) kökünden türemiştir. Kökte arka içeriği bulunur, evin arkası anlamına gelebilir. Ahır demektir. Anadoluda bu söz üstü kapalı yer ifade eder.


==AVUL İYESİ: Köy Ruhu==

Avıl İyesi de denir. Moğollar Ayıl Ezen derler. Köyün koruyucu ruhudur. Her köy için ayrıdır. Köy kavramı yerleşik kültür ile ortaya çıkmış fakat bu yerleşiklik yinede Yörük yaşam biçimine bağlı olarak kışın bir yerde yazın farklı bir yerde konaklama biçiminde yarı göçebe bir uygulamaya dönüşmüştür. Yazın yüksek ve serin, hayvanların daha iyi yayılabiceği yerlere (Yazla/Yayla), kışın ise kuytu ve korunaklı bölgelere (Kışla) dönüşümlü olarak göçülmüştür. Bazen “Bucak İyesi” tabiri de kullanılır. Anadoluda Bucak sözcüğü küçük bir anlam kayması ile ilçeden küçük, köyden büyük birim (Nahiye) için kullanılmaya başlamıştır. Fakat yaklaşık bir anlamla köyün koruyucu ruhu olduğu anlaşılmaktadır. Hatta az kullanılmakla beraber Güzlek (Sonbaharda kalınan yer) ve Köklek (İlkbaharda kalınan yer) sözcükleri de mevcuttur. Kırgızlar hem kışlık ve hem de yazlık daimi mesken için catak sözünü kullanırlar. Bu, yatak demektir. Cataka kalmak sözü ise yaylaya göçmeksizin kışlakta oturmak manasına gelir.

- Bucak (Buçak): (Buc/Buç). Nahiye demektir.

- Catak (Çatak): (Cat/Yat). Yaz-kış sürekli kalınan köy. Yatılan yer demektir.

- Kıştak (Kışlak): (Kış). Kışlamak kökünden gelir. Kışın kalınan Köy demektir.

- Yazdak (Yaylak): (Kış). Yaylamak kökünden gelir. Yazın kalınan Köy demektir.

(Ağ/Av) kökünden türemiştir. Köy demektir. Ağıl sözüyle bağlantılıdır. Civar, çevre anlamlar içerir.


==BULAK İYESİ: Pınar Ruhu==

Pınarın koruyucu ruhu. Moğollar Bulag Ezen derler. Her pınar için farklı bir İye vardır. Bulak İyesi’ne, Aşk İyesi de derler. Çünkü o, su almaya gelen kız ile onun izleyen bir genç arasında oluşan gönül ilişkilerinin öncelikli mekanının sahibidir. Gelin olup başka köye giden gelinler de onun merhametini isteyerek suya gümüş para atar. Hasta insanlar tan yeri ağarmadan çeşmeye gidip su alırlar ve bu su ile yıkanırlar. Ona, Tan Suyu derler ve bin bir derde derman olduğuna inanırlar. Hamile kalmak isteyen kadınlar da bu su ile yıkanır. Doğum yapan kadınlarda bebeklerini ilk kez bulak suyu ile yıkarlar. “Erenler Çeşmesi” adı ile bilinen kutsal yerler de çoktur ve genelde evliyalara ait mezarın yakınında bulunurlar. Eskiden bu çeşmelerin yanında kurban kesilirdi. Yerden çıkan küçük su kaynaklarının iyelerine Çaygara (Çaykara) veya Çığanak (Çağanak) İyesi denilir. Bazı su kaynaklarının bedensel ve/veya ruhsal hastalıklara iyi geldiğine inanılır ki, aslında bunu sağlaya Bulak İyesidir. Türklerde her bir bulağın kendi ismi vardır ve bu isim aynı zamanda onun İyesinin de ismidir: Akpınar, Kırkpınar, Karapınar, Çıplakpınar, Yelpınar, Kızpınar, Karpınar, Gökpınar, Kazpınar, Karpınar, Bozpınar, Başpınar, Gözpınar, Gölpınar… (Bul/Bol) kökünden türemiştir. Pınar, çeşme, kaynak demektir. Sözcük kökü bolluk anlamı içerir.


==BULUT İYESİ:Bulut Ruhu==

Bulutun koruyucu ruhu. Yağmur İyesi yani Yağmurun koruyucu ruhu da bulutlara bağlıdır. Bunun dışında dikkat çekici ve bulutlarla ilgili olan İyeler şunlardır. Bulut İyesiyle bağlantılı olan Etin (Gökgürültüsü) sözcüğü Sibiryadaki Etin adlı Üstün Varlığı/Ruhu da akla getirmektedir.

- Etin/Eten İyesi: Gökgürültüsü Ruhu.

- Ayanga/Ayunga İyesi: Gökgürültüsü Ruhu.

- Çakılgan/Çağılgan/Çakın İyesi: Yıldırım Ruhu.

- Yıldırım/Yıldırak/Yılağan İyesi: Yıldırım Ruhu.

- Şimşek/Çemşek/Şüğşek İyesi: Şimşek Ruhu.

- Yaşın/Yışın/Yeşin İyesi: Şimşek Ruhu.


Bulut Kızları (bazen Uygur Kızları) adı verilen ruhların da Bulut İyesi ile bağlantılı olma ihtimali vardır. Bunlar yedi kardeştirler ve çok eski zamanlarda yaşayıp ölmüşlerdir. Saçları dağınık, gözleri şaşıdır. Uzun tırnaklarla ve parçalanmış elbiselerle dolaşırlar. (Bul/Bol) kökünden türemiştir. Gökyüzünde su, buz veya toz zerreciklerinin yoğunlaşmasıyla oluşan yığın. Üretme, yapma, oluşturma kavramlarıyla bağlantılıdır. Kelime kökü bolluk kavramını ihtiva eder. Bolluk getiren demektir. Tunguz ve Mançu dillerinde Bolo kökü gökyüzünü ve havayı ifade etmekte kullanılır.


==DAĞ İYESİ: Dağ Ruhu==

Farklı Türk dillerinde Tav (Tağ, Tak) İyesi olarak da söylenir. Moğollar Ula Ezen derler. Dağın koruyucu ruhu. Her dağ için farklı bir İye vardır. Türklerde kutsal dağların Dünya’nın merkezinde olduğu kabul edilir. Ortadoğu mitolojilerinin etkisiyle yerleşen Kaf Dağları da yine Dünyanın merkezi olarak ele alınır. Kaf Dağları büyük olasılıkla Kafkas Dağlarıyla bağlantılıdır. Ancak Türklerdeki en kutsal dağ Altay’dır. Komşu kavimlerin diğer bir kutsal dağı da Ural’dır. Özellikle Macar ve Ugor kökenli kavimler için Ural Dağları öne çıkar. Dağ ruhu birinin adını söylediğinde dönüp bakmamak gerekir. Aksi takdirde o insanı alır götürür veya canını alır. Bir görüşe göre dağlar canlıdırlar. Yıldan yıla büyürler. Yer değiştirebilirler. Hatta kendi aralarında vuruşabilirler. Sarı saçlı bir kız görünümüne bürünebilir. Müziği çok sever. Kaya İyesi olarak da adlandırılır. Uçurumluk dağlara ise Yar adı verilir.

- Kaya İyesi: Kayalık bölgelerin koruyucu ruhu.

- Yara İyesi: Uçurumların koruyucu ruhu.

Dağların daha küçük olanlarının koruyucu ruhları ise Tepe İyeleridir. Dağların insan biçimli veya insansı vasıflarla düşünülmesi Türklerde her zaman bir biçimde kendisini gösterir. Örneğin modern müzüik yaklaşımları içerisinde tartışılmaz bir yere sahip olan Barış Manço’nun Dağlar Dağlar adlı yapıtında “Dağlar Dağlar! Kurban olam yol ver geçem, / Sevdiğimi son bir olsun yakından görem.” diye seslenilmektedir. Dağ iyeleri bazen ördek bazen kaz şeklinde uçar ve göllerde yüzerler, onlar öldürülürse dağlar sahipsiz kalır ve günden güne çöker. Köroğlu da dağlara şöyle seslenir:

Yüce yüce tepesinden yol aşan

Gitmez oldu gönlümüzden endişen

Mürrüvetsiz beyden yeğdir dört köşen

Arkam sensin, kalam sensin dağlar hey

(Dağ/Tağ/Tav) kökünden türemiştir. Büyük bir yükselti oluşturan toprak ve/veya kaya kitlesi.


==DEĞİRMEN İYESİ: Değirmen Ruhu==

Değirmenin koruyucu ruhu. Deyirmen İyesi de denir. Değişik Türk dillerinde Tegermen (Tiyirmen) İyesi olarak da bilinir. Genelde saçlarına kadar apak una bulanmış, kısa boylu bir kocakarı veya ihtiyar olarak betimlenir. Kötü ruhları değirmene yaklaştırmaz, onları uzak tutar una ve ekmeğe dokundurmaz. Aynı zamanda değirmene un öğütmeye gelenleri de korur. Bu yüzden eskiden, değirmenin müşterileri öğütülen undan ona da pay bırakırlarmış. Değirmende tahıl konulan kazan boş kalmamalıdır. Çünkü kazanı boş kalan değirmeni bu İye terk eder. Değirmen Anası, tabiri kullanıldığı da olur. İyi insanların ununu güzel öğütür ve bembeyaz yapar, kötü niyetli insanların ununu kara, kepekli öğütür. Esinti olmayan bir günde değirmenin kanatları kendi kendine çalışırsa susulur ve onun geldiğine inanıldığı için daikkatli olunur. Bazı yörelerde Değirmentaşı İyesi adında başka bir ruhun varlığına daha inanılır. Kimi lehçelerde değirmentaşının koruyucu ruhuna Suğoruna İçi denilir. Değirmenler aynı zamanda mecazi anlamlara da sahiptirler. Dünyanın dönüşünü, tıpkı öğüttüğü tahıllar gibi zamanın yokoluşunu temsil ederler. Değirmentaşı tıpkı göğün altın kazığın etrafında döndüğü gibi bir eksen etrafında tezginir (döner). (Değ/Teğ) kökünden türemiştir. Değirmi (yuvarlak) sözünden gelir.


==EKİN İYESİ: Ekin Ruhu==

Arış İyesi de denir. Ekinin koruyucu ruhu. Çavdar İyesi, Arpa İyesi, Buğday İyesi, Yulaf İyesi, Yonca İyesi, Ot İyesi, Çayır İyesi, Çimen İyesi gibi türleri vardır. Hatta hasat sonrası biçilmiş ot ve ekinler için Kes İyesi, Saman İyesi gibi iyeler de mevcuttur. Hatta dirgen, tırmık, yaba, döven, kosa, orak, bel, kürek, kazma gibi tarım araçlarının her birinin dahi iyeleri olduğu düşünülür. Zayıf kalmış ekinlerin bulunduğu yerlere Ekin Anasının ayak izleri denir. Ekinlerde yangın çıktığında ters taraf üfleyerek söndürür. Ekinlerin içinde yuvarlanmayı sever. Bir demet ekin onun için biçilmeden bırakılır ve buna Kır Sakalı denir. (Eğ/Ek) kökünden türemiştir. Ekmek fiilinden gelir. Tahıl unundan yapılan yiyecek olan Ekmek ile aynı kökene sahiptir. Ayrıca kültür anlamındaki Ekinç/Ekin ile eşsesli ve benzer anlamlıdır, aynı kökten gelirler. Eski Moğolcada Ekin (günümüzde Eh) başlangıç demektir.


==ERGENE İYESİ: Maden Ruhu==

Değişik Türk dillerinde Şahta (Çahta) İyesi veya Urkay (Urhay) İyesi olarak da bilinir. Maden ocağının koruyucu ruhu. Her maden ocağı için farklı bir İye vardır. Bu iye, insan gözüne gözükmez, fakat ıslık çalar, kedi gibi miyavlaması ve bebek ağlaması, köpek uluması gibi sesler çıkarır. Çalışan işçilere yardım eder, mesela maden ocağı çökeceği zaman işçilere “Gidin” diye seslenerek onları kazadan korur. Türk işçilerin Ukrayna, Rusya gibi ülkelerdemaden işçiliğine gittiklerinde dahi buralarda bu İyeye dua ederek yardım diledikleri anlatılır. (Er/Erk/Erh) kökünden türemiştir. Güçlük, zorluk anlamlarını barındırır. Maden ocağı demektir. Türklerde gizemli yerlerdendir. Erge sözcüğü Türkçenin bazı lehçelerinde kapı, eşik veya basamak demektir. Korumak anlamını da taşır. Moğolcanın değişik lehçelerindeki Ergenek/Erginek/Hergeneh/Ergeneg sözcükleri de bir şeyi korumaya yarayan dolap veya sandık demektir.


==EŞİK İYESİ: Eşik Ruhu==

Astana İyesi veya Busağa (Bosava, Busava) İyesi olarak da bilinir. Eşiğin koruyucu ruhudur. Her eşiğin koruyucu bir ruhu vardır. Bu ruh eşikte yatar. İneklerin şaşırmadan evlerini bulabilmelerini sağlar. Hayvanları korur. Eşikte oturmak, eşikte konuşmak iyi sayılmaz, bunun nedeni ruhun orada olmasıdır. Eşiğin baht ve talihle de ilgisi vardır. Çünkü eşik iki farklı alemi simgeleyen esrarengiz bir sınır gibidir. Günümüzde çağdaş beşeri bilimlerde kullanılan Bilinç Eşiği, Duyum Eşiği gibi kavramlar da bu sınır anlayışını ortaya koymaktadır. İçerisi ve dışarısı, açık ve kapalı alan, soğuk ve sıcak mekan, aydınlık ve karanlık hep evin dış çevreden farklılığın bir sonucudur. Eşikte bulunur. Bazen “Kara Çuha” adı da verilir. Astana Kazakistan’ın başkentidir ve bu sözcük de aynı zamanda başkent demektir. (Eş) kökünden türemiştir. Kapı basamağı. Bir şeyin başlangıç yeri. Bir şeyin sınırı.


==EV İYESİ: Ev Ruhu==

Evin koruyucu ruhu. Üy (Uy) İyesi de denir. Moğollar Ger (Ker) Ezen derler. Her ev için farklı bir İye vardır. Bazen bir yılan olarak betimlenir. Evde görülen yılanın bereket getireceğine inanılır. Onu öldürmeden dışarı çıkarmak gerekir. Böylece o da kimseye zarar vermemiş olur. Aksi takdirde evin bereketi kaçar. Kısa boylu bir erkek şeklinde betimlenir. Eve girildiğinde ona selam vermek gerekir. Yoksa küsüp gider ve evin bereketini de götürür. Ev bir süre sonra örene döner. Aileyi korur. Bazen eşyaların yerini değiştirir. Bazen bağırarak insanları korkutur. Ev İyesi insanlarla aynı evde birlikte yaşar. Ev Bekçisi olarak da bilinir. Bazen yılan kılığında olan ya da gözleri kor gibi yanan, saçları dağınık esmer vücutlu bir yaratık olarak anlatılır. Daha çok terk edilmiş evlerde rastlanır. İnsan kılığında ve ocak başında bulunan bir ruhtur. Uzun saçlı ve orta boylu bir ihtiyar olan bu İye, evi kara ruhlardan ve hastalıklardan korur. Çuvaşlarda, bahçesiyle, ahırıyla ve avlusuyla bir bütün oluşturan evin sahibi olan Ev İyesi’nin iki yardımcısı vardır. Dam (ev) bekçisi olan Kilti Turaile hayvanların yaşadığı Damız (ahır) bekçisi Karta Tura. Ayrıca evin temelini koruyan Nigez İyesi adlı bir İye de vardır. Evin ortadireğini koruyan ruha Arabağana (Bagan) İyesi denir ki, o olmadan evin çökeceğine inanılır. Ev İyesi genelde beyaz giyinen bir kadın, beyaz bir tavşan veya beyaz bir köpek kılığındadır. Ona kaz, tavuk, horoz, ördek gibi evcil kuş kurban edilir. Bodrum katta yaşar ve eve ancak geceleri çıkar. Her insan onu farklı kılıkta görür. Ancak genelde olarak orta boylu, beyaz yüzlü, buruşuk derili, ak elbiseli, biraz kambur biri olduğunu söylenir. Yün, keten eğirir, beşiğinde ağlayan bebeği sallar, bulaşık yıkar. Yangın çıkarsa veya eve hırsızlar girerse ses çıkararak ya da ev sahiplerinin ayağını çekerek onları uyandırır. Bazen uyuyan ev sahibinin saçlarını da örebilir. Bu örgüyü sökmek iyi değildir, kendi kendine çözülmesini beklemek gerekir. Bazen insanlar gece yarısı uyanınca ev içinde yürüme ve nefes alma sesleri duyumsarlar. Bu sesler ona aittir. Bodrumda un eler. Bir evden başka bir eve taşınılınca bir veda töreni yapılır ve bu tören sırasında İyeyi yeni eve davet ederler. Bazen de Ev İyesi için özel at koşulur ve onu eski evden yeni eve götürürler. Türk kültüründe iki insanın yaşamını birleştirerek aile kurması; evlenmek, nikah kıymak ise evermek tabirleriyle ifade eldir. Sonuna ev getirilerek oluşturulan pek çok kelime vardır: Orduevi, Dikimevi, Gözlemevi, Bakımevi, Yaşlılarevi, Basımevi, Doğumevi, Yazımevi, Yemekevi, Aşevi, Tecimevi, Kesimevi, Sütevi, Buzevi, Sağlıkevi, Konukevi, Öğretmenevi, Yapımevi, Sayrılarevi, Gökevi, İplikevi, Dağevi, Kırevi, Dökümevi, Kuşevi, Kayıkevi, İçimevi…(Ev) kökünden türemiştir. Barınmak, birlikte yaşamak anlamlarını içerir. İçinde oturulan yaşanılan yer demektir. Evren sözü ile aynı köke sahiptir. Bu anlamda Evren de büyük bir evdir. Moğolcada ev sözcüğü uyum, anlaşma, barış gibi manalar taşır.


==GÖL İYESİ: Göl Ruhu==

Gölün koruyucu ruhu. Her göl için farklı bir İye vardır. Çuların ilk atası ve yer tanrısının mezarı, bir göl içinde, bir ağaç dibindeydi. Oğuz Han ilk eşini bir gölün ortasındaki adada yer alan bir ağacın kovuğunda bulmuştur. Göllerde peri kızlarının oynaştığı ve erkekleri kandırarak suyun derinliklerine çekerek boğdukları söylenir. (Göl/Köl) kökünden türemiştir. Etrafı karayla kapalı, su kitlesi. Serinlik, kuytuluk gibi anlamları vardır.


==IRMAK İYESİ: Nehir Ruhu==

Irmağın koruyucu ruhu. Bazı Türk dillerinde Yılga İyesi veya Örüs İyesi de denir. Moğollar Müren Ezen veya Mür Ezen derler. Her ırmak için farklı bir İye vardır. Türklerde bazı ırmaklara özel önem verilir ve saygı duyulur. Özellikle Ötüken bölgesindeki ırmaklar On Irmak, Otuz Irmak gibi tabirlerle sınıflandırılır. Kutsal ırmaklar kaynaklarını genellikle Uçmağ’dan (Cennetten) veya Yaşam Ağacı’nın kökünden alırlar. Türklerde iki ırmağın kesiştiği yerler özel öneme sahiptir. Buralarda bulunan adalar ise kutlu sayılır. Bu birleşme soyun iki kolunu Ana ve Atayı temsil eder. Örneğin Kıtan’ların ak ata binmiş ataları ile boz öküze binmiş anaları iki ırmağı izleyerek böyle bir yerde rastlaşmış ve evlenmişlerdir. Onlardan da sekiz boy türemiştir. Bu nedenle Bahar ve Güz mevsimlerinde ak bir aygırla boz bir inek kurban ederlermiş. Öteki dünyada “Doymadım (Toybadım) Irmağı” adı verilen bir akarsu vardır. Ölümü ve öteki dünyanın nimetlerinin sürekliliğini simgeler. Irmaklara farklı anlamlar yüklemek Türk kültürünün vazgeçilmez özelliklerinden birisidir. Örneğin Necip Fazıl Kısakürek’in Sakarya Türküsü adlı şiirinde, siyasi içerik de dahil olmak üzere pek çok anlam yükler ve Sakarya Irmağı’na bir insan gibi hitap ederek, şöyle diye seslenir.

Yol onun, varlık onun, gerisi hep angarya;

Yüzüstü çok süründün, ayağa kalk, Sakarya!

(Ir/Yır) kökünden türemiştir. Nehir demektir. Şırıldamak, çağıldamak, ezgi, şarkı söylemek anlamlarını taşır.


==İL İYESİ: Ülke Ruhu==

Bazı Türk dillerinde Kent İyesi, Yurt İyesi, Kula İyesi, Balığ İyesi olarak da bilinir. Şehrin veya bir yerleşim biriminin koruyucu ruhu. Her şehir için farklı bir İye vardır. Şehir adları farklı biçimlerde oluşturulabilir. Örneğin Almatı şehrinin adı Alma Ata adlı koruyucu ruhun / evliyanın adından gelir. Türklerde yer adları değişik biçimlerde oluşturulabilir. Birkaç örnek vermek yararlı olacaktır.

1. Kent (Kend, Kant, Kand): Şehir demektir.
Semerkent, Taşkent, Yarkent, Çimkent, Hankent, Kumkent, Mankent, Özkent, Tünkent, Semizkent, Sütkent, Yegenkent,

2. Balığ (Balı, Balık): Sur, duvar demektir.
Ordubalığ, Kuzbalığ, Beşbalığ, Yengibalığ, Togubalığ, Baybalığ, Kaşbalığ, Togubalığ, Çakukbalığ, Bavılbalığ,

3. Yurt: Vatan demektir.
Karlıyurt, Yeşilyurt, Akyurt, Taşlıyurt, Bozyurt, Kızılyurt, Çayyurt, Düzyurt, Özyurt, Başyurt, Çamyurt, Dağyurt, Saryurt, Güzelyurt,

4. El: Yurt, vatan demektir.
Tunceli, Türkmeneli, Yıldızeli, Çayeli, Korkuteli, Orhaneli, Çameli, Güneli, Taşeli, Kocaeli, Kırklareli, Oğuzeli, Yavuzeli

5. Kışla: Kışın kalınan, konaklanan yer demektir.
Şarkışla, Akkışla, Ulukışla, Akçakışla, Kızılcakışla, Kızılkışla, İnkışla, Başkışla, Taşkışla, Sarıkışla, Beykışla, Düzkışla

6. Yayla: Yazın kalınan, yerleşilen yer demektir.
Altınyayla, Uzunyayla, Akyayla, Sarıyayla, Çamyayla, Başyayla, Bozyayla, Düzyayla, Çamlıyayla, Yeşilyayla, Karacayayla

(El/İl) kökünden türemiştir. Şehir, Vilayet demektir. İller eskiden özerk İlhan tarafından yönetilirken, sonraları merkeze bağlı İlbey (Vali) tarafından yönetilmeye başlanmıştır. İlçeler ise İlçebey (Kaymakam) tarafından yönetilir.


==İN İYESİ: Mağara Ruhu==

Ünkür (Öngür) İyesi de denir. Mağaranın koruyucu ruhu. Her mağara için farklı bir İye vardır. Türklerde mağaralar farklı alemleri ve gizli diyarları birbirine bağlayan geçitlerdir. Yer altı dünyasını yeryüzüne bağlayan kapılardır. Hun Devleti’nde kutsal sayılan ve büyük şamanlar ile devlet adamlarının ziyaret ettiği bir “Ata İni (Mağarası)” vardır. Burası kutlu bir yerdir, senenin belli günlerinde ziyaret edilir ve saygı gösterilir. Bir çeşit mabeddir. Göktürklerde ve başka Türk boylarında da yine aynı şekilde kurbanlar sunulan ata mağaraları vardır. Kurttan türeme efsaneleri çoğu zaman bir mağarada gerçekleşir. Şamanlar yeraltına giderlerken Dünyanın Bacası denilen bir kapıdan geçip yeraltındaki mağaralardan oluşan tünellerde yolculuk yaparlar. Türklerin Aşına adı verilen kurt ataları böyle bir mağarada kurttan doğmuştur. Yer altı dünyasının bir parçasıdırlar. Tapınakların çoğu mağaralardadır ve ata ruhları buralarda gezip dolanır. (İn) kökünden türemiştir. Mağara demektir. İnilen yer anlamına gelir.


==KILA İYESİ: Hayvanlar Ruhu==

Kığıl İyesi veya Gul İyesi de denir. Hayvanların koruyucu ruhu. Her hayvan için farklı bir İye vardır. Kimi yerlerde bu ruh aynı zamanda bir şamana aittir. Vahşi bir hayvan görünümündedir. Şamanın sağlığını korur. Bu ruhların gerçek görüntülerini şamanların kendileri bile göremezler. Bu ruhlar dağlarda gizlenirler ve yerlerini kimse bulamaz. Bu ruhun başına ne gelirse şamanın başına da aynısı gelir. O yaralanırsa Şaman da yaralanır. Kimi söylencelere göre şamanı doğuran bu hayvandır. Ulu bir çam ağacının dallarında, kuluçkaya yatan İye Hayvanın koruduğu yumurtadan çıkar şaman. Bazı hayvanların ruhu bazı boylar için çok önemlidir. Çünkü o hayvanın soyundan geldiklerine inanırlar. Örneğin; at, karga, atmaca, kuğu, kartal, turna, kakım, tavşan, deve, koyun vs. Mesela Ku’lar kuğu soylu olduklarına inanırlar. Ku kelimesi zaten kuğu demektir. Bu kavimlerin şamanları kendilerini bu hayvanlara benzetecek biçimde giyinirler. Her şaman belirli bir hayvanın donuna bürünebilir. (Gul/Kul) kökünden türemiştir. Hayvan demektir. Türkçede Kölik, Moğolcada Gölög/Gülüg/Gülige hayvan anlamına gelen kelimelerdir. Kullanmak ve kul sözcükleriyle bağlantılıdır.


==KIR İYESİ: Bozkır Ruhu==

Kır Ruhu. Uzun elli, uzun kollu, uzun parmaklı, yarı insan yarı yarı ağaç görünümlüdür. Tek ağaçlarda veya çalılarda yaşar. Kırları korur. Kırlarda başı derde giren insanlara yardım eder. Ona ekmek kırıntıları ve bir demet ekin saçı olarak verilir. (Kır) kökünden türemiştir. Arazi demektir. Aynı zamanda boz, gri renk anlamına da gelir.


==KIRSUT İYESİ: Koruyucu Ruh==

Kırzıt İyesi de denir. İnsanın kendi iyesidir, yanında bulunduğu o insanı korur. Bu nedenle İnsan İyesi bile denebilir. Bir köylü kadını şöyle söyler:
Benim Kırsut’um çok akıllıdır. Misafirliğe giderken derim ki; “Kırsut’um, beni üç saat sonra gelip al.” Tam üç saat geçince Kırsut’umun geldiğini anlarım, artık misafirlikte kalamayacak kadar eve gitmeyi isterim. Evde semaver ile çay koyunca da Kırsut’u yanımda ağırlarım. Kırsut’suz olmaz, onsuz ev soğuk olur.
(Kır) kökünden türemiştir. Kutsallık anlamı vardır.


==KUYU İYESİ: Kuyu Ruhu==

Guyu (Koyo, Kudu, Kuduk) İyesi olarak da söylenir. Kuyunun koruyucu ruhu. Her kuyu için farklı bir İye vardır. Kuyular başka alemlere açılan kapılar olarak kabul edilir. Gizemli yerlerdir. Su çıkartıldığı için de saygı duyulur. Bazı masallarda Altın Kuyu’dan bahsedilir. Masallarda kuyuların derinliği 40 kulaç olarak söylenir. (Kuy) kökünden türemiştir. İçinden su çıkartılan doğal veya yapay, derin çukur.


==MAL İYESİ: Sığır Ruhu==

Sığır İyesi tabiri de kullanılır. Atların ve sığırların koruyucu ruhudur. Koyunlar için Davar İyesi bulunur. Atları kotuyan ruha Yunt İyesi de denir. Türkler hayvanları genelde dört sınıfa ayırırlar. Atlar, inekler, koyunlar ve develer. Mal kavramı bunların tamamını kapsar. Ancak kimi yörelerde yalnızca büyükbaş hayvanlar (at ve inek) veya sırf inekler için kullanılır. (Mal) kökünden türemiştir.Moğolca kökenli bir kelime olup, büyükbaş hayvan demektir. Arapça eşya, ürün anlamına gelen Mal ile hiçbir ilgisi yoktur.


==OBA İYESİ: Oba Ruhu==

Obanın koruyucu ruhu. Her obanın kendi koruyucu ruhu olduğuna inanılır. (Ob/Ov) kökünden türemiştir. Göçemelerin konak yeri ve burada konaklayan aşiret. Genişlik, birlik, yaygınlık ifade eder.


==OCAK İYESİ: Ocak Ruhu==

Türk dillerinde farklı söyleyişlerle Oçak (Ocag, Oşak) İyesi de denir. Moğollar ise Gulamta (Golumta) Ezen derler. Ocağın koruyucu ruhu. Her ocak için farklı bir İye vardır. Türk kültüründe ocak çok önemli bir yere sahiptir. Ocak evin en önemli unsuru olduğu gibi mecazen ev anlamına da gelir. Ateşe saygı gösterilmesi gerekir. Ocak ve ateşi kutlu kabul edilir. Aynı şekilde ocağın üzerine koyulan üç ayaklı kazanlar da önemli bir yere sahiptir. “Korkma, sönmez bu şafaklarda tüten en son ocak.” (İstiklal Marşı - M. Akif ERSOY) Ocak farklı anlamlarda kullanılabilir; Sağlık Ocağı, Türk Ocağı, Kömür Ocağı, Ergene Ocağı, Çeri Ocağı… Azeriler ocağa su dökmeyip kendiliğinden sönmesini beklerler. Çünkü bu ocağın ruhunu kızdırabilir. Eski Türkler evdeki yemekten bir parçayı ocağa atarak ona verirler. Bazen beyaz bazen kızıl saçlı bir kadın olarak belirir. Ateşin yakıldığı yer kutsaldır. Ancak bu Eski Fars ülkesindeki gibi ateşe tapma şeklindeki bir putperestlik değildir. (Oc/Od) kökünden türemiştir. Ateş yakılan yer. Pişirme, ısıtma gibi amaçlarla kullanılır. Mecazen ev, aile demektir. Öcermek, ateşi söndürmemek için karıştırmak manalarını ihtiva eder. Moğocada Oç sözcüğü kıvılcım anlamına gelir.


==OD İYESİ: Ateş Ruhu==

Vot (Vut) İyesi de denir. Moğollar Gal Ezen derler. Ateşin koruyucu ruhu. Her ateş için farklı bir İye vardır. Türk kültüründe ateş çok önemli bir yere sahiptir. Ateşe saygı gösterilmesi gerekir. Onun yatağı yağlı kurum ve kara istir; soluğu dumandır, aşı kuru odundur. Köz yastığı, kül yorganıdır. Ateşle bağlantılı olarak Duman ve Kor, Köz, Kül, Alav, Kıvılcım için dahi ayrı İyeleri olduğuna inanılır. Ateşe koyulan Sac üç ayaklıdır bunlar: geçmişi bugünü ve geleceği simgelerler. Ateşi insanlara Tanrı vermiştir. İlk ocağı Ülgen Han kurup insanlara bırakmıştır. Bazı söylencelerde Güneş, Ay ve Od kardeştirler. Ve hepsi de Yıldırımın oğludurlar. Ateş yıldırımdan yaratılmıştır. Ateş mecazen farklı içerikleri barındırır, örneğin Aşk Ateşi kavramı, aşk ile insanın vücudunda meydana gelen enerjiyi ve yeniden doğuşu ifade eder. Eski Türk inançlarına göre “Ülgen tarafından gökten indirilen biri kara, biri ak iki taş arasına kuru otlar konması ve taşları birbirine vurması sonucu otların yanmasıyla elde edilmiştir”. Bu ruhun dünyanın yaratılmasından beri var olduğuna inanılır. O, kiri, kini, pisliği, kötülüğü sevmez. Yer üstündeki bütün ruhlara dua edebilmek için ilkin ateşin ruhuna adak vermek gerekir. İnanca göre ateş insanoğluna her şeyi söyleyebilir, onları uyarabilir, onlara öğretebilir. İyilik isteyen insanları koruması, onlara yardımcı olması, mümkündür. Kırgızistan’ın başkenti Bişkek’te hiç sönmeden yanan bir ateşin bulunduğu “Sönmez Od Anıtı” yer alır. Sönmez Ateş kavramının Pers Ateşperestliğiyle bağlantılı olduğu öne sürülür. Gerçi bu tür anıtlar dünyanın pek çok yerinde bulunmakla beraber Türklerde ateş özel bir öneme sahiptir. Ancak İran ateşe tapma anlayışı (Mecusilik) ile ilişkilendirme mantığı çoğu zaman yanlış bir yaklaşımdır. Mecusiler, ateşi İyilik Tanrısı Hürmüz’ün bir sembolü kabul ettiklerinden, her tapınakta Ateşgede denilen ve devamlı ateş yanan bir yer yapmışlardır. Bu ateş hiç sönmemek üzere yanardı. Mecusilik aslında hem tektanrıcı hem de düalist bir inanç sistemidir ancak ateş kültü o kadar ön plana çıkmıştır ki bir süre sonra ateşe tapma şekline dönüşmüştür. Sözcük (Od/Ot) kökünden türemiştir. Ateş demektir.Ateş üçe ayrılır:

- Ayıhı Od: İyi ruhlara aittir. Yıldırım düşmesiyle elde edilen ve tanrının gönderdiği kabul edilen ateştir.

- Abahı Od: Kötü ruhlara aittir. Sıcak vermeyen soğuk bir ateştir. Soğuğun yakıcı özelliği ile de bağlantılıdır. Soğuk yaktı tabiri ile bu anlatılır.

- Uluğ Od: Tanrısal ateştir.


==ORMAN İYESİ: Orman Ruhu==

Değişik Türk şivelerinde Urman İyesi de denir. Yış İyesi veye Mas İyesi olarak da bilinir. Ormanın koruyucu ruhu. Moğollar Seber (Sibir) Ezen derler. Her orman için farklı bir İye vardır. Keyfi yerinde olduğunda kalın sesle şarkı söyler. Meşe ağacı kılığındadır. Ağaçlara her yıl yeni bir halka ekleyerek onları büyütür.Kır saçlı, aksakallı bir ihtiyardır. Uzun boyludur, elinde uzun bir sopa vardır. Tunguzlar Ura Amaka diye bahsederler. (Or) kökünden türemiştir. Büyük ve geniş ağaçlık alan. Moğolca Oron, Türkçe Orun sözcükleri yer, mevki anlamlarına gelirler.


==OTAĞ İYESİ: Çadır Ruhu==

Çadır İyesi veya Çerge İyesi de denir. Moğollar Mayhan Ezen derler. Çadırın koruyucu ruhu. Her çadır için farklı bir İye vardır. Türk kültüründe otağ önemli bir yere sahiptir. Türk ve Moğol İmparatorlarının hiç kapatılmayan ve kırk öküz tarafından çekilen Otağlarının bulunduğu tarihsel kayıtlarda mevcuttur. Bu otağ yerleşik kültürdeki sarayın yerini tutmaktadır. Macarca Sator olarak geçer. Kırgız bayrağında yer alan kesişen altı yol motifi, Kırgız çadırlarının tepe penceresinde tahtadan yapılan bir desendir. Bu Geleneksel Kırgız çadırının üst bölümünde bulunan ve bakıldıginda içeriden güneşin görüldügü “Tündük” sembolüdür.

* Otağ: (Ot/Od/Ud). Od (Ateş) ile bağlantılıdır. İçinde ateş yakılan barınak demektir. Oda kelimesi de yaklaşık aynı anlama sahiptir.

* Çadır: (Çad/Çat). Çatmak kökünden gelir. Çatkı, çatı sözcükleri ile aynı kökene sahiptir. Farsçaya Türkçeden geçmiştir.

* Çerge: (Çer/Yer). Kurmak, sermek anlamları taşır.


==OYMAK İYESİ: Kabile Ruhu==

Moğollar Aymak Ezen derler. Oymağın (aşiretin) koruyucu ruhu. Her aşiretin farklı bir koruyucu ruhu vardır. Türk-Moğol boylarının en önemlileri şu şekilde örnek olarak verilebilir. Bu boy adlarının Gök nesnelerine, özellikle de yıldızlara isim olarak verilmesi önerilmektedir. Türklerde aile ve sülale gibi alt birimleden sonra toplumsal örgütlenmenin ilk aşaması oymaklardır. (Oy) kökünden türemiştir. Moğolca Aymag, Mançu dilinde Ayman olarak geçer. Genişlik ve çokluk bildiren Oy kökünden türemiştir. Dil, kültür ve akrabalık bakımından türdeşlik gösteren, yapısındaki aileler arasında din, kan, evlilik, soy bağı bulunan topluluklardır. Moğolca Oyoh bağlamak anlamı taşır. Aşağıda Türk toplumsal hiterarşisi verilmiştir.
1. Oguş/Yuğuş: Aile
2) Urug/Uruk: Sülale
3) Oymak/Aymag: Aşiret
3) Bod/Boy: Kabile, Kavim
4) Bodun/Budun: Federasyon
5) Ulus: Millet


==ÖĞÜZ İYESİ: Akarsu Ruhu==

Öz İyesi de denir. Bazen Akar İyesi veya Akarsu İyesi olarak da anılır. Akarsuyun koruyucu ruhu. Her akarsu için farklı bir İye vardır. Yaşlı kadın kılığındadır. Çaylarda, derelerde yaşar. Köprüden geçerken suya bakanlara kızar ve başını döndürür. O kişi de suya düşer ve bazen boğulur. Suların kirletilmesi onu çok üzer. Suya kirli şeyler dökenlerin başına belalar getirir. Su kenarlarında yaşar. Bazen kuraklık ve hastalık getirir. İlk defa su doldurmaya giden bir gelin kendisine saçı verir. Bozuk para atılabilir. Veya sudaki canlıları beslemesi için peynir, çökelek, ekmek dökülebilir. İnsanları ayaklarından tutup suya çeker. Bazen aslında çok sığ olan bir yerde insanlar onlarca kulaç derinliğe batarlar. Dağınık saçları vardır. Çay (Say) İyesi küçük akarsuların koruyucu ruhudur. Biraz daha büyüklerine ise Dere İyesi denir. (Öğ) ve (Öz) köklerinden türemiştir. Akarsu demektir. Bazı şive ve lehçelerde Öz olarak kullanılır. Öz sözü aynı zamanda bir varlığın temel unsuru demektir ki, su tüm canlı organizmalardaki temel unsurlardan belki de en önemlisidir. Moğolcada Üyer, Tunguzcada Üge/Üve akarsu anlamına gelir.


==ÖREN İYESİ: Harabe Ruhu==

Peg İyesi veya Çaldıbar İyesi de denir. Harabenin koruyucu ruhu. Uygarlığın bozulma sınırları olarak görülür. Ölümle iç içedir. Korkulan yerlerdir. Sabaha kadar bilinmeyen ışıklar yanar ve müzik sesleri gelir. (Ör) kökünden türemiştir. Eski yapı veya kent kalıntısı, virane, harabe.


==SÖĞÖK İYESİ: Mezarlık Ruhu==

Mezarlığın koruyucu ruhudur. Gömüt İyesi veya Gur İyesi de denir. Ölenlerin ruhlarını cinlerden korurlar. Onların nasıl bir kılıkta olduğunu genelde kimse bilemez. Mezarlara saygısızlık gösteren insanlara musallat olu, başlarına felaket getirirler ve bu insanların yatağa düştükten sonra öleceklerine inanılır. Mezarlıkta yaşayan iyelerin huzurunu bozmamak için, mezarlıklarda saygılı olunmalıdır. Ayrıca mezarlıkta uyumak ve yemek yemek iyi değildir, ve Güneş battığı zaman da mezarlığa girilmemelidir.

* Söğök: (Söğ/Sök). Mezarlık.Yakmak, ocak anlamlarıyla da bağlantılıdır.

* Gömüt: (Göm). Ölünün gömüldüğü yer demektir. Yine yanmak anlamını da içerir.



==SU İYESİ: Su Ruhu==
Değişik Türk şivelerinde Suğ, Suv, Sıv İyesi olarak da söylenir. Moğollar ise Us (Usan, Uhan) Ezen derler. Suyun koruyucu ruhu. Her suyun bir İyesi vardır. Hepsi sularda yaşarlar. İnsanlara zarar vermezler. Cisimsiz varlıklardır. Ak giysiler giyinirler. Suları korurlar. Kuş ve yılan kılığına girebilirler. Yaşadıkları suyun derinliklerindeki büyük bir kayanın altında bulunan geçitten girilen bir sarayda yaşarlar. Bazıları denizkızı gibi balık kuyrukludurlar. Maviye çalan bir renkleri vardır. Etraflarında yüzen ve ışıldayan mavi renkli balıklarla tasvir edilirler. Kimi zaman boynuzlu olarak betimlenir. Saçsız, sakalsız, kaşsız bir varlıktır. Burada kastedilen daha çok su kaynaklarının koruyucu ruhudur. Onun huyunu anlayabilmek neredeyse imkânsızmış. Hiç beklenmeyen bir anda suyu dalgalandırıp barajları yıkabilir, hayvanların, insanların boğulup ölmesine neden olabilirmiş. Su Sonası/Sunası olarak bilinen yarı balık yarı kız olan bir canlının taş üzerinde oturduğunu görülür. (Su/Suv/Suğ) kökünden türemiştir. Normal şartlarda sıvı durumda bulunan, içilebilen akışkan madde. Su mecazen yaradılış ve huy anlamı da içerir. “Bu adamın suyuna git,” sözünde olduğu gibi. Yaşamın temel öğelerindendir.


==TARLA İYESİ: Tarla Ruhu==

Tarıg İyesi, Basu İyesi, Etiz İyesi de denir. “Tarla Bekçisi” olarak da adlandırılır. Tarlanın koruyucu ruhu. Kırsaçlı bir kocakarıdır ve Uruk adlı bir ağaçta oturur. Uzun kollu oldukları için Göğe uzanıp bulutları sıkarak yağmur yağdırır. Bu yüzden komşu tarlaların iyeleri arasında kavga çıkarmış. Tarançı/Taraman: Çiftçi demektir. (Tar) kökünden türemiştir. Üstünde ziraat yapılan belirli bir toprak parçası. Ekin ekmek anlamını barındırır. Tarım sözü ile aynı kökten gelir.


==TAYGA İYESİ: Tayga Ruhu==

Altaylara özgü bir bitki örtüsü ve ova türü olan Tayga’nın koruyucu ruhudur. (Tay/Yay) kökünden türemiştir. Yayılmış yer, dışarıda bulunan alan anlamı vardır. Dağ sözcüğü ile de bağlantılı olduğu da söylenir. Yakut dilinde ormanlık arazi demektir.


==TOPLAK İYESİ: Cami Ruhu==

İslam inancıyla birlikte yerleşmiştir. Daha sonra İslama aykırı olduğu düşüncesiyle her caminin bir meleği olduğu söylenip İye kavramı yerine melek tercih edilmiş. Daha sonra da bütünüyle terkedilmiştir bu inanç. Ancak sınırlı da olsa bazı yörelerde geçerliliğini sürdürmektedir. Bu yaratık daha çok şakacı biri olarak anılır; cami kapılarını açar kapatır, ayakkabıları gizler, namaz kılan kimsenin seccade ucundan çeker fakat insanlara zarar vermez. Tersine camiyi kötü ruhlardan korur. Onun yakında olduğunun farkına varınca, sadece bildiğin duaları okumak gerekir. Bazı insanlar bu mitolojik varlığı, eline değnek alan, başında sarığı olan beyaz giysili bir cami ihtiyarı olarak “gördüklerini” söylerler. Arapça toplanmak kökünden gelen Cami kelimesi karşılığında Toplak sözcüğü kullanılmıştır. (Top) kökünden türemiştir. Toplanmak fiilinden türemiştir. Toplanılan yer demektir.


==YAYLA İYESİ: Yayla Ruhu==

Yazla İylesi veya Cayla İyesi de denir. Yaylanın koruyucu ruhu. Göçebe toplumlarda ve yerleşik hayata geçildikten sonra ise dönemsel yerleşiklik anlayışında yazın konaklanan köy veya obalara Yazla (Yayla) veya Yazdak (Yaylak) adı verilir. (Yay/Yaz) kökünden türemiştir. Yazın geçirildiği, hayvanların yayıldığı yer demektir. Ortasında akarsu bulunan yüksek ve düzlük alan. Yaylamak fiili yazın yaylada oturmak, yazı yaylada geçirmek demektir. Yazı sözcüğü otlak demektir.


==YEL İYESİ: Rüzgar Ruhu==

Çel (Cel, Şil) İyesi olarak da bilinir. Moğollar Salhın (Halhın) Ezen derler. Rüzgarın koruyucu ruhu. Her rüzgar için farklı bir İye vardır. Rüzgarla bağlantılı olarak şu iyeler de yer almaktadır. Türklerde rüzgar hızı ve doğaüstü güçleri anımsattığı için daima ilgi çekici bir konu olmuştur.(Yel/Yil/İl) kökünden türemiştir. Esinti anlamı vardır. Havanın yer değiştirmesi nedeniyle meydana gelen akım. Ruh, can, gizem gibi anlamlarla aynı kökten kaynaklanır. Rüzgar, esinti demektir. Ayrıca, can, ruh, cin gibi anlamları kök içinde taşır. Yel girmesi kavramı bu anlayışın en belirgin göstergesidir. Örneğin şamanın, trans halindeki ruhuna “Yelgen” adı verilir. Yeleğen ise yel gibi hızlı, süratli anlamına gelir.


==YER İYESİ: Toprak Ruhu==

Toprağın koruyucu ruhu. Cer (Çer) İyesi de denir. Orun (Urun) İyesi veya Toprak İyesi olarak da bilinir. Moğollar Gazar Ezen derler. Her arazinin, her tarlanın farklı bir İye’si vardır. Oldukça iri cüsseli, uzun boylu ve geniş adımlar atan orta yaşlı bir kadın olarak betimlenir. Ekili tarlaları korur. Tarla İyesi adlı başka bir iye de benzer niteliklere sahiptir. Her yıl hasattan önce kurban verilir. Toprağın her karışında yaşar. Yılan kılığında toprağı korur. İnanca göre ayı isminin söylendiğini topraktan işitir. Çünkü “Er Kulaktu”/“Çir Kulaktı” (Yer Kulağı) onu duyar. Anadoluda yerin kulağı vardır deyimi de bunu ifade eder. Ayının yaşadığı yer de toprak ve yeraltıdır. Yer sadece ayı ile değil, kurt, yılan ve benzeri tabu oluşturmuş canlılar hatta insan ile de iletişim kurabilir. Bu inanç yılan, kurt ve benzerleri için de geçerlidir. Sümerlerde de fısıldanan sözü rüzgarın işttiği ve alıp götürdüğü inancı vardır. Toprağın içinde hiçbirşeyi gizli tutmayacağı yönünde bir andı bulunduğu söylenir, bu nedenle gizlice öldürülüp toprağa gömülen herkesin bir biçimde yerinin bulunmasını sağlayacağı da ifade edilir. Bosna Hersek’de 20. Yüzyılda Avrupanın göbeğinde yaşanan soykırımda saklanan toplu mezarlar, mavi kelebekler sayesinde bulunmuştur. Mavi kelebeklerin beklenmedik sayıda çok görüldüğü yerlerde kazı yapıldığında mutlaka mezarlar çıkmıştır. Çünkü bu kelebekler Yavşan otu üzerine konmakta ve ondan beslenmekte, Yavşan ise mezarların toprağa saldığı organik maddelerin bol bulunduğu yerlerde büyümektedir. (Yer/Çer/Cer) kökünden türemiştir. Toprak. Yeryüzü, dünya. Yerleşmek fiili ile düşünüldüğünde, üzerinde yaşanan alan demektir. Yerçi/Yirçi rehber anlamına gelir.


==YOL İYESİ: Yol Ruhu==

Col (Zol) İyesi de denir. Yolların koruyucu ruhu. Her yol için farklı bir İye vardır. Yol aynı zamanda yasa ve düzeni, mutluluk ve huzuru temsil eder. Talih ve doğruluk gibi kavramları içerisinde barındırır. Yol doğru bilineni yapmak demektir. Yol İyesi, kötü niyetli insanları her gün yürüdükleri yoldan şaşırtabilirmiş. Hiç beklenmedik bir anda bu tür insanlar bildik bir yoldan giderken kendilerini karanlık orman içinde bulurlarmış. Bazen de kar fırtınasında insanlar evleri etrafında dolanıp dururlar, eve girecek yolu bulamadan donup ölebilirlermiş. Sabah olunca köylüler yolunu şaşırmış ve donmuş insanı evin etrafında bulurlarmış. Çerçi sözcüğü köy köy gezen seyyar satıcı demektir ve masallarda yollarda hep onlara rastlanır. Çerçi/Carçı Moğollarda da aynı anlama gelir. Eskiden eşek veya katırlarla gezen çerçilere 1900’lü yılların sonrasında dahi rastlamak mümkündü, bir kısmı ise küçük kamyonetlerle bu işi yapmaktaydılar. Yolların diğer vazgeçilmezleri ise Haydutlar (Uğrular) ve Çingenelerdir. Yolak İyesi ise patikanın koruyucu ruhudur. Geçitlerin de İyeleri vardır, mesela Yakutlarda Attuk İçi, geçitleri ve aşakları koruyan ruhları ifade etmekte kullanılan bir kavramdır. Yollar Türk kültüründe yönler ile bağlantılıdır ve kalelerde ve şehirlerde çıkış kapıları da yönlerle belirtilir, bu kapılardan yollar belirtilen yönlere doğru gider. Başlıca yönler değişik şive ve lehçelerde şöyle adlandırılır:

- DOĞU/DOĞI: Çığış, Şığıs. Künçığış, Könsığış. Gündoğusu.

- BATU/BATI: Batıs, Bayış. Künbatıs, Könbayış. Günbatısı.

- KUZAY/KÜZEY: Tündük, Tönyek, Güntündük. Tüney.

- GÜNEY/KÜNEY: Tüştük, Könyek, Güntüştük. Tüşey.

Moğollarda Zol Zayağçı (Yol Yaratan) yani kaderi tayin eden şeklinde tanımlanan bir ongun vardır ve Zar Zargaçı (Yar Yargıcı) yani adalet sağlayan ile bir ikli teşkil ederler. Moğolca zol, talih demektir. Yol Yayağçı 19 yolun birleştiği yerde yaşar. Yar, yarım anlamında olabilir çünkü tek kolludur. Örneğin, bu anlayış ve yaklaşım Pir Sultan Abdal’da en keskin biçimde aşağıdaki şekilde ifadesini bulmaktadır.

Kadılar müftüler fetva yazarsa

İşte kement işte boynum asarsa

İşte hançer işte başım keserse

Dönen dönsün ben dönmezem yolumdan

(Yol/Yul/Zol) kökünden türemiştir. Ulaşımda kullanılan düzenlenmiş, uzayıp giden arazi parçası. Yerleşim alanlarını birbirine bağlayan düzlenmiş toprak parçası. Ayrıca yöntem, üslup, dinsel uygulama ve yaşam anlamlarını da mecazen içerir. Yol kavramı doğu toplumlarında ve Türklerde önemli bir yere sahiptir. Moğolca’da Col, Buryatça’da Zol olarak geçer. Colay, ayağı uğurlu demektir. Yolçu sözcüğünün peygamber anlamı da bulunur. Yula sözcüğü de aynı kökten gelir ve meşale, pınar, ruh demektir.

==YUNAK İYESİ: Hamam Ruhu==

Yunça (Munça) İyesi olarak da bilinir. Hamamın koruyucu ruhudur. Banyolar için Cağ (Cağlık) İyesi veya Çimek İyesi de denir. Kısa boylu bir ihtiyar kılığında olduğuna inanılır. İnsanlara temizliği öğretir. Güneş battığı zaman ve gece yarısı hamama girilmez, çünkü bu saatte İye kendisi yıkanır. Hamamda yıkanırken kişi yüzünü sabunladıktan sonra temiz su dolu leğeni bulamazsa ya da hamamdan gitmek üzereyken ayakkabılarının kaybolduğunu görürse, bunlar onun şakalarıdır. Tatar Türkleri, hamamda yıkandıktan sonra her şeyi temizleyip, eşyaları yerine kaldırırlar ve “Yunağın ısısı sana, huzuru bana!”diyerek çıkarlar. (Mun/Yun) kökünden türemiştir. Yunak hamam demektir. Yunmak sözcüğü yıkanmak temizlenmek anlamlarına gelir. Yunup sözcüğü eski Türkçede abdest demektir.


==YURT İYESİ: Memleket Ruhu==

Aslında Ev İyesi ile de bağlantılıdır. Çünkü yurt aynı zamanda çadır demektir. Anlam genişlemesiyle vatanın koruyucu ruhu anlamına da geldiği de söylenebilir. Kimi kültürlerde çadırdaki ocakta yaşadığına inanılır. (Yur/Yor/Yör) kökünden türemiştir. Moğolcadaçadır demektir. Türkçe’de anlam kaymasına uğrayarak vatan, memleket anlamlarını içerir hale gelmiştir.


== Kaynak ==

* [http://books.google.com/books?id=m-CZziosROUC&lpg=PA1&dq=editions%3AwAVY6Ouz5PUC&hl=tr&pg=PA4#v=onepage&q&f=false Türk Söylence Sözlüğü, Deniz Karakurt]


[[Kategori:Türk mitolojisi]]

Don Alessandro:

{{tercime kerek}}
==ADAGAN HAN: Dağ Tanrısı==

Atagan Han da denir. Dağları ve üzerinde yaşayan varlıkları korur. Özellikle dağlardaki at ve sığır sürülerinin koruyuculuğunu yapar. Buralardaki canlılara zarar verenlere çok kızar. Eski biçiminin Pataghan olduğunu ileri süren görüşler vardır. Koruduğu varlıkları kıskandığı söylenir.


==ADSIZ HANIM: Kötülük Tanrıçası==

Kötülükler yapar, adı olmadığı için bu kötülükleri kimin yaptığı bilinmez. Adı olmayan kötülük, bu aleme değil farklı bir evrene, başka bir boyuta aittir. Adsız Hatun’un, henüz kahramanlık gösteremediği için ad alamayan çocuklara ilişeceğinden korkulur.


==AĞAR HAN: Canlılar Tanrısı==

Yeryüzündeki tüm sürecin işleyişinden, insanlardan ve diğer canlılardan sorumludur. Ürüng Ağar Han olarak bahsedilir.


==AHA HAN: Hayvan Tanrısı==

Ahağa Han da denir. Hayvanları Korur. Hayvanların ağası, onların efendisi olarak görülür. Ülgen tarafından yabani hayvanların ve onların yavrularının sorumluluğu kendisine verilmiştir. Türk kültüründe insanların diğer canlılarla, hayvanlarla, bitkilerle ve hatta cansız varlıklarla kardeş olarak görülmesinin en güzel dışavurumlarından birisidir. Yakutlardaki Aha adlı ırmak tanrıçası ve Anadoludaki Aka adı verilen Ana Tanrıça ile de ilgilidir.


==AKA HANIM: Irmak Tanrıçası==

Irmakların ve içinde yaşayan varlıkların koruyuculuğunu yapar.


==AK ANA: Deniz Tanrıça==

Ağ Ana şeklinde de söylenir. Ürüng Ana veya Sura (Şura) Ana da denir. Moğollar Sagan Ece derler. Deniz İlahesi. Henüz hiçbirşey yaratılmamışken ve yalnızca uçsuz bucaksız bir su varken, sonsuz sulardan çıkarak, Tanrı Ülgen’e yaratma ilhamını vererek sulara tekrar dalmıştır. Işıktan (cisimsel olmayan) bir bedeni vardır. Başında gücü simgeleyen ve taca benzeyen zarif boynuzları bulunur. Alt kısmında denizkızı gibi çok uzun bir balık kuyruğu bulunur. Kuyruğu hafif maviye çalan bir renktedir. Etrafında denizyıldızları dolaşır. Hayatın başlangıcına dair ne varsa hepsine ruh vererek yaşam döngüsünü başlatmıştır. Akdeniz’de yaşar. Bazı söylencelerde, geyik şekline giren Su Ana ile Göktürklerin Atası evlenmiştir. Çeşitli söylencelerde hep denizden çıkan varlık bir geyik olarak betimlenir. Beyaz renk suyu ve temizliği simgeler. Yakutçadaki Ürüng sözcüğü beyaz ve gümüş demektir. Ürüng bu dilde Ayığsıt Hanım için bir sıfat olarak da kullanılır. Moğolcada Ehe Üreng olarak bilinir. Moğollara göre Ekhe Hatun, derinliklerden gelen çamuru bir kaplumbağanın sırtına koyarak yeryüzünü yaratmıştır.


==AK ATA: Deniz Tanrı==

Ağa Ata şeklinde de söylenir. Ürüng Ata veya Sura (Şura) Ata da denir. Moğollar Sagan Eçege derler. Deniz İlahı. Dünya’nın diğer ucunda yer alan kutsal okyanusta yani Akdeniz’de yaşar. Demir Yaylı olarak betimlenir. Demir Yay gücü simgeler. Balık kılığına girebilir. Su ezeli başlangıcı ve yaratıcı karmaşıklığı simgeler. Dünyanın yaratılışı doğrudan su ile bağlantılıdır. Ayrıca insan vücudunun ve dünyanın dörtte üçü sudur. Denizler sonsuzluğu ve Tanrısal kapsayıcılığı sembolize eder. Kısır kadınlar mağaralarda duvarlardan damlayan suları içtiklerinde ve nisan yağmurlarını bir kapta biriktirip içtiklerinde çocuk sahibi olacaklarına inanırlar. Suyun şekilsiz ve yapısız oluşu onu bir madde olarak algılamaktan ziyade kut kavramı ile ilişkilendirilmesine sebep olmuştur. Aynı şekilsizlik ve enerji olarak algılama durumu ateş için de geçerlidir. Su bir sınırdır, burada uygarlık biter; ötesi farklı bir algıya açıktır. Yüzeyi ayna gibi ters görüntü verir. Ruh da su gibi akışkan ve biçimsizdir. Sulardaki varlıklar yaşlanmazlar, hastalanmaz ve çirkinleşmezler. Sümer Su Tanrısının adı Enki’dir ve Türkçe Engin sözcüğüyle bağlantılı görünmektedir. Ürüng sözcüğü değişik Türk lehçelerinde şaman, üfürükçü gibi anlamlara da gelir. Moğollarda pek çok Tanrıya sıfat olarak Sagan (Sagağan) yani beyaz sıfatı verilmesi bu Tanrı ile bağlantılıdır. Sura, Çuvaşçada beyaz demektir. Çeçen ve İnguş dillerinde ise Sura sözcüğü Süt anlamına gelir. Moğolcada Sara ise Ay demektir ve kavramlar dilbilimsel olarak da hep birbirleriyle bağlı veya bağlantılıdır. Yakutçadaki Ürüng sözcüğü beyaz ve gümüş demektir. Ürüng bu dilde Ayığ Han için bir sıfat olarak da kullanılır. Akça Han ile karıştırılmamalıdır.


==AKBUĞA HAN: Tıp Tanrısı==

Akböğe veya Akbüke Han olarak da söylenir. Hekimlerin koruyucusudur. Kolunda taşıdığı büyük beyaz bir yılan ile simgelenir. Hekimler kendisine dua ederler ve yardım dilerler. Elinde bilgiyi ve bilgeliği temsil eden bir asası vardır. Bu asa ile kime dokunursa hemen iyileşir. Ak Yılanı ise yeryüzündeki yılanlardan farklı olarak ağulu (zehirli) değildir. Onun ağusu ilaçtır, her tür hastalığı sağaltır. Moğollarda ve Türklerde hekim ve eczacılar değişik adlarla anılır. Sagun/Sağun/Sıgun: Hekim, Otaman/Otaçı/Otoşı: Eczacı anlamına gelir.


==AKKIZLAR: İyilik Tanrıçaları==

Ağkızlar da denir. Ülgen Han’ın kızlarıdırlar. Kıyanlar adı da verilir. Sanat ve estetik anlayışı konusunda insanlara ilham verirler. Hiçbirisinin ismi bilinmez. İsimsiz olmaları bu dünyadan onları tamamen uzak kılar. Kıyan sözcüğü aynı adlı bir Moğol boyunu çağrıştırmaktadır. Türk-Moğol tarihinde Kıyat ve Kıyan adlı iki akraba boy vardır ve Akoğlanlara da Kıyat adı verilmesi bu boylarla alakalıdır.


==AKOĞLANLAR: İyilik Tanrıları==

Ülgen Han’ın oğullarıdırlar. Kıyatlar adı da verilir. Yedi kardeştirler. Yedi Altay boyunun koruyucusudurlar. Yedi Kat yeraltını sembolize ederler. Kıyat sözcüğü aynı adlı bir Moğol boyunu çağrıştırmaktadır. Moğollarda Kıyat ve Kıyan adlı iki akraba boy vardır.

1. Karşıt Han, 2. Pura Han, 3. Burça Han, 4. Yaşıl Han, 5. Karaguş Han, 6. Kanım Han, 7. Baktı Han,


==AKTU HAN: İyilik Tanrısı==

Kötülüğe dair içinde hiçbir duygu yoktur. Kendisine bağlı olan diğer iyilik ilahları Aktular olarak çoğul biçimde kullanılır. İyilik tanrıları. Fin (Suomi) mitolojisindeki Su tanrısı Ahtı (Ahto)’yu akla getirmektedir.


==ALAHÇIN HANIM: Yaşam Tanrıçası==

Yeryüzünü korur. Doğaya can verir. Yeşillik alanlarda rüzgar olup gezer. Bataklık bölgelerde dolaşır. Doğada ne varsa hepsinin iyilik içerisinde olmasını ister. İnsanlar başka canlılara zarar verdiklerinde mesela bir hayvanı zevk için öldürdüklerinde derin üzüntü duyar ve hatta ağlar. Işıklı bir yüze ve ak saçlara sahiptir. Bir oğlu ve bir kızı vardır. Çocuklarının adları şöyledir:
1. Ereke ve 2. Cereke

Oğulları ve kızları da bitki Tanrısı ve Tanrıçası olarak yeryüzünü korur, soluklarıyla bitkilere, otlara, ağaçlara can verirler. Ağaçlar onların nefesleriyle çiçek açarlar.


==AL ANA: Kötülük Tanrıçası==

Hal Ana da denir. Kızıl renkli giysileri olan, kızıl saçlı bir kadındır. Kötücül ruhlar olan Albıslar kendisine bağlıdır. Çirkin, saçları dağınık, gözleri kanlı, uzun tırnaklı, uzun boylu, çok kuvvetli olarak tanımlanır. Deveyle güreşebilecek kadar uzun olduğu söylenir. Bazen Albıs ile özdeş olarak düşünülür fakat aslında tüm Albısların başı ve yöneticisidir. Türk halk anlayışında de Al Ana karşılığında Al Ata şeklinde eril bir varlık bulunmaz. Fakat Moğollaradaki Gal Han (Gal Eseg “Ateş Ata”) kökensel benzerlik itibariyle Ala Ana’nın yansıması olarak düşünülebilir.


==ALAY HAN: Vatan Tanrısı==

Vatanı korur. Işıklı bir görüntüsü vardır. Karısının adı da aynıdır. Yurduna ihanet edenlere hastalık ve bela getirir. İlk Ata olan Elley ile adında bir bağlantı vardır. Fakat aynı kişi olduklarını öne sürmek pek mümkün görünmemektedir. Halay sözcüğü de toplumsal birlikteliğin simgesel bir dışavurumudur ve aynı kelime kökünden gelir. Alay Han ile karıştırılmamalıdır.


==ALAY HANIM: Vatan Tanrıçası==

Vatanı korur. Işıklı bir görüntüsü vardır. Kocasının adı da aynıdır. Hala (babanın kızkardeşi) ile ilgilidir. Halay ile de bağlantılı görünmektedir. Toprak Tanrıçası olarak da görülür. Ağan Alay Hatun olarak da bilinir. Alay Han ile karıştırılmamalıdır.


==ALAZ HAN: Ocak Tanrısı==

Alas Han da denir. Evlerdeki ateşi korur. Evcil hayvanların da koruyuculuğunu yapar. Ocak ve içindeki ateşi kutsaldır ve ona saygılı davranılmalıdır. Aksi takdirde Alas Han kızarak yangın çıkartır. Türklerde gökyüzü büyük bir çadır olarak düşünüldüğü için, ev tanrısı olan bu ruh, yeryüzünün sıcaklığına da müdahale eder. Ülker burcunun altı yıldızı göğün altı deliğidir ve oradan sıcak hava üfler. Böylece yaz gelir.


==ALDAÇI HAN: Ölüm Tanrısı==

İnsanların canlarını alır. Uzun kara giysileri ve kara bir atı vardır. Görünümü heybetli ve korku vericidir. Geçtiği yerlere korku salar. Erlik’in elçisidir ve onun tarafından gönderilir. Bir evden ölü çıktıktan sonra Aldaçı’nın emrindeki ölümcül ruhlar o evde yedi gün kalırlar. Yönettiği ölüm ruhlarına da Aldaçılar adı verilir. Bu nedenle o evden yedi gün boyunca bir şey çıkmaz ve girmez. İslam sonrası Azrail ile özdeşleşmiştir ve tüm özellikleri ona aktarılmıştır.


==ALIGAN HAN: Güney Tanrısı==

Moğollarda 99 Güney Tanrısının başıdır. Moğollarda Budizmin etkisiyle birincil yön Doğu olarak değil Güney olarak yer almış olmalıdır. Alığ Han ile de bağlantılı olması muhtemeldir.


==ALIĞ HAN: Körler Tanrısı==

Alu Han olarak da bilinir. Bir dağ ruhudur. Kör bir ihtiyardır. Köroğlu destanındaki Kör Ata motifinin arkaik varyasyonudur. Dağlardaki at sürülerini korur. Kanatlı atlar yüzünden kör olmuştur. Köroğlu’nun babası da bir at nedeniyle bulunduğu yörenin beyi tarafından kör edilmektedir. Beye hediye edilen bu at kötü görünümü nedeniyle babanın gözlerine mal olur. Fakat daha sonra bir ahırda güneş görmeden kırk gün bekleyince, sıra dışılığı ortaya çıkar. Çünkü bu aygır Sudan Çıkma’dır. Baba rüyasında oğlunun kordan (ateşten) doğacağını görür. Bu bir sınavı simgelemektedir. Köroğlu’na ozanlık yeteneğini, savaşçılığını ve atını veren de odur. Dağlarda yaşar. Koşabulak’ı (İkiz Pınar’ı) korur. Bu pınar’ın suları kutsal ve gençlik (veya ölümsüzlük) vericidir. Bu ölümsüzlük en azından mecazen geçerli olmuş ve Köroğlu adı hep yaşamıştır. Bir görüşe göre, İslam sonrası Türk toplumunda Hz. Ali’nin önemli bir yer edinmesi bu ad benzerliğinin bir sonucudur. Slam öncesi Türklerde zaten yaygın olarak kullanılan Alı/Alu şeklindeki bir isim mevcuttur. Örneğin Alu Beşe (Ali Paşa) adlı ozan her iki isimle de tanınmaktadır. Hz. Ali’nin yiğitliği, savaşçılığı, iki dilli kılıcı Türk kültüründe büyük ilgi çekmiştir. Gerçekten de Köroğlu’nun adı Ali’dir. Moğolların 99 Güney Tanrısı Alıgan ile de bağlantılı olması muhtemeldir. Sokor/Sokur/Sohar/Hokar sözleri kör demektir ve masallarda bu adla başlayan varlıklara rastlanır. Sümerlerde ise Alu adlı ölümcül bir varlık bulunur. Moğolcada Alı fiili bilmeyi anlatır. Yaşar Kemal’in İnce Memed adlı yapıtında yer alan ve dört kitabın sonunda da benzer cümlelerle yamacındaki çakırdikenliğin üç gün üç gece yanışı, yanan dikenlerden çığlığa benzer seslerin gelişi anlatılan dağın adı Ali Dağı’dır. Bu olay şu cümleyle ifade edilmektedir kitapta: "Bu ateşle birlikte de Alidağın doruğunda bir top ışık patlar. Dağın başı üç gece ağarır, gündüz gibi olur."


==ALMA HANIM: Savaş Tanrıçası==

Moğollarda savaşçı tanrıça olarak yer alır. Albıs (Almas) ile bağlantılı olabilir. Türk kültüründe kadınların savaşçılığı yaygın olup, bu realite masallarda ve mitolojide de yansımaktadır. Türk-Moğol algılayışında kadın hiçbir zaman eve kapatılıp, saklanan biri değildir. Sosyal hayatta aktif rol alır. Moğol kaynaklarında Alma Hatan olarak bahsi geçer.


==ALTAY HAN: Altın Tanrısı==

Altan (Altun, Altın) Han da denir. Altın Dağ’ın sahibi ve koruyucusudur. Altından bir giysi giyer. Altın, Türk kültüründe altın hakanlık (imparatorluk) simgesidir. Altın çukalı (zırhı) ve tolgası (miğferi) vardır. Kargısı ve yayı atındandır. Altın Dağ erişilmez bir uzaklıktadır ve zirvesi görünemeyecek kadar yüksektir. Altan Han yerle göğü birbirine bağlayan bu dağdan sorumludur ve zirvesinde oturur. Zenginliği, ihtişamı, değerli madenleri temsil eder. Macarlarda Arany Atyacska (Altın Ata) adlı bir karakter vardır. Ural-Altay kültürlerinin ortak bir motifidir. Kazakya Isık kurganında bulunan altın zırhlı, altın giysili tekin (prens) bu anlayışın somut bir dışavurumudur. Atı için altından koşum takımı bulunan Altın Tekin, Türklerin eski çağdaki yaşayışları hakkında vermektedir. 18 yaşında olduğu tahmin edilen genç bir prense ait cesedin üzerindeki altın zırh bile başlı başına bir sanat eseridir. Kurganda bulunan bir yazıyı kimi araştırmacılar “Khan uya üç otuzı yok boltı. Utugsi tozıltı.” yani “Tigin, 23′ünde öldü. Halkının başı sağ olsun.” şeklinde okudular. Bu müthiş giysiden ve altın eşyalardan da anlaşılmaktadır ki, altın nesneler yalnızca ihtişam ve gösteriş amaçlı değil Altan Han’a duyulan bir saygının olarak bu kurgana koyulmuştur. Belki de böylece Altay Han’ın gönlü alınarak genç prensin cennete gitmesi sağlanacağı düşünülmüştür. Mogurcada Haltan olarak geçer.


==AMA HANIM: Yaratıcı Tanrıça==

Amma Hanım da denir. İskitlerdeki Apa (Abay) adlı Tanrıça ile arasında bir bağ olması da muhtemeldir. Umay ile aynı Tanrıça olduğu ileri sürülmektedir. Sümerlerde de Ama adlı bir Tanrıça mevcuttur. Anadoluda Ama, eme, apa, ebe gibi sözcükler hep kadın akrabaları anlatır. Bazen evi koruyan bir Tanrıça olarak adı geçer.


==AMBAR ANA: Dişilik Tanrıçası==

Kadınları ve kadınların yaptığı işleri gözetir. Kadınların çalışmalarına bolluk verir. Kendisi için yapılan törenler vardır. Kadın şamanlar ondan yardım dilerler. Em kökü aynı zamanda iyileştiricilik ve ilaç anlamlarıyla da bağlantılıdır.


==ANDAR HAN: Ateş Tanrısı==

Andır Han olarak da bilinir. Ateşi korur. Bazen kızarak yeryüzünde yangınlara neden olur. Elinde bir yola (meşale) ile betimlenir. Saçları ateştendir. Gözleri alev saçar. Heybetli ve kaslı bir görünümü vardır. Meşalesi kendiliğinden hiç sönmeden sürekli yanar. Bitkilerin koruyucu Tanrısı olarak da görülür. Yeraltının veya cehennemin koruyucusu olarak da söylenir. Ayrıca Andarhan Hatun şeklinde bir Tanrıçanın varlığından da bahsedilir, fakat o yeryüzünün koruyucusu olarak anlatılır.


==ARAH HAN: Ruh Tanrısı==

İnsan ruhları hakkında karar verir. İnsanın geleceğini belirler. Yer altı aleminde yaşar. Aramak ve er kökünden türemiş bir kelimedir. Arayan veya aranan demektir. Fakat bu konuda kesin bir kanıya varmak zordur. Türkçede araklamak (gizlice alıp kaçırmak) şeklinde bir fiil vardır. Moğolcada Arılah fiili görünmezliği, Ereh ise aramayı belirtir. Arapça Ruh sözcüğünün çoğulu olan Arvah (Ervah) ile alakalı olduğu iddiası pek mantıklı değildir çünkü bu kelime aslında Tunguz-Mançu, Moğol-Buryat ve Türk-Altay dillerinde yer alan ve kötü ruhlarla ve öteki alamla iletişime geçmeyi ifade eden Ar kökünden türemiştir ve Arbamak/Arvamak fiilinin çekimli halidir.


==ARIL HANIM: Temizlik Tanrıçası==

Ağar Hanın karısı. Pek çok arı kovanı vardır ve arı aynı zamanda temizliği simgeler. Arı kovanlarına koruyucu ruhlar (İyeler) gönderir. Arığ Hanım ile karıştırılmamalıdır.


==ARKIL HAN: Söylencesel Şaman==

Irkıl Han olarak da bilinir.Şamanların atası olarak kabul edilir. Yeryüzündeki ilk şamandır. Üç yıl önce ölenleri bile diriltir, körlerin gözünü açar. Anlatıldığına göre o kadar güçlüdür ki, hiçbir tanrıyı tanımaz. Tanrı Ayığ Han onu yanına çağırtarak bu gücü nerden aldığını sorar. O da, hiçbir yüce güç tanımadığını ve yaptıklarının kendi gücü ile olduğunu söyleyerek tanrıya karşı saygısızlık yapar. Bunun üzerine Ayığ Han, Irkıl’ı ateşe attırarak yaktırır. Onun yandığı bu ateş diğer gelecek kamların ruhlarını oluşturur. Türk ayin ve törenlerinin temellerini atan kişi olarak da bilinir.


==AŞAPATMAN HANIM: Tıp Tanrıçası==

Yaşlı ve bilge görünümlü bir kadındır. Sahip olduğu güç yardımıyla derdi hastanın vücudundan kovar. Kızıl saçlı, inci dişli, gelecekten haberler verebilen, insanları beladan koruyan bir varlıktır. Çevresi sık ormanlarla kaplı bir gölün içinde yaşar.


==ATAY HAN: Ceza Tanrısı==

Suçluları cezalandırır. Hiçbir suçu cezasız bırkmaz. Ordusunda 6666 tane yenilmez askeri vardır. Galta Ulan (Kızıl Ateş) olarak da bilinir. Karısının adı Mayas’dır. Üç oğlu vardır. (Üç Şaraday Han’lar):

- Sagan Hasar, - Şara Hasar, - Hara Hasar.


==AYAS HAN: Soğuk Tanrısı==

Ayaz Han da denir. Ay Işığından yaratılmıştır. Soğuk havaya neden olur. “Ak Ayas” olarak adı geçer. Ülker burcunun altı yıldızı göğün altı deliğidir ve oradan soğuk hava üfler. Böylece kış gelir. Kimi görüşlere göre Ayaz Ata ile aynı kişidir. Ayaz tüm Türk coğrafyasında yakıcı soğuk anlamına gelir ki, Ayın gökte rahtalıkla görüldüğü açık havalarda meydana geldiği için Ay Tanrısının (veya ona bağlı Ayas Han’ın) gönderdiği düşünülmüştür. Ayaz Ata ile karıştırılmamalıdır.

==AYIĞ HAN: Gökyüzü Tanrısı==

Ayıhıt Han olarak da bilinir. İlk insanı o yaratmıştır. Dünyayı idare eder. Yaratıcı ruhların en büyüklerindendir. İnsanlara yeteneklerini ve becerilerini o verir. İlham kaynağıdır. Toprağın verimli olmasını sağlar. Kısaca yaratıcılıkla ilgili tüm unsurların kaynağıdır. Bereket ve hayvanların çoğalması onun isteğiyle olur. Yiğitleri ölümden kurtarır, ölen kahramanlara yeniden can verir. İnsanlardan ve diğer canlılardan sorumludur. Ürüng (ak, beyaz, saf, temiz) olarak tasvir edilir. Kendisine beyaz at kurban edilir. Bu kurban “Idık” şeklindedir. Yani canlı olarak doğaya salınır. Bir daha kimse o hayvana el sürmez. Bu canlılar ışığın doğduğu yöne yani doğuya doğru sürülür. Göğün 13. katında oturur. İnsanların ısınması için Güneş’i yaratmıştır. Ulu, kutlu, nurlu bir varlığa sahiptir. İnsanların özel işlerine karışmaz. Ongunu Kartal’dır. Ayığı (Ayığ) adı verilen ruhlar onun emrindedir. Ağar Han ile aynı kişi olduğu söylenmektedir.


==AYKUN HAN: Güç Tanrısı==

Aykoyun Han da denir. Gücü ve kuvveti sembolize eder. İktidar, otorite kavramlarını içerir. Koyun Türk kültüründe gücün sembollerinden birisidir. Aslında sakin ve uysal bir hayvan olan koyunun bu şekilde algılanması birkaç sebebe dayalı olabilir. Öncelikle erkeğinin (koçun) boynuzları olması. Çünkü boynuz güç sembolüdür. İkinci olarak ne kadar çok koyuna sahip olunursa o kadar zengin olunduğunun, dolayısıyla o kadar çok nüfuzlu olunduğunun anlaşılması. Bir başka görüşe göre de koyunun renginin çoğunlukla beyaz olup (nadiren de siyah), bu nedenle bu renklerin iktidar ve otoriteyi vurgulaması ve bu yöndeki bir algısal çağrışımın oluşması.


==AYNA HAN: Fesat Tanrısı==

Adna Han veya Azna Han olarak da söylenir. Yeryüzünde kargaşa çıkarır. Kötülüğe dair tüm nitelikleri bünyesinde barındırır. Fırsat bulduğunda İnsanlara ve yeryüzüne zarar verir. Yeraltında yaşar. Ayna Han’a bağlı kötü ruhlar vardır ve onlar da Aynalar adıyla anılır. Yeryüzünde kötülük çıkarmak istediği zaman bu ruhları gönderir. Aynalar bu anlamda şeytan kavramı ile özdeşleşmişlerdir. İnsanların ruhlarını çalıp götürerek hastalık verirler. Bazen Ayna Han, çocuk çalar. Bazı Türk boylarında Cuma veya Perşembe gününe Ayna Gün adı verilmiştir. Burada bu günlere yüklenen olumsuz bir anlamdan daha çok, yeraltındaki ruhların sadece o gün izin verilerek dünyadaki evlerini görmelerine izin verildiği için bu adı taşıdığı anlaşılmaktadır. Bazen destanlarda Ayına Hotun (Ayna Hanım) adlı bir karaktere rastlanır ve eşinin adı da Arhannal Toyun olarak geçer. Farsça Ayna kelimesi ile hiçbir ilgisi yoktur.


==AYZIT HANIM: Güzellik Tanrıçası==

Ayığsıt veya Ayısat olarak da söylenir. Aşkın ve güzelliğin simgesidir. Ongunu kuğudur. Kuğular bu nedenle kutsal sayılır ve dokunulmaz. Kuğular biçim değiştirmiş kutsal kızlar olarak kabul edilir. Ayığsıt gümüş tüylü bir kısrak biçimine bürünebilir ve gökten yeryüzüne bu şekilde iner. Kısrak kılığındayken kuyruk ve yelelerini kanat gibi kullanır. Ormanlarda dolaşmayı sever. Ak bir kalpağı, çıplak omuzlarında ak bir atkısı vardır. Çocukları ve hayvan yavrularını korur. İnsanlara sevgi ilham eder. Sarayının kapısında ellerinde gümüş bakraçlar ve gümüş kamçılar bulunan yasakçıları (bekçileri) vardır. Bu yasakçılar kötü insanları içeriye almazlar. Ayzıt’ın kızları vardır. Onlar da kuğu kılığına bürünebilirler. Ayzıt’ın kızları büyülü beyaz bir tülü giyinince kuğuya dönüşürler. Beyaz Turna kuşu da diğer simgelerinden biridir. Sümerlerde Ay Tanrıçası olan Aya’da ışık saçmaktadır ve adı da bu anlamla bağlantılıdır. Aşk her zaman ışıkla ve parlaklıkla simgelenmektedir. “Aşk Ateşi gözlerimi kör etti” ifadesi bunun en belirgin anlatımıdır.


==BADIŞ HAN: Felaket Tanrısı==

Yeryüzünde felaketlere neden olur. Kıranlar ve afetler, salgınlar onun elinden gelir. İnsanların başına zorluklar getirir. Erlik Han’ın oğludur. Bastığında toprak yerinden oynar, değirmen taşlarını yutar. Demir kaşağılı olarak söylenir. Çolok (tek kollu) olarak anılır. Ancak bu tek kolunda dokuz insanın kollarının gücü vardır. Çolak sözcüğü günümüzde de Anadoluda tek kollu kimseler için kullanılan bir tanımlamadır.


==BAKTI HAN: Lütuf Tanrısı==

Paktı Han da denir. Yeryüzündeki iyiliklere vesile olur. İnsanlara lütufta bulunur. Tanrı Ülgen’in oğludur. Şor Türklerinde güz mevsiminde kendisine “Paktıgan” adı verilen bir tören yapılır. Adı Koça Han ile birlikte anılır. Kök (bahar) mevsiminde ise “Koçagan” töreni gerçekleştirilir.


==BARAN HAN: Ev Tanrısı==

Evleri koruyan tanrıdır. Çok güçlü olarak betimlenir. Türklerde ev kavramı çadır ve otağları da içerdiği için içerisinde barınılan her mekan ev olarak algılanabilir. Bu bağlamda barınak tanrısı demek daha doğru olacaktır.


==BASAMAN HAN: Deniz Tanrısı==

Denizlerden sorumludur. Korkusuz bir alp olarak nitelenir. Elinde üç çatallı kargısı vardır. Yanında taşıdığı dokuz kollu tuğu yırtıcı hayvan kuyruklarından oluşturulmuştur.


==BAYANAY HANIM: Geçim Tanrısı==

Payana veya Payna da denir. Avcıları, balıkçıları ve ormanı korur. Avcılar ateş yakıp dua ederek avlarının bereketli ve kazasız geçmesini dilerler. Kimi kültürlerde çocukları korur. Soyun koruyucusu olduğu düşünülür. Bir görüşe göre Bayanay Han aslında yedi kişidir. En bilinenleri şunlardır. May Ana (Pay Ana)’nın farklı bir söyleyişi ve aslında aynı Tanrı olduğunu ileri süren görüşler de mevcuttur.

1. Bay Bayanay: Avcı Tanrısı.

2. Tağ Bayanay: Ormancı Tanrısı.

3. Uğu Bayanay: Balıkçı Tanrısı.


==BAYÇOMARD HAN: Av Tanrısı==

Avcıları korur. Avın bereketli olmasını sağlar. Bedeni beyaz tüylerle kaplı bir yaşlı adam görünümündedir. Avcılara hayvan kılığında görünür. Bütün hayvanların dilini bilir. Hiçbir hayvan ondan korkmaz ve kaçmaz. Hayvanları zevk için canlı olarak yakalar ve tekrar bırakır. Yaralı olanlarını tedavi eder. Asla öldürmez. Dağların üstündeki bir kayanın dibinde yer alan mağarasında yaşar. Bu kayaların dibinden, şifalı bir su kaynar.


==BEKENBEY HAN: Adalet Tanrısı==

Yeryüzünde adaleti sağlar. Adil insanları korur. Yarganlar (yargıçlar) doğru kararlar verebilmek için kendisinden yardım isterler. Elinde sivri dişleri olan büyük bir topuzu vardır. Bu topuzla adaleti çiğneyenleri cezalandırır. Adalet toplumun en önemli unsurlarından biridir ve Türk tarihinde kağanları, padişahları hiç korkmadan adilce yargılayan, hatta cezalar veren yargıçların bulunduğu anlatılır. Osmanlı tarihiyle ilgili olarak anlatılan bir kıssada, bir sultanı yargılayan yargıcın “Verdiğim cezayı kabul etmeseydi bununla kafana vuracaktım” diyerek arkasında sakladığı topuzunu göstermesi de konuyla ilgili olabilir. Topuz, adaleti simgeleyen bir nesnedir. Fakat bu adaleti tesis etmek için gerektiğinde zor kullanılcağını vurgular. Adalet arzusu insanın var olduğu her yerde mevcuttur ve insanoğlunun düzen isteğiyle, hakkı yenildiğinde hissettiği öç alma duygusunun varlığı nedeniyle ortaya çıkmıştır.


==BELEN HANIM: Yolculuk Tanrıçası==

Yolcuları korur. Yolların güvenliğini sağlar. Yolculuk yapanlar kendisine yakarırlar. Yolculara zarar veren haydutları cezalandırır. Yolda belde kalmak deyimi, sözcüğün konuyla olan bağlantısını açıkça ifade etmektedir. Bu ruhu memnun etmek için Çalama yapılır, yani kutsal ağaçlara saçılar verilir, bez bağlanır. Uzun yola çıkacak olan oba onun ismini anarak ateşlere saçı yapar, adakta bulunurlar.


==BİŞKEK HAN: İman Tanrısı==

İnançlı insanları korur ve imanlarını sağlam tutmalarını sağlar. Bişkek isminden önceki ismi Pişpekti. Sonradan değişikliğe uğrayıp Bişkek adını almıştır. Aynı zamanda savaşçı bir kahramandır. Kırgızistanın başkentine adını veren kahramanın aslında bu ruhun adı verşilmiş bir kişi olduğu söylenebilir. Kimilerine göre Beş Bey demektir ve Bişkek bunların en büyüğüdür.


==BODUN HAN: Ülke Tanrısı==

Vatanı koruyan bir ruh olarak görülür. Eski Türklerde bu adın verildiği bir dağ vardır ve onun da vatanın koruyucusu olduğu düşünülür.


==BOLLOH HAN: Su Tanrısı==

“Küğöh Bolloh” (Mavi Boloh) olarak da anılır. Suyun temizliğini ve balıkları korur. Balıkları çoğaltır. Balık tutmadan önce kendisinden izin istenir ve balık avının uğurlu geçmesi dilenir. Suyu kirletenleri ve gölleri kurutanları cezalandırır. Kışın ırmağın buz tutmuş kısmı üzerinde ateş yakılmasını hoş karşılamaz ve böyle yapanlara kin besler. Küğek sözcüğünün Küğ/Köğ (şiir) sözüyle bağlantılı olma ihtimali vardır.


==BORON HAN: Yağmur Tanrısı==

Boran veya Borağan (Burağan) Han olarak da bilinir. Yağmurlar yağdırır. Güçlü ve sağanak yağmurlara neden olur. Yağmur getiren rüzgarları estirir. Soluğu yağmur rüzgarlarına dönüşür. Bulutları koyun sürülerini güder gibi yönlendirir. Giysilerinin rengi kapkaradır. Borağan/Burağan/Boran/Bora denen kasırgayı o estirir. Moğollara göre bu ada sahip üç tanrı vardır.


==BUGA HAN: Cennet Tanrısı==

Evreni, cenneti ve tanrısallığı kapsayan bir içeriğe sahiptir. Her şeye gücü yeter ve tüm yaşamı kontrol eder. Tunguz kökenlidir. Özellikle Tunguzlarla akraba olan Moğol ve Türk kavimlerinde bahsi geçmektedir ve saygı duyulur. Buka Han ile karıştırılmamalıdır.


==BUNCAK HAN: Bekçi Tanrısı==

bunçak (Munçak) Han da denir. Kayra Han’ın saray yolunu koruyan iki bekçiden biridir. Busul Han ile birlikte anılır.


==BURÇA HAN: Gönenç Tanrısı==

Yeryüzündeki huzur ve refah meydana getirir. Tanrı Ülgen’in oğludur.


==BUSUL HAN: Bekçi Tanrısı==

Buzul Han olarak da bilinir. Kayra Han’ın sarayına giden yolu koruyan diğer bekçidir. Buncak Han ile birlikte anılır. Sibirya bölgesi için buzlar ve buzluk alanlar günlük yaşamın sürekli bir parçasıdırlar. Bu nedenle soğukla ilgili kavramların mitolojideki yansımaları çok da fazla abartılı değildir.


==CAHIN HAN: Ateş Tanrısı==

Çahın Han da denir. Göğün altıncı katında oturur. Tanrı Ülgen’i ikna ederek insanlara ateşin verilmesini o sağlamıştır.


==CARGIL HANIM: Haberci Tanrıçası==

"Cargıl Udağan" olarak bahsedilir. İnsanlara Tanrıların haberlerini getirir.


==CEDEY HAN: Korucu Tanrısı==

Şedey veya Şaday Han olarak da bilinir. Altın Dağ’ın koruyucusudur. Yedi köpeği vardır. Köpekleriyle birlikte Altın Dağ’a giden yolu korur. Başında takılı tolgası (miğferi) ile betimlenir. Kaya Kapısı adlı yer altı geçidinin başında durmaktadır. Bu kapı büyük bir denizin ötesindedir. Zincirlerle bağlanmış yedi azgın köpeği Ak Denizin ötesinde kıyamet gününü beklemektedir. Bazen yeryüzünde kötülüklere neden olduğu söylenir. Şamanla Erlik Han arasında arabuluculuk yaptığı da söylenir.


==CEMBİL HANIM: Dağ Tanrıçası==

Çembil Hanım veya Çenbil Hanım da denir. Köroğlu destanındaki Çenlibel/Çamlıbel yer adıyla yakından ilgilidir. Köroğlu’nu koruyan bu Dağ Tanrıçası zaman içerisinde bir yer adına dönüşerek gerçekçileşmiştir. Azerilerin destanında Çenlibel olarak geçen dağ Anadoluda Çamlıbel’e dönüşmüştür. Cembil bazen de Köroğlunun annesinin adı olarak çıkar karşımıza doğrudan. Bir başka bakış açısıyla, ters mantık yürütülerek onu var eden yerlere geçen zaman içerisinde kişilik verip annesi haline getirilmesi olarak da ele alınabilir. Daha sonra başı sıkıştığında bu dağlara sığınmıştır. Dağ, su ve ağaç gibi tüm kutlu unsurlar burada toplanmıştır.


==CILKA HAN: Çocuk Tanrısı==

Çocuk doğduğunda kaderini belirler. Doğumu yapan kadını da korur. Çocuğu olamayan kadınlar tarafından ondan çocuk dilenir. Çınkıs Hanım’ın kocasıdır.


==CURUNTAY HAN: Yasa Tanrısı==

İlahi yasaları yazar. Yasaların yazıya dökülmesi anlayışı derin içeriğe sahiptir. Sözün yazılı hale getirilmesi onun somutlaştırılması demektir. Bir anlamda vücut bulması, canlı bir varlığa dönüşmesidir. Gerçekten de çağdaş hukuk anlayışında pek çok ülkede kanunların yazılı olması esastır.


==ÇAKKAY HAN: Yıldırım Tanrısı==

Şakkay Han da denir. Şimşekler ve yıldırımlar çaktırır. Yayına koyup attığı oklar yıldırımlardır. Yerdeki kötü ruhları izler ve onların saklandığı ağaçların üzerine ateşini gönderir. Yıldırım düşen ağaçtan bir parça alınıp saklanırsa eve kötü ruhların girmesi engellenir. Bazı Türk toplulukları Yıldırım Tanrısı'na süt yada ayranı saçı (cansız kurban) olarak verirler. Süt yıldırım ateşini söndürebilen ve uzak tutabilen tek şeydir. Yıldırımın düştüğü yer, artık Çakay Han’a aittir ve orayı kimse mülk edinmez. Moğollar Şimşek ve Yıldırım’dan korkarken Türkler bundan sevinç duyarlar. Moğol tarihinde yıldırım ve kapalı gökyüzü nedeniyle yarım kalan veya kaybedilen savaşlar olduğu söylenir. Türkler yıldırım düşünce at sürüp göğe ok atarak bu sevinçlerini gösterirler. Yıldırım baharda Yenigün’ün (Yeniyıl’ın) haberscisi demektir. Çünkü Yıldırım da Tanrı’nın okudur. Onun oklarını kabul ettiğini böyle bildirmek gerekir. Ayrıca yıldırımın düştüğü yere tapınak yapılır. Yeryüzündeki tüm ilkel toplulukların ortak belleklerinde mutlaka Yıldırımlara dair anılar (söylenceler) bulunur.


==ÇINKIS HANIM: Çocuk Tanrıçası==

Cılka Han’ın karısıdır. Bebeklerin ve çocukların koruyuculuğunu yapar.


==ÇOLBODAY HANIM: Ayartıcı Tanrıça==

Vot Çolboday olarak anılır. Abasılardan bir grubun başında yer alır. Sogotoh Han’ı kandırarak onunla birlikte olduğu ve ondan bir çocuğu doğduğu söylenir.


==ÇOLPAN HAN: Gezegenler Tanrısı==

Çolman Han veya Çulban Han da denir. Moğollar Solbon (Sulban) Han derler. Gezegenleri yönetir ve birbirleriyle çarpışmadan hareket etmelerini sağlar. Adı gökyüzündeki en parlak gezegenlerden birine verilmiştir (Venüs). Türklerde Dişil olarak algılanmıştır. Malan Han’ın oğludur. Bir kelime benzerliği nedeniyle yanlış olarak “Çoban Yıldızı” dendiği de olur. Bir başka görüşe göre de Çobanların bu yıldızı yön bulmakta kullandığı ve bu nedenle de Çolpan’ın aynı zamanda bir Çoban Tanrısı olduğudur. Çoban kılığında dağlarda gezdiği söylenir.


==DARHAN HAN: Metal Tanrısı==

Metal ocaklarını, metal işliklerini, metal ustalarını korur. Elinde bir çekiç ve önünde bir örs ile betimlenir. Aynı zamanda Ateş Tanrısı olarak da görülür. Çünkü metal ve demir işçiliği ateşten ayrılamaz ve ateş bu zanaatın bir parçasıdır. Kısa boyludur. Kendisine saygısızlık yapıldığında çok kızar ve her tarafı yakar. Demir (geniş anlamda metal) yeryüzündeki hemen her toplumda gücün ve kahramanlığın simgesi olarak görülmüştür ve askeri madalyalar ile müsabakalarda verilen madalyalar bunun en güzel örneğidir. Metallerin dayanıklılığı ve ateşte dövülerek şekillendirilmeleri bu durumun en önemli nedenidir.


==DARHAN HANIM: Bitki Tanrıçası==

Darhan Han ile aynı ismi taşır. Demirciliğe ait bir Tanrıçanın bulunması, bu mesleğin sadece erkeklerin tekelinde olmadığını, kadınların da yapabileceğini gösterir. Darhan Han ile karıştırılmamalıdır.


==DAYIN HAN: Savaş Tanrısı==

Zayın Han da denir. Savaşçıların koruyucusudur. Askerler savaşlardan önce kendisinden yardım dilerler.


==DAYIKIN HANIM: Bebek Tanrıçası==

Tayıkın Hanım da denir. Çocuğun uykusunda gülmesi, Dayıkın’ın onunla oynadığını gösterir. Çocukları korur. Yeni yürümeye hazırlanan çocukların Day Durması da bu Tanrıça ile ilgilidir. Atların yavrularına Tay denmesi ile de bağlantılı olabilir.


==DOHSUN HAN: İşkence Tanrısı==

Yeraltında yaşar. Ateşten yaratılmıştır. Boynuzlu ve kuyrukludur ama elleri, ayakları yoktur. Tek gözü oldu söylenir. Bir görüşe göre Duyar (Tuyar) Han ile aynı varlıktır. Dohsun Duyar olarak da anılır.


==DOLAY HAN: Açgözlülük Tanrısı==

Arsan Dolay olarak anılır. Sınırsız servete sahiptir. Kötü ruhların bir kısmının önderi konumundadır. Boynuzlu ve sakallıdır. Gölgesi yoktur. Karısı ve yedi oğlu vardır.


==DOLUN HAN: Verimlilik Tanrısı==

Tolun Han olarak da söylenir. Hayvanların ve ekinlerin verimli olmalarını, çoğalmalarını sağlar. Yeryüzüne bereket verir. Dolunay ile bağlantılı olma ihtimali yüksektir. Çünkü dolunay bereketin, tamlığın ve güzelliğin sembolüdür. Masallarda, türkülerde güzel kızlar hep dolunaya benzetilir.


==DUYAR HAN: Eziyet Tanrısı==

Toyar (Tuyar) Han olarak da bilinir. Ateşten yaratılmıştır. Boynuzlu ve kuyrukludur. Eli ve ayağı yoktur. Ölüm tohumu eker. Mutsuzluk getirir. İnsanlara eziyet eder ve delilik verir. Alnının ortasında tek gözü vardır. Bazen yarı insan yarı şeytan olarak tanımlanır. Üç ayaklı atı vardır. Ulu Tuyar olarak da bilinir. Yeraltında yaşar.


==EBEY HANIM: Yeryüzü Tanrıçası==

Abay veya Apay da denir. Yeryüzünü korur. İskit (Saka) mitolojisindeki Ana Tanrıça Abay ile bağlantılıdır. Aba/Ava sözcüğünün Havva sözcüğüyle ilgili olduğunu öne süren görüşler vardır. Türklerde ebe sözcüğü nine (büyükanne) demek olduğu kadar, bir insanı doğurtan kişi (doğum hemşiresi) anlamına da gelir ki, bu sözcüğün türeyişle olan ilk anlamını bir biçimde içerisinde barındırmaktadır.


==ELBİS HAN: Kavga Tanrısı==

İlbis (İlvis) Han da denir. Elbis Kuha olarak da anılır. Savaş Tanrısı olarak da algılanır. Acımasızdır ve insanlara acımasızlığı telkin eder. Savaşçı bir karakteri vardır. Şeytani özelliklere sahiptir. İslam’ın etkisiyle bu sözcük “İblis” halini almıştır. Fakat aslında Türkçede pek çok olumsuz anlamı barındıran (Yal/Yel/Hal/Al/El) kökünden türemiştir. Savaşlardan önce çağrılır ve adına törenler yapılır. Onun sayesinde düşmanın attığı oklar geri kendisine döner. Düşmanının ölmesini isteyen kim varsa ondan yardım diler.


==EMEGEL HANIM: Çocuk Tanrıçası==

Emegelçi de denir. Çocukları ve bebekleri korur. Küçük çocukların başlarına gelecek kazaları önceden görür ve engel olur. Çocuklar hastalandıklarında kadın şamanlara onlar için uygun ilaçları hazırlamala yollarını gösterir.


==ERDENEY HAN: Haber Tanrısı==

Tanrıların haberlerini insanlara iletir. Habercileri ve ulakları korur. Uçan beyaz bir atı vardır. Elçilerin başlarına zarar gelmesine engel olur. İletilen haberlerin olduğu gibi, değiştirilmeden yerine ulaştırılmasının önemi sembolize edilir. Türk masallarında en çok rastlanan haberciler Çapan/Çapar: Atlı Haberci, Atlı Postacı olarak görünürler ve atları üç gün üç gece hiç durmadan yol alır. Ya da her şehirde bir at değiştirerek ve atın üstünde uyuyarak yol alırlar.


==ERKE HANIM: Ayartıcılık Tanrıçası==

Baştan çıkarıcı, ayartıcı Tanrıça. Nazlı olarak tanımlanır. Erke Sultan (Erke Solton) da denir. Teleğütlerde Erkey Han adlı bir Tanrının varlığından bahsedilir. Aynı kişi olması muhtemeldir fakat Han (Kağan) sıfatının kullanılması eril olduğunu akla getirmektedir.


==ERKLİĞ HAN: Uzay Tanrısı==

Yıldızlardan, göktaşlarından ve gök nesnelerinden sorumludur. Adı gezegenlerden birisine (Satürn) verilmiştir. Erlik Han ile karıştırılmamalıdır.


==ERLİK HAN: Kötülük Tanrısı==

Yerlig (Yerlik) Han olarak da bilinir. Moğollar Erleg (Yerleg) Han olarak anarlar. Kötülüklerin kaynağıdır. Yeraltında yaşar. Saçları, gözleri ve kaşları ile atı karadır. Çatal (çiftli) sakalı dizlerine kadar uzamıştır. Boynuzları ağaç köklerine, bıyıkları yaban domuzunun dişlerine benzer. Yatağı kunduz derisindendir. Kadehi insan kafatasındandır. Kamçısı karayılandandır. Körüğü, çekici ve örsü vardır. Dokuz oğlu ile dokuz kızı vardır. Çenesi tokmak gibidir. Eyerlenmiş dokuz boğası vardır. Gümüş bir tahtı vardır. Yeraltında demir sarayında yaşar. Yassı demirden bir kalkanı bulunur. Kılıcı geniş ağızlı bir paladır. İhtiyar ve çirkin bir görüntüye sahiptir. Kara renkle simgelenir. Kendisine kara at kurban edilir. Kayra Han ilk önce bir varlık yaratmış onun aracılığı ile de yeryüzünü, dağları, vadileri meydana getirmiştir. Bu varlığın kendisine baş kaldırması üzerine, ona “Erlik” adını vererek ışık evreninden yeraltına atmış, ayrıca yerden dokuz dallı bir ağaç büyüterek her dalında değişik bir cins insan yaratmıştır. Sonsuz suların içinden toprak (balçık) çıkarma görevi ona verilmiş fakat Erlik yeryüzü yaratılırken ağzında kendisi için bir parça toprak saklamış fakat bu yaptığı anlaşılınca cezalandırılmıştır. Bilgisiz, yıkıcıdır. Düzen ve barış istemez. Huzura karşıdır, yeryüzünü karıştırmak ister. Sonsuz karanlıkların içinde yaşar. İradesi yoktur. İradesizliği simgeler. Affedilir fakat hemen ardından kötülüğe dalar. Evrenin başlangıcında yalnızca Ülgen ve Erlik vardır. Kaz ve kuğu kılığına girerek sonsuz suyun üzerinde uçarlar. Kayra Han ise evrenden önce de mevcuttur. İki köpeğinin adı Kazar ve Pazar’dır. Yeraltındaki ırmağın kenarında, yüksek bir dağın eteğinde kırk köşeli taş evinde yaşar. Çelik mızrak şeklinde bir tılsımı vardır. Bir insanın eline geçtiğinde ölümcül bir silah olur. Tüm düşmanları yok eder. Gözkapakları bir karış, saçları dimdik, yüzü kan gibi kırmızıdır. Bıyığı kıvrılarak kulağına asılmıştır. Vücudu yılanlarla kaplıdır. Domuz boynuzlu öküzünün sırtında yolculuk yapar. Kızlarının hiçbirinin adı yoktur. Kötü ruhların tamamı onun
egemenliği altındadır. Pora Ninci ve Kara Ninci adlı iki yardımcısı vardır. Gökten kovulduğunda yardımcı ve hizmetkarları da onunla birlikte yere dökülmüştür. O hızla toprağın altına saplanmışlardır. Erliğin gelişiyle aleme aniden karanlık çöker, rüzgar eser, fırtına kopar, yer sarsılır. Yeraltını kara bir güneşle aydınlatır. 1980 yılında Moğolistanda bulunan bir dinozora Erlik ismine istinaden Erlikosaurus adı verilmiştir. Dokuz tane oğlu vardır, bunlardan biri Sokor (Tek Gözlü) ve biri de Çolok (Tek Elli)’dir ve her biri yerin dokuz katını simgelerler:
1. Karaş Han, 2. Matır Han, 3. Şıngay Han, 4. Kömür Han, 5. Badış Han, 6. Yabaş Han, 7. Temir Han, 8. Uçar Han, 9. Kerey Han.


==ESEGE HAN: Yaratıcı Tanrı==

Esege Malan veya Esege Burhan olarak bilinir. Kel başlıdır. Moğol ve Buryat kökenlidir. Yeryüzündeki insanları yaratır. Oğlu Çolpan Han’dır. Eski Moğolcada, Esege (İsegey) yani “Ata” olarak tanımlanır. Örneğin Yakutlar Ayzıt için de İsegey ünvanını kullanırlar. Malan ise kellik ifade eder. Kel olmak Türk Moğol kültüründe güç ifade eder. Gilyaklardaki Yitsigey de benzerlikler taşır. Tungusların Eskeri adlı yaratıcı Tanrılarını da akla getirir. Eskeri suların içinden çamur çıkararak dünyayı yaratmıştır.


==ETÜGEN HANIM: Yeryüzü Tanrıçası==

Ütügen Hanım da denir. Moğollar İtügen olarak anarlar. Toprak ve yeri temsil eder. Devleti ve egemenliği korur. Toprağı ve toprakla ilgili tüm unsurları, bitkileri ve hayvanları korur. Konur (kahverengi) saçları vardır. Toprağa dayalı üretimi, tarımı ve hasadı korur. İnsanların bilmediği, ulaşamadığı bir yerde topraktan (kerpiçten) yapılmış evinde yaşar. Son derece alçakgönüllüdür. Mecazen emeği ve helal kazancı simgeler. Ötügen (Ötüken) aynı zamanda Türklerin yeryüzünde ilk var olduğu ve oradan Dünya’ya dağıldığı yerin adı olarak da kabul edilmektedir. Orhun nehri kaynaklarını bu bölgeden alır ve Göktürk Devleti’nin de başkenti yine bu yörede kurulmuştur. İnanca göre bütün büyük devletlerin başkenti burada kurulmalı idi. Bazı kaynaklarda Toprak (Yer) Tanrıçasının oğlunun adının Kılan olduğundan bahsedilir.


==GAL HAN: Ateş Tanrısı==

Ateşin ve ocağın devamlılığını sağlar. Al/Hal inancı ile bağlantılıdır. Moğol kökenli bir kavramdır. Türklerdeki Al (Hal) Ana’nın karşılığı olarak düşünülebilir. Tehlikeli ve zaman zaman kızıp yangınlar çıkaran bir varlıktır. Bu kelimeden türeyen ve Ocak Tanrısı anlamına gelen Golomto Han adlı bir karaktere yine Moğol mitolojisinde rastlamak mümkündür.


==GÖKTANRI: Semavi İlah==

Köktengri olarak da bilinir. En yüce yaratıcıdır. Soyut bir kavram olarak yer alır. İnsan biçimli değildir. Eşi ve benzeri olmayan, insanlara yol gösteren, onların varoluşuna hükmeden, cezalandıran ve ödüllendiren bir ulu varlıktır. İnsanların yaşamına doğrudan karışır, buyruklar verir, iradesine boyun eğmeyenleri cezalandırır, insanlara bağışladığı iktidar (kut) ve kısmeti (ülüğ) değerini bilmeyenlerden geri alır. Şafak söktüren (tan üntürü) ve bitkileri oluşturan da “Ulu Tanrı”dır. O, yaşam verici ve yaratıcıdır, ölüm de Tanrı’nın iradesine bağlıdır. Çuvaşça da Tüpe Tura (Gök Tanrı) olarak söylenir. İskitlerde Goytosır olarak adı geçen Tanrının Göktanrı demek olduğu iddia edilmektedir. Mengü-Han’ın Rubruk vasıtası ile Fransız Kralına gönderdiği mektupta, Moğolların inanç anlayışı açık bir şekilde görülmektedir: “Beyrü (ezeli) ve Bengü (ebedi) Tanrının buyruğu budur. Gökte bir Tanrı vardır, yeryüzünde de bir Hakan olacaktır.”


==HU HANIM: Gazap Tanrıçası==

Ku Hanım da denir. Çok merhametsizdir. Çok şey bilir ama kötüye kullanır. Fitne çıkarır. Yeraltındaki kara suların en dibinde yaşar. Kara Tilki kılığına girebilir. Beşiği Ak Kaya’dır. Kayalardaki gözle görünmez kapılar sadece onun sesiyle açılır. Cinsel içerikli davranışları bulunur. Bilinmezler alemini bilir. Demir Asa ile dolaşır. Yeryüzünde kötülükler yapar. İnsanlar arasında huzursuzluk çıkarır. Sürekli olarak kötülük düşünür ve içinde kötülük olan insanlara musallat olup onları olumsuz davranışlarda bulunmaya iter. Kuğu Ana ile karıştırılmamalıdır.


==ITOGA HANIM: Tarla Tanrıçası==

İtöge Hanım da denir. Tarlaları ve ekenekleri korur. Etügen ile aynı Tanrıça olduğunu ileri süren görüşler vardır.


==IZIH HAN: Hayvan Tanrısı==

Itıh Hanım olarak da bilinir. Hayvanları ve özellikle atları, Idık olarak doğaya salınan azat kurbanları koruyan Tanrıdır. Dağların zirvesinde yaşar.


==İÇİTE HANIM: Sağlık Tanrıçası==

Hastalıkları önler, insanlara sağlık verir.


==İNEHSİT HANIM: Doğum Tanrıçası==

İyehsit de denir. Güçlü gülüşleriyle doğum yapan kadına hatta doğuran ev ve ahır hayvanlarına yardım eder. Gülüş Türk kültüründe farklı bir öneme sahiptir. Bolluk, tokgözlülük gibi anlamları vardır. O yüzden bir şaman doğarken gülerek hayata başlar. Türk Sinemasındaki “Gülen Adam” filminde bu doğum motifi sanki geçmiş çağlardan gelen ortak bir bilinçaltının ürünü olarak çağdaş dönemde yeniden ortaya çıkar. Bir kadının yapılan bir törenle kriz halinde güldürülmesi onun kısırlıktan kurtulacağı anlamına gelir. Kahkaha cinselliği çağrıştırır. Gülüş bazen ölüyü bile diriltir masallarda.


==İRLE HAN: Ölüler Tanrısı==

Yeraltında yaşar. Yeraltındaki evi kırk köşelidir. Evinin önündeki dokuz çam ağacına dokuz oğlu atlarını bağlar. Bazen Erlik Han ile aynı Tanrı olarak düşünülür. Kendisine konur renkli bir atla konur renkli bir inek kurban edilir.


==İRİS HANIM: Koruyucu Tanrıça==

Kötü ruhları kovan tanrıçadır.


==KALAYKAN HANIM: Ocak Tanrıçası==

Galaykan da denir. Ocağı ve ateşini korur. Ateşin dişil yönünü ifade eder.


==KALÇAN HAN: Ateş Tanrısı==

Ateşin koruyucu ruhu olarak saygı gösterilir. Kendisine keçi kurban edilir.


==KALÇABAY HAN: At Tanrısı==

Atları ve atçılığı korur. Yılkışı / Yılkıcı (Atçı) tabiri kullanılır. Toprak yarılarak içine girip kaybolduğuna inanılır.


==KALDAZ HANIM: Ateş Tanrıçası==

Başka bir görüşe göre mal (sığır) ve büyükbaş hayvanların koruyucusudur. Emrindeki olan canlılara Kaldazın adı verilir.


==KAMBAR HAN: At Tanrısı==

Atları korur, eğlenceyi sever. Yılkıcı (At Sürüsü Sahibi) Kambar Ata olarak söylenir. İslam sonrası Kamber motifi ile özdeşleşmiştir. İskitlerden bu yana Türklerle iç içe bir etkileşim halinde bulunan Taciklerde Yağmur ve Yıldırım Tanrısı olarak görünür. Türklerde at daima yıldırım ile ilişkilendirilmiştir. Bu açıdan akla yatkın görünmektedir. Yunancada damat demektir. “Kambersiz düğün olmaz,” sözcüğü bu anlamda kullanılır. Çalgıcıların koruyucusu olarak tanımlandığı da görülür. Aslında aslında var olan ve atların koruyucu ruhu olarak görülen bir Tanrıya çeşitli sözcük benzerlikleri nedeniyle farklı anlamlar yüklenerek özelliklerinin genişletildiği anlaşılmaktadır. Hz. Ali’nin atlarından sorumlu kölesinin (veya gönüllü hizmetkarının) adının Kamber olduğu ve birlikte yolculuklar yaptıkları anlatılır.


==KANIM HAN: Güven Tanrısı==

Yeryüzündeki dürüst ve güvenilir insanları korur. Ülgen Han’ın oğludur. Er Kanım olarak anılır. Güvenilirlik Türk inanç sistemindeki önemli kavramlardan birisidir. “Eline, beline, diline sahip ol!” (Hacı Bektaş-ı Veli) sözü bu anlayışın en özlü ve en muhteşem anlatımıdır.


==KARAGUŞ HAN: Kuş Tanrısı==

Karakuş da denir. Kuşlara hükmeder. Tanrı Ülgen’in oğludur. Karakuş Türklerde büyük ve yırtıcı kuşları tanımlamakta kullanılan ortak bir tabirdir. Karağuş şeklinde de söylenir. Ayrıca, kam'ın ayin sırasında yaptığı hareketlerin, bazı yörelerde rastlanan kartal oyunu ile temsil edildiği görülmektedir. Kartal oyunu Siirt'te, “Harahusta”, Urfa ve Adıyaman’da “Karakustana” şeklinde söylenir. Hınıs'ta ise “Yarkusta” oyunu denir. Bu oyunun Karakuş Han’a bir saygı içermesi de muhtemeldir.


==KARAKIZLAR: Kötülük Tanrıçaları==

Erlik Han’ın kızlarıdırlar. Adları bilinmez. Düz, kuru, çıplak, kaygan bir yerde yaşarlar. Vakitlerini eğlenerek geçirirler. Göğe çıkan şamanı ayartıp yolundan çevirmeye çalışırlar. Bazen cinsellikle ilgili veya cinsellik içeren davranışlarda bulundukları anlatılır. Saçları kara yılana benzer.


==KARAOĞLANLAR: Kötülük Tanrıları==

Erlik Han’ın oğullarıdırlar. Sayıları dokuzdur. Moğolların “Dokuz Kana Susamış Tanrı”ları ile benzerlik gösterirler. İnsanlara kötülükler getiren kara fırtınalar estirir, kan yağmurları yağdırırlar. Erlik’in sarayının veya yeraltının kapılarını bekledikleri için Kapı Bekçileri diye anılırlar.
1. Karaş Han, 2. Matır Han, 3. Şıngay Han, 4. Kömür Han, 5. Badış Han, 6. Yabaş Han, 7. Temir Han, 8. Uçar Han, 9. Kerey Han


==KARAŞ HAN: Karanlık Tanrısı==

Karanlığı oluşturur. Geceleri hüküm sürer. Erlik Han’ın oğludur. Sert yapılı, iri vücutlu olarak anlatılır. Kara Yılanları vardır.


==KARLUK HAN: Duman Tanrısı==

Karlık Han olarak da söylenir. Ülgen’e kurbanların ruhlarını iletir. İnsanların yaşamlarını denetler, bir değişiklik olduğunda Ülgen’e bildirir. İşareti dumandır. Yakılan kurbanlardan çıkan duman onun geldiğini gösterir. Ocağa su serpilerek duman çıkması sağlanır ki, Karluk’un hoşuna gitsin diye. Genelde Suyla Han ile birlikte görülür.


==KARŞIT HAN: Temizlik Tanrısı==

karzıt da denir. İnsanlara temizliği öğretmiştir. Ülgen Han’ın oğludur. Ülgenin oğulları içinde en duygulu olanıdır. Temizlik Türk kültüründe çok önemli bir yere sahiptir. Su, ateş, toprak temizleyici unsurlar olarak görülmüştür. Su zaten en önemli temizleyicidir. Ateşin de gözle görülmeyen mikroskobik canlıları öldürdüğü günümüzde bilimsel bir gerçektir. Toprak ise ölen canlıların gömülerek hastalıklara neden olmalarını engeller. Köylerde kadınlar, kimyasal temizleyicilerin bulunmadığı dönemlerde tabak, çanak gibi mutfak gereçlerini ırmak ve dere kıyılarında mil ile (balçıklı kum) veya külle ovalayarak temizlemekteydiler.


==KATAY HAN: Deprem Tanrısı==

40 boynuzlu boğasıyla deprem oluşturur. Bu boğa kızıp sinirlendiğinde ayaklarını yere sürtmeye başlar böylece hafif sarsıntılar olur. Burnundan soluması ise hafif seslere dönüşür. Daha çok kızdığında ise ayaklarını yere vurur. Daha da kızınca boynuzlarını toprağa geçirip yeryüzünü sallar. Homurtuları ise depremin gürültüsünü meydana getirir. Dokuz davulludur. Kendisine dokuz Han bağlıdır. Yakutlarda Hotoy Han olarak anılır. Kıtay Han ile aynı kişi olduğu da söylenmektedir.


==KAYRA HAN: Yaratıcı Tanrı==

Kayır Han olarak da bilinir. Baş Tanrı. Tanrıların en büyüğü ve en önde gelenidir. Herşeyin yaratıcısıdır. Mutlak üstünlüğü vardır. Göğün 17. katında oturur. Diğer Tanrıları da o yaratmıştır. Bu anlamda diğer Tanrıların kendisiyle kıyaslandığında, emirlerini yerine getiren veya verdiği görevleri yineleyen birer melek konumunda olduğu yaklaşımı yanlış olmayacaktır. Ancak İslam öncesi Türk kültüründe melek veya benzeri bir kavram yer almaz. Bu sonuca yalnızca kıyaslama yapılarak ulaşılabilir. Evrenin yazgısını belirler. İyilik yönü ağır basar. Yeryüzünü yarattıktan sonra dokuz dallı bir ağaç (çam veya kayın) dikmiştir. Bu ağaç yerle göğü birbirine bağlayan yaşam ağacı “Uluğ Kayın”dır. İnsanların atası olan dokuz kişi bu ağacın dallarından türemiş ve dokuz boy (dokuz ırk) bu kişilerin soyundan ortaya çıkmıştır. Ülgen, Mergen ve Kızagan adlı üç oğlu vardır. Ülgen, İyilik ve merhametini yani cemalini; Kızagan, öfke ve intikamını yani celalini; Mergen ise bilgelik ve hikmetini yani egemenliğini temsil ederler. Görkemli bir varlığa sahiptir. Somut nitelemeler pek fazla yapılmamış ancak soyut yönü üzerinde daha çok durulmuştur. Ana ve Ata olarak (hem eril hem dişil, yani nötür olarak) tanımlandığı kaynaklar mevcuttur. İnsan biçimli olarak pek fazla tasvir edilmez. Kışı yeryüzünde yazı gökyüzünde geçirir. Değişik renklerde yıldırım çaktırır. Onun yıldırımına çarpılan kişi şaman olur. Bazı batılı kaynaklarda Kuara (Kuğara) olarak geçer. Bu takdirde Urartulardaki Kuera ile bağlantılı görünmektedir. Bulgarlarda da bu isimle rastlanır. Kuğara (Koğara)’nın Kayra Han ile farklı Tanrılar olduğunu öne süren görüşlerde vardır. Kara Han ile karıştırılmamalıdır. Kayra Han ile Kara Han aynı kişi olarak nitelense de bu durum sesbilimsel ama yaygın bir yanlışlıktır. Çünkü Kara sözcüğü içerisinde daha çok olumsuz anlamlar barındırır. Kara Han farklı bir mitolojik kişiliktir (Oğuz Han’ın babasıdır).


==KELEY HAN: Yarı Tanrı==

Ülgen’in kızlarından biriyle yerden doğan bir şamanın evliliğinden doğan bir kişidir. Peltek dillidir. Keloğlan adlı masal kişiliğinin oluşmasında rol oynayan arkaik tiplerdendir. Moğollar ve Avarlar ilk atalarının kel olduğunu söylerler.


==KEREY HAN: Arabozuculuk Tanrısı==

Kirey Han da denir. Yeryüzündeki kötülükleri yönetir. İnsanlar arasına nifak sokar. Erlik Han’ın oğludur. Yes / Ças (Demir) bilekli olarak betimlenir. Yedi otağı bulunur.


==KIRGIL HAN: Merhamet Tanrısı==

İnsanları korur ve onlara şefkat gösterir.


==KISIL HAN: Öfke Tanrısı==

kızıl Han olarak da söylenir. İnsanlara öfke duygusu verir. Yeryüzündeki kin ve nefret kendisinden kaynaklanır. Kızıl bir kılıcı ve kızıl bir topuzu vardır. Sürekli kızgın bir görünümü vardır. Öfkelendiğinde gök gürültüsüne benzer güçlü bir ses çıkarır. Moğollarda pek çok Tanrıya sıfat olarak Ulan (Ulağan) yani kızıl sıfatı verilmesi bu Tanrı ile bağlantılı olabilir.


==KIŞ HAN: Kış Tanrısı==

Kış mevsiminin tanrısıdır. Bu mevsimi düzenler ve zamanında başlayıp zamanında sona ermesini sağlar. Kışın gerçekleşecek olayları belirler. Kışla köylerini korur.


==KITAY HAN: Demirci Tanrısı==

Yeraltı tanrılarının soyundan gelir. Kendisine kırmızı inek kurban edilir. Demirciler bu ineğin kanını çekiç, örs, körük gibi aletlerine sürerler ve hayvanın yüreğini de demirci ocağına atarlardı. Demirci ocağında yakılan mas (meşe) ağacı da kutsal sayılır. Demircilerin araçları da kutludur. Bu araçların her birinin koruyucu ruhu (iyesi) bulunur. Hiçbir üstün gücün egemenliği altına girmeyi kabul etmez. Yeraltındaki demir evinde yaşar. Yeraltında yaşadığı için kötü bir varlık olarak tanındığı halde aslında hayırsever bir yapıya sahiptir. Ergenekonda Demir Kayayı eriten demircilere o yardımcı olmuştur. Demirciliğe kabul törenine katılan çırakların gücünü sınamak için onlara zarar verir fakat sonra bu verdiği zararları ortadan kaldırır. Takağçı/Takavcı: Nalbant veya Kayarçı: Nalbant denilen kişiler de masallarda sık sık yer alırlar. Katay ile aynı kişi olduğunu ileri sürenler vardır. Kuday ile karıştırılmamalıdır.


==KIZAGAN HAN: Savaş Tanrısı==

Göğün dokuzuncu katında yaşar. Kayra Han’ın oğludur. Çok kuvvetlidir. Orduları yönetmekte, savaşları kazanmakta, düşmanı yenmekte komutanlara yardımcı olur. Kızıl yularlı, kızıl buğra sırtındadır. Asası gökkuşağıdır. Kızıl renk ile simgelenir. Uruşman/Uruşçu veya Vuruşman/Vuruşçu Cengaver demektir ve masallarda sık sık Uruşçuların (cengaverlerin) adları geçer. Savaşçıları korur. Türk Moğol İmparatorlukları birer fetih devleti olduğu için savaşlar ve savaşçılar toplumsal hayatta önemli bir yer tutar. Tüm erkekler, hatta yeri gelince kadınlar da aynı zamanda askerdirler. Türklerin kadınları ve çocukları da pusat (silah) kullanmayı bilirler. Kuvveti sembolize eder. Güçlülük masal ve söylence kahramanlarının en önemli özelliklerindendir. Savaşçılara ve askerlere kuvvet verir. Onların yenilmez olmalarını sağlar. Bazen çok az sayıda askerin kendisinden kat kat fazla büyüklükteki orduları yendiğine tanık olunur. Tarihte bu gibi vakalara rastlanması hiç de az değildir.


==KİŞTEY HAN: Zina Tanrıçası==

Baştan çıkarıcı, ayartıcı Tanrıça. Sekiz gözü vardır. Siyah bir tilkiye dönüşebilir. İnsanları zina yapmaya, evlilik dışı ilişkiler kurmaya iter. Türk inancında zina büyük günahlardandır ve İslam dini de bu yaklaşımla örtüşecek şekilde zina yapmayı yasaklamıştır.


==KOÇA HAN: Bereket Tanrısı==

Kosa han olarak da söylenir. Kendisi adına İlkbaharda “Koçagan/Koçıgan” adlı bereket töreni yapılır. Şor Türklerinde ise bu törenin Sonbaharda yapılan yansımasının adı “Paktıgan” olarak yer alır. Bu isim de Baktı Han’ın adından gelir. Zaman zaman adı Baktı Han ile birlikte anılır. Bu törende ev ev dolaşıp pay toplar. Kosa töreniyle yakından ilgilidir. Bu törenlerde Şaman bir maske takar. Akşamüzeri topladıklarını yığarak bir şenlik yapar.


==KORIK HAN: Dağ Tanrısı==

Sümerlerde Kur, dağ demektir. Saygıdeğer yaşlılara da Korık denir. Günümüzde halk dilinde “Korum”, sarp yer anlamında kullanılır.


==KOROSUN HAN: Çiçek Tanrısı==

Hastalıkları iyileştirir. Türk düşünce sisteminin en incelikli anlayışlarından birisidir. Her ne kadar kastedilen çiçek hastalığı olsa da; çiçek doğumu, güzelliği ve sevgiyi, doğayı simgeler. İsmin içindeki korumak anlamı ile bütün bunlar bir araya getirildiğinde sevginin, doğumun, estetiğin, doğanın korunmasının önemi vurgulanmaktadır. Bunlara ilave olarak Çiçek Hastalığı denilen ve eski dönemlerde yeterince tehlike gösteren bir rahatsızlığın adı da vücutta çiçek gibi açan kızarıklıklarla ortaya çıktığı için bu şekilde anılır. Türklere göre Çiçek Sayrılığı yedi türdür (yedi kardeştir). Bu hastalıktan korunmak için Korosun Han’dan yardım istenir. Nur yüzlü bir ihtiyardır.


==KOVAK ANA: Gökyüzü Tanrıçası==

Gök Ana olarak da bilinir. Moğollar Tenger Ece derler. İnsan ve hayvanlara süt verir. Yakutlara göre bu Gök Ana, herkesin eşini bularak onları birleştiren bir ruhtur. Ayrıca yeni evlileri de korumaktadır. Türklerde Sümerlerden bu yana gök eril olarak algılanır. Bu nedenle Gök Ana tabiri pek yaygın değildir. Fakat Yer ve Gök birbirinden ayrışmadan önce birlikteyken herşey zıttınıda ihtiva ettiği için Gök Ana’nın da orada var olduğu söylenir. Sümerlerde Inanna, Gök Ana kavramını karşılar. Inanna’nın diğer adı Iştar’dır ve bu Sümer Ay ve Güzellik Tanrıçasının adı da Işımak kökü ile bağlantılı görünmektedir.


==KOVAK ATA: Gökyüzü Tanrısı==

Gök Ata olarak da bilinir. Moğollar Tenger Ecege derler.Daha sonra Gök Tanrı anlayışına ulaşan bir yaratıcı anlayışıdır. Moğollarda Tenger Etzeg (Gök Baba) olarak anılır. Sümerlerden itibaren Gök eril olarak algılanmıştır. (Sami “Arap-İbrani” anlayışında ise tam tersidir, onlarda toprak eril olarak yer alır.) “Üze kök tenri asra yagız yer kılıntukda ekin ara kişi oglı kılınmış.” Üstte mavi gök altta yağız yer yaratıldığında, ikisinin arasında kişi oğulları yaratılmış.” (Orhon Yazıtları) Tunguzlardaki Kovakı (diğer adı veya ikizi Savakı) adlı yaratıcı Tanrıyı anımsatmaktadır. Gök Han ile karıştırılmamalıdır.


==KÖMÜR HAN: Kömür Tanrısı==

Kapkara bir görünümü vardır. Erlik Han’ın oğludur. Gömleği kara dumandandır. Yeraltında yaşar. Kötü ruhların ve şeytanların başı ve yöneticisi olarak görülür.


==KUYAŞ ANA: Güneş Tanrıça==

Gün (Kün) Ana veya Güneş Ana olarak da bilinir. Moğollar Nar (Nara) Ece olarak anarlar. Göğün yedinci katında oturur. Türklerle de bağlantılı bazı ön Asya kültürlerinde dişil olarak algılanmıştır. Günümüzde kızlara Güneş adının verilmesinin nedenlerinden birisi de budur. Türklerde güneş sıcağın ay ise soğuğun sembolüdür. Ural Batır (Ural Han) söylencesinde Gök Tanrısı Samrav’ın iki karısı vardır birisinin adı Kuyaş Ana’dır. (Diğeri de Ay Ana’dır.)


==KUYAŞ ATA: Güneş Tanrı==

Gün (Kün) Ata veya Güneş Ata olarak da bilinir. Moğollar Nar (Nara) Ecege olarak anarlar. Yeryüzüne gönderdiği yaşam enerjisi nedeniyle Türk kültüründe Güneş’e saygı duyulur ve Yaşam verici bir unsur olarak kabul edilir. Güneş’in doğduğu yön saygıyı hak eder. Avrupa ve Batı medeniyeti “Eks Oriente Luks” (“Işık Doğudan Yükselir” yani uygarlığın kökeni doğudadır,) diyerek aynı anlayışı farklı bir biçimde vurgulamışlardır. Anadolu sözcüğü Güneş’in doğduğu yer demektir eski Yunan dilinde. Türkler doğan Güneşi üç veya dokuz kez selamlarlar. Hakanın çadırın kapısı doğuya bakar. Evlerin kapıları hep doğuya açılır. Moğolca söyleyişi Macarların Güneş Tanrısı Napkiraly’yi anımsatmaktadır. Tüm kültürlerde güneş dünyaya gönderdiği ışıklar, yani yaşam enerjisi nedeniyle saygı duyulmuştur. Verdiği ısı onun gücü olarak görülmüştür. Bu nedenle de neredeyse tüm uygarlıklarda ve tüm topluluklarda eril olarak algılanarak Baş Tanrı konumuna getirilmiştir. Gün Han ile karıştırılmamalıdır.


==KÜBEY HANIM: Doğum Tanrıçası==

Kubay Hanım olarak da bilinir. Doğum yapan kadınları korur. Dişiliğin simgeselleştiği tanrıçadır. Süt gölünden yanındaki tulumlarla getirdiği sütü doğacak çocuğun ağzına damlatır. Böylece daha fazla süt isteyen çocuk dışarıya çıkmak ister. Çocuğa ruh verir. Yaşam ağacı Uluğ Kayın’ın içinde yaşar. Bu ağacın kökünden Bengisu (Yaşam Suyu)akar. Yarı beline kadar çıplaktır. Ayakları ve bacakları ağaç kökünü andırır. Göğsünden sağaltıcı özelliği olan bir süt verir. Orta yaşlı bir görünümü vardır. Bedeni şişman değildir. Ciddi bakışlıdır. Uzun saçları vardır. Çocukların ve kadınların koruyucusudur. Yaşam Ağacı ve Kübey ışık saçarlar. Hamile kadın doğum yaparken gökten inip onun yanında durur. Fakat kadın onu göremez. Kadının ağrılarını hafifletir. Çocuk doğduktan üç gün sonra gider. Yeryüzünde saf ve temiz olan şeyleri korur. Temizlik Tanrıçası olarak da görülür.


==KÜRMEZ HAN: Ruhlar Tanrısı==

Körmös Han da denir. Yeraltındaki ruhların (Körmöslerin) önderidir.


==MALAHAY HAN: Ceza Tanrısı==

Suçlu insanların cezalarını verir. Yeraltında yaşar.


==MATIR HAN: Cesaret Tanrısı==

Batur Han olarak da bilinir. Korkusuz bir savaş tanrısıdır. Erlik Han’ın oğludur. Taş bilekli olarak betimlenir.


==MAY ANA: Varlık Tanrıçası==

Pay Ana veya Bay Ana olarak da söylenir. İnsanların koruyucusu, kollayıcısı ve gözeticisidir. Göğün üçüncü katında oturur. Budizmin etkisiyle Maitreya adlı Tanrı ile özdeşleşmiştir. Bayanay ile aynı kişilik olduğu öne sürülür. Kırk başlı bir kadındır. Kimi yerlerde gümüş saçlı sarı bir kadın olarak betimlenir. Evini havada kurar ve çocuklarını orada doğurur. Çocukları korur. Yay ve oku ile acı veren ruhları çocuklardan uzak tutar.


==MAY ATA: Varlık Tanrısı==

Pay Ata veya Bay Ata olarak da söylenir. İnsanların koruyucusu, kollayıcısı ve gözeticisidir. Göğün üçüncü katında oturur. Budizmin etkisiyle Maitreya adlı Tanrı ile özdeşleşmiştir. Tunguzlarda Mayın adı verilen bir Ruhlar Tanrısı vardır ve evreni yarattığına inanılır. Bu Tungus Tanrısı yeni doğan bebeklere ruh verir.


==MAYGIL HANIM: Su Tanrıçası==

Yeryüzündeki sulardan sorumludur.


==MERGEN HAN: Akıl Tanrısı==

Pergen Han olarak söylenir. Herşeyi bilir. Aklı ve zekayı temsil eder. Göğün yedinci katında oturur. Bilgelik sahibidir. Herşeyi bildiği için her şeye gücü yeter. Oku ve yayı vardır. Bilgeliğiyle attığı ok hedefini şaşırmaz. İnsanlara bilgelik verir. Bilimi ve felsefeyi simgeler.


==MILAHSIN HANIM: Hayvan Tanrıçası==

Malahsın Hanım olarak da söylenir. Ahır hayvanlarını korur. Türk ve Moğol kültüründe ahır hayvanları toplumsal yaşamın sürdürülmesindeki en önemli unsurdur.


==MORDOK HAN: Bereket Tanrısı==

Teleğütlerin Tanrılarından birisidir. Fakirlere yardım eder, kötüleri cezalandırır.


==NOYON HAN: Asker Tanrısı==

Askerleri ve orduyu korur. Ordu (Moğolca: Ord) “Askeriye” ve Çeri (Moğolca: Çereg) “Asker” kavramları göçebe Türk ve Moğol toplumlarının toplumsal örgütlenmesinde büyük rol oynamıştır.


==OD ANA: Ateş Tanrıçası==

Vot (Vut) Ana da denir. Moğollar Gal Eçe derler.Ocağı ve içindeki ateşi korur. Kırmızılar giymiş yaşlı bir kadındır. Ateşin yalımıyla dalgalanan kırmızı ipekten bir kaftanı vardır. Genç al bir kısrak üzerinde gezinir. Uzun kırmızı saçları vardır, saçları örülüdür ve ateşin yalımlarını simgeler. Kırık Baştu Kıs Ene, Odus Baştu Ot Ene olarak tanımlanır. Göğüsleri çok büyüktür. Ocak evin tam ortası ve kalbidir. Od Ana, genel olarak evlerdeki ve çadırlardaki ocakları ve ateşini korur. Her ocağa bir İye (koruyucu ruh) gönderir. Yedi oğlu vardır ve yedisi de Ateş Tanrısıdır. Yeryüzündeki ilk ocağı Ülgen’in kızları yakmıştır. Sonra da Od Ana’ya emanet etmiştir. Od Ana herbir ateşe ve ocağa birer tane İye (koruyucu ruh) gönderir. Dokuz ateş ırmağının kavşağında dokuz köşeli bakır bir evde yaşar. Evin, ülkenin koruyuculuğunu da simgeler. Kendi çocuğunu yediği söylenir. Bu durum ateşin alçalıp azalan yalımlı tabiatını çağrıştırır. Gök yerden ayrılırken yaratılmıştır. Moğollarda evliliği simgeler. Karaçaylarda Teb Ana biçimi kullanılmaktadır ve Tabıtı adlı İskit Ocak Tanrısı ile bağlantılıdır.


==OD ATA: Ateş Tanrısı==

Vot (Vut) Ata da denir. Moğollar Gal Eçege derler. Odkan biçimiyle Moğolcada yer alır. Türkler Odhan da derler. Ocak ve ateşi kutlu kabul edilir. Aynı şekilde ocağın üzerine koyulan üç ayaklı kazanlar da önemli bir yere sahiptir. Od Ana, genel olarak evlerdeki ve çadırlardaki ocakları ve ateşini korur. Her ocağa bir İye (koruyucu ruh) gönderir. Od Ana herbir ateşe ve ocağa birer tane İye (koruyucu ruh) gönderir. Ateş kurbanı göğe iletir. Al renk ateşi simgeler ve albayrak kavramıyla da bağlantılıdır. Ateş temizleyici bir unsur olarak görülür. Halay kelimesinin Ateş töreniyle bağlantılı olarak Ateş Dansı anlamını içerdiğini öne süren görüşler vardır. Sonraları vatan koruyucusu imgesini de içermeye başlamıştır. Ateşin şekilsiz ve yapısız oluşu onu bir madde olarak algılamaktan ziyade kut kavramı ile ilişkilendirilmesine sebep olmuştur. Aynı şekilsizlik ve enerji olarak algılama durumu su için de geçerlidir. Öt Han ile karıştırılmamalıdır.


==OKAN HAN: Barış Tanrısı==

ukan Han da denir. Kan davalarına karşı çıkan, oba ve oymaklar arasındaki geçimsizliklerde, arabuluculuk yapan tanrı. Tanrının küçük oğludur ve cezalandırılarak yeryüzüne gönderilmiştir. Oğan ile karıştırılmamalıdır.


==OKAY HAN: Sihirbaz Tanrısı==

Su altında yaşar. Su altında yaşayan, öte dünya ile bağlantılı bir büyücü. İnsan kanından meydana gelen denizler ile çevrili bir evi olduğu düşünülür. Yaşadığı kalenin etrafındaki denizler insan kanından ve kıpkırmızıdır. Kalenin avlusu hayvan kılığındaki insanlarla doludur. Onları bu kılığa Okay sokmuştur. Tabanı denizde tavanı gökyüzünde olan bu kale tamamen insan kafatasından örülmüştür. Bazen su içenleri sakallarından tutarak suya çeker.


==ONGUN HAN: Bereket Tanrısı==

Bolluk ve bereketin kaynağıdır. Kıtlıkları giderir. Ekinlerin bereketli olmasını sağlar. Onun isteğiyle başaklar bire dokuz verirler.


==OYOR HAN: Ced Tanrısı==

Ozor Han olarak da söylenir. Ata Ruhlarının önderidir. Ozor ruhları ile bağlantılıdır.


==ÖDÜGET HAN: Akarsu Tanrısı==

Akarsulardan sorumludur. Su kenarlarında yaşamakta ve gezmektedir.


==ÖT HAN: Zaman Tanrısı==

Öğöt Han olarak da bilinir. Zamanın akışından sorumludur. Zamanın akışını bazen hızlandırır, bazen yavaşlatır. Kültigin anıtlarında şu muhteşem ifade yer almaktadır.

“Öd tengri aysar, kişi oglı kop ölgeli törimiş.”

Talat Tekin’e göre “Zaman tanrısı öyle buyurunca insanoğlu hep ölümlü yaratılmış," anlamına gelmektedir. Muharrem Ergin ise "Zamanı tanrı yaşar, insanoğlu hep ölümlü yaratılmış," Şeklinde çevirmektedir. Gündüz ve gece, ak ve kara iki ip yumağıdır. Bu yumakların sarılmasından sorumlu yardımcıları vardır. Yumaklar hızlı sarılırsa zaman hızlı geçer. Yavaş sarılırsa, zaman da yavaşlar.


==ÖZEN HAN: Ruh Tanrısı==

Ösen Han da denir. İnsanların ruhlarını alan tanrıdır.


==PAPAY HAN: Yıldırım Tanrısı==

İskitlerdeki Papayos ile ilşkilidir. Karısı Apay olarak bilinir. İskit mitolojisindeki yedi ilahi yaratıktan biri. Yükseklik anlamı veren bir sözcük olarak kullanılması bakımından gök ruhları ile ilgilidir. Moğolların en yüksek derceli Tanrılarından birisi olan Esege Malan için aynı zamanda “Babay” (Ata) sıfatını kullanmaları bu Tanrının izlerini taşımaktadır. Türkçede yer alan Baba sözcüğünün Arapça Ebu ile bağlantılı olma ihtimali iddia edildiğinin aksine çok düşüktür ve asıl kökeni burada aramak gerekir. Hristiyanlığın ruhani önderini tanımlamakta kullanılan Papa terimi de yine bu sözcükle ilişkilidir. Türklerde, Hristiyanlığın ve Rus kültürünün de etkilerinin hissedildiği bazı boylarda Babay ve Mamay sözcükleri ana ve baba anlamında kullanılır.


==PURA HAN: At Tanrısı==

Bura Han olarak da söylenir. Şamanların göğe çıkmak için kullandıkları atlara Pura (Bura) adı verilir. Sonraları İslamdaki Burak adlı binek ile özdeşleşmiştir. Bu hayvanlar kurt başlı olarak betimlenirler. Bu atları kendilerine Pura Han getirir. Pura Han ve Puralar şamanı kötü ruhlardan korurlar. Ülgen Han’ın oğludur. Şamanların gökyüzüne çıkmak için kullandıkları, kurt başlı atların adı. Bu atlar şamanları kötü ruhlardan korurdu.


==SAHILGAĞAN HAN: Şimşek Tanrısı==

çakılgan (Şahılgan) Han da denir. Şimşekler çaktırır. Fırlattığı şimşekler onun mızraklarıdır.


==SAMRAV HAN: Gök Tanrısı==

Göklerin egemenliğini elinde bulundurduğu söylenir. İki eşi vardır; Kuyaş ve Yalçuk (Güneş ve Ay). Bu eşlerinden bire kızı olmuştur. Kuyaş’tan Umay (Huma), ki bu kızı Buzat (Boz At)’a biner. Yalçuktan ise Ayhulu (Ayluh) adlı kızı doğmuştur. Bu kızı da Sarat (Sarı At)’a biner. Bengüsü (ölümsüzlük pınarı) Samrav Han’ın ülkesinde yer alır ve onun tarafından korunur.


==SARIK HAN: Ejderha Tanrısı==

Şaru Han olarak da söylenir. Ejderhaları yönetir. Elinde bakır bir değnekle yeraltının dokuzuncu katında yaşar. Mascar mitolojisindeki ejderhanın adı Sarkany (Sarkan)’dır. Orta Asya Şamanizminde bir ayağı diğerinden kısa olarak tasvir edilen bir putun adıdır.


==SATILAY HANIM: Fesat Tanrıçası==

Ruh hastalıklarına ve intiharlara sebebiyet verir. Çaresiz, umutsuz insanları intihar etmeleri için kandırır. Kötülüklere neden olur. Uzun ve dağınık saçları vardır. Görüntüsü ürperticidir. Çıplak ayakları ile sessizce gezer. Gönderdiği kötü ruhların musallat olduğu kişiler aymazlığa ve kendini bilmezliğe düşerler. Uslarını doğru kullanamazlar.


==SAYA HAN: Sürü Tanrısı==

Zaya (Çaya) Han veya Taya Han olarak da bilinir. Sürüyü her tür beladan ve kötülükten korur. Mal ve büyükbaş hayvanları kollayıp, gözetir. Bu tanrıya bağlı Zayaçılar (Zayagçılar / Çayaçılar / Çayakçılar / Tayaçılar) adlı ruhlar bulunur ve yeryüzüne bereket götürür. Altaylılar ve Yakutlar (bu gün bile) kurban olarak kestikleri atın derisini uzun bir sırığa geçirip tıpkı at şekline sokarak asarlar. Bu kurban törenine Tayılga/Hayılga (Tayıg/Tayığ/Tayalga/Taylagan) adı verilir. Töreni yöneten yaşlıy ise Tayığçı denir.


==SEHEN HAN: Bilgelik Tanrısı==

Bilgeliği ve öğreticiliği temsil eder. İnsanlara öğütler verir ve geçmişte yaşanan olayları anlatır.


==SO HAN: Karanlık Tanrısı==

Yeraltında yaşar, Yo Han’ın oğludur.


==SOGTO HAN: Kuzey Tanrısı==

77 Kuzey Tanrısının başıdır. Budizmin etkisiyle ikincil yön Doğu olarak değil Güney olarak yer almış olmalıdır. Hüherdey Han ve Hültey Hanım adlı iki fırtına tanrısının da babasıdır.


==SULUKUN HAN: Yeraltı Kralı==

Sülükün Han olarak da söylenir. İlk insanın oğlu olarak kabul edilir. Ruhu yeraltına gidip oradaki Denizi yönetmeye başlamıştır. Sular altındaki saltanata hükmeder. Sayısız sürüsü vardır. Yeniyılda (Nevruzda) yeryüzüne çıkar. Gelecek yılda neler olacağını bilir. İnsana benzer, kısa boylu ve kaşsızdır.


==SUS HANIM: Yağmur Tanrıçası==

Sut Hanım da denir. Geceleri köylerin etrafında dolanıp kontrol eder. Kendisinden yağmur istenilir. Süyüt (Süt) Kazan adlı yağmur dileme merasimi onun adına gerçekleştirilir.


==SUĞORUN HAN: Şaman Tanrısı==

Gelecekte kimlerin şaman/kam olacağını önceden bilir. İyi veya kötü değildir. Türk mitolojisinde nötür içeriğe sahip olan belki de tek varlıktır. Tanha Han Toyon ve Cılha Han Toyon ile birlikte şaman olacak kişiyi önceden tespit eder, şaman olarak büyümesine hükmeder. Kızdığı zaman dehşeti çok kötü olur. Bazı metinlerde Deniz Ruhu olarak anılır.


==SUYLA HAN: Yazgı Tanrısı==

Su ile Güneş ve Ay’ın ışığından yaratılmıştır. At gözlü, kartal gagalı, eşek kulaklı ve yılan saçlıdır. Toğurtka (ağaçkakan) kuşu ongunudur. Tomurta (toğurtka) kuşu Tanrı’nın elçisi olarak kabul edilir. Ülgen’e kurbanların ruhunu ulaştırır. İnsanların yaşamlarını denetler, bir değişiklik olduğunda Ülgen’e bildirir. İki dili vardır. Genelde Karlık Han ile birlikte görülür. Şamanın Ülgen’e kurban götürme yolculuğunda yardımcı olur ve onu kötü ruhların saldırısından korur. Otuz günlük uzaklığı görebilir.


==SUVOLTA HANIM: Yaşam Tanrıçası==

Yaşam ağacının koruyucusu olan tanrıçadır. Ayığ Han’ın karısıdır. Yaşam ağacının yanında yaşar, onu gözetir. Çocukları Yaşam Ağacı’nın dalları arasında oynarlar.


==SUYLAMAN HANIM: Su Tanrıçası==

Gölleri, ırmakları ve su kaynaklarını korur.


==SÜN HAN: Aile Tanrısı==

Sünken Han da denir. Ailenin ve soyun koruyucu iyesidir. Onları başka düşman soyların zararlarına karşı korur. Onun tarafından korunan insanlar güçlü, düşünceli ve cesur olurlar. Dünyayı ışık yayarak kirden, pislikten, kötü işlerden temizler. Çok kuvvetli, ürkütücü tanrıdır.


==SÜYMESEN HAN: Deniz Tanrısı==

Denizlerin koruyucu ruhudur. Deniz canlılarını ve balıkları da korur.


==ŞALIK HAN: Av Tanrısı==

Çalık Han olarak da söylenir. İlk önceleri bir insandır. Ormanlarda avlanır. Haddinden fazla güçlü, büyük ve boyuneğmezdir. Hiçbir tanrısal gücü tanımaz. Kendini beğenmişliği o kadar ileri düzeye varmış ki, bileğinin gücüne o kadar güvenmiş ki, yeraltına inip Erlik’in sarayının kapılarından birkaçını kırmış. Buna kızan Erlik onu okuyla ayağından ve dilinden yaralamış, böylece peltek ve topal bir ruha dönüşüp göğe çıkmış. Avlarının uğurlu geçmesini isteyenler ona yalvarırlar.


==ŞİMİLTEY HANIM: Yeraltı Tanrıçası==

şebeldey Hanım da denir. Cehennem ve yeraltındaki tüm olağandışı varlıklar onun hükmü altındadır. Yer altı alemiyle bağlantılı olan tüm kadın şamanlara önderlik eder. Çok uzun bakır bir gagası vardır. İstediğinde bulutların arkasına uçabilir. Altay efsanelerine göre yeraltının sahibi, yer altı alemine bağlı tüm kadın şamanların lideridir. Ölüp dirilmeler halindeki zaman döngüsünü evrenin düzenini simgeler.


==ŞINGAY HAN: Kargaşa Tanrısı==

Çıngay Han olarak da söylenir. Yeryüzünde kargaşa çıkarır. Karışıklığa sebebiyet verir. Erlik Han’ın oğludur. Her yeri alt üst eden olarak tanımlanır.


==TALAY HAN: Okyanus Tanrısı==

Dalay Han da denir. Okyanuslar ve denizler onun sorumluluğundadır. 19 denizin birleştiği yerde yaşar. Denizleri ve okyanusları yönetir. İçindeki canlıları korur. Yaşlı ve uzun beyaz bıyıkları olan bir adam görünümündedir. İstediği zaman devasa bir balık (balina) biçimine girebilir. Denizlerin yükselip alçalmasına (gel-git) karar verir. Moğol Budizmi ile yakın ilişki içinde bulunan Tibet Budizminin (Lamaizm) manevi önderi olan kişilere verilen Dalai Blama (Dalay Lama) ünvanının ilk sözcüğü Moğolcadan Tibetçeye geçmiştir ve Okyanus anlamı taşır. Okyanus kadar engin bir bilgeliği ve şafkati anlatmak için kullanılır.


==TAMMUZ HAN: Bereket Tanrısı==

tamız (Tamıs) Han olarak da bilinir. Sümer kökenlidir. Türk coğrafyasının büyük kısmında adı yaz aylarından birisine verilir; Temmuz, Tamız, Tamıs gibi… Çoğu zaman Ahır hayvanlarının ve/veya Çobanların ya da kırsal hayatın, ekinlerin ve hasadın koruyucusu olarak görülür. Damızlık sözcüğü, Damız (ahır) sözcüğüyle olduğu kadar bu isimle de bağlantılıdır ve Tamız Han için ayrılan hayvan demektir. Sümer mitolojisinde çoban görünümlü olarak betimlenir. Sümerce adı Dumuzi, 12 Hayvanlı takvimde de yer alan Domuz ile bağlantılı olabilir ve bu konuda net bir şey söylemek mümkün değildir. Ünü tüm Ortadoğuya yayılmıştır.


==TANÇULPAN HANIM: Orman Tanrıçası==

Orman Tanrısının kızı veya torunu olarak bilinir. Omzuna yeşil şal örter. Rüzgardan daha hafif bir elbisesi vardır ve tüm vücudu görünür. Başında çiçeklerden bir çelenk vardır. Neşeli bir genç kızdır. Şafak sökerken gezer ve Çolpan ile de akrabadır. Macarların şafak Tanrıçası Hajnal Anyácska’yı akla getirmektedir.


==TANHA HAN: Kader Tanrısı==

Kişioğlunun doğumundan itibaren onun kaderine hükmeder ve davranışlarını kayıt altına alır.


==TATAY HAN: Kasırga Tanrısı==

Kasırgalara, fırtınalara, tayfunlara ve burgaçlara sebep olur. Atı yıldırıma dönüşür. Uluğ Kayın’ın dibindeki Yaşam Suyu’na bekçilik yapar. 77 Kuzey Tanrısının temsilcisidir. Sembol rengi Kara’dır.


==TAZ HANIM: Gök Tanrıçası==

Ülgen’in karısı olarak geçer. En önemli özelliği kel olmasıdır. Tuvalarda kartala Tas adı verilir ve Taz Hanım ile bağlantılıdır. Tazlık (kellik) tamamen Türk kültürüne ait olan belirgin biçimde ortaya çıkan bir güç simgesidir. Taşşa ve Keloğlan da konuyla bağlantılı olarak ele alınabilir. Taskıl, Tazagan gibi dağ adları yine bu konuyla ilintilidir.


==TELEKEY HANIM: Evren Tanrıçası==

Telgey Hanım olarak da bilinir. Tüm kainatı kuşatır ve denge içinde olmasını sağlar. Nerede yaşadığı bilinemez. Aslında her şey O’dur. Bir anlamda Vahdet-i Vücud kavramının biçimlenmiş halidir. Uryanhay Moğolcasında yer alan bir kavramdır. Toprak Tanrıçası olarak da görünür.


==TEMİR HAN: Demir Tanrısı==

Temür Han da denir. Akacak kanı yok, çıkacak canı yok diye anlatılır. Yuvarlak saç örgüsü vardır. Yağrını (kürek kemiği) demirdendir. Demir madenlerini, demirci ocaklarını ve demircileri korur. Pek çok boyların halkı and içtiklerinde, demiri ululamak için kılıcı çıkararak yanlamasına öne korlar. "Bu gök girsin kızıl çıksın" derler ki "sözünde durmasan kılı kanına bulansın, demir senden öcünü alsın" demektir. Yakutların ilk demirci atalarının adı Ağlıs, Buryatların ilk demirci atalarının adı da Boyontoy’dur. Temür Han onları insanlara hizmet etsin diye göndermiştir. Türk mitolojisinde altın kapılı, gümüş pencereli demir evlere sıklıkla rastlanır. Bazen de evin çatısı demir olarak betimlenir. Ak Demirci ve Kara Demirci denen iki türü vardır. Ak Demirciler iyi ruhların, Kara Demirciler kötü ruhların yardımını alırlar. Ak Demirci doğudaki iyilik veren tanrıya Kara Demirci ise batıdaki kötülük veren tanrıya bağlıdır. Demirci Debek (Debeç/Debet), Karaçay ve Malkarlar (Alanlar ve Tavlular) ile iç içe geçmiş olan Nart destanlarında mitolojik bir kahraman olarak tasvir edilir. O çıplak elleriyle kızgın demiri dövebilir, ona istediği şekli verebilir. Kuşların ve bütün hayvanların dillerini bilir ve onlarla konuşabilir. Nart kahramanları için demirden kılıçları, kalkanları ve zırhları ilk defa o yapmıştır. İlk at nalını o icat etmiştir, böylece Nart savaşçıları atları ile uzak ülkeleri fethe gidebilmişlerdir. Demircilik sanatını insanlara bu Tanrı öğretmiştir. Erlik Han’ın oğludur. Sokor (tek gözlü) olarak anılır. Tolga/Tulga: Miğfer, Çukal/Çokal: Zırh gibi araçlar önemli bir yere sahiptir.


==TOGUN HAN: Süslemeci Tanrısı==

Bezekçi ve Gümüşçülerin Tanrısıdır.


==TOMÇI HAN: Tıp Tanrısı==

Hekimleri ve eczacıları korur.


==TOPRAK ANA: Toprak Tanrıça==

Yer Ana da denir. Moğollar Gazar Ece olarak anarlar. Besleyici, barındırıcı ve yaşam vericidir. Göğün üçüncü katında oturur. Anavatan kavramı ile bağlantılıdır. Evi sekiz köşelidir. Kutlu, güçlü bir kadındır. Evrenin ruhudur. Yaratılış inancına göre, yeryüzü bir yürek gibi çarpan, bir açılıp bir kapanan, bir genişleyip bir daralan yapıya sahiptir. Bütün ve parçaların birbiriyle bağlı olduğu canlı bir varlıktır. Yer, yaratılışın çekirdeğidir. Bitip tükenmeyen bir hayat gücüne sahiptir. İnsanlara iyilik yapmak istediğinde bol bol tahıl verir. Kainat ruhunun en geniş ve en yaygın biçimlerinden biridir. Bazı yörelerde Nevruz Bayramı’nda toprak altına kısa ve basit bir tünel kazılarak içinden geçilir. Bu basit oyun, yeniden doğuşu ve topraktan doğumu temsil eder. Kısır kadınlar kutlu bir ağacın altında Yer Ana’ya dua ederler. Yer Ana masallarda sağ göğsünden iki sol göğsünden bir kez emzirir ve yiğit inanılmaz bir güce kavuşur. Bu yiğitlere en bilgece öğütleri o verir. Onlara gelecekten haber verir. Doğum, ölüm, yaşam, cinsellik gibi kavramlar hep ona bağlanır. Cengiz Aytmatov Toprak Ana adlı romanında bu motifi çağdaş bir yaklaşımla yeniden işlemektedir. Toprak ve Tolunay (kitabın başkişisi yaşlı kadın) arasındaki içsel konuşma ise muhteşemdir.
“Merhaba toprak” diye sesleniyor usulca. “Merhaba tolunay” demek geldin Ne kadar kocamışsın. Saçların ağırmış, değnekle yürüyorsun üstelik.” “Evet yaşlanıyorum, bir yıl daha geçti, sende, toprak sende bir hasat geçirdin. Bugün ölüleri anma günü.” “İnsan doğruyu öğrenmeli, tolunay.”
Toprak Ana her bir arazi parçasına Yer İyelerini gönderir. Masallarda mezarda doğma motifi de yine bu Tanrı ile bağlantılıdır. Toprak Ana’ya beyaz tavuk kurban edilir. Bazen de balık, koyun veya öküz kurban verilir. Özellikle başı toprağa gömülür. Bazı masallarda ise zayıf ve çelimsiz çocuklar ana babaları tarafından toprağa gömülürler, çocuk orada güçlenir ve üç gün sonra bir yiğit olarak çıkar. Aşık Veysel toprağı insan biçimli olarak ele alıp şöyle der.

Karnın yardım kazmayınan bel ilen,

Yüzün yırttım tırnağınan el ilen,

Gine beni karşı karşıladı gül ilen,

Benim sadık yarim kara topraktır.


==TOPRAK ATA: Toprak Tanrı==

Yer Ata da denir. Moğollar Gazar Eçege derler. Besleyici, barındırıcı ve yaşam vericidir. Göğün üçüncü katında oturur. Bazı Türk uluslarında Atayurt kavramı kullanılmaktadır. Toprağa tohumu eken erkektir. Ancak burada Türk Evren ve Dünya anlayışına göre eril olan varlığın Gök olduğu ve yağmurun da bir tür ilahi tohum olduğu anlaşılır. Fakat yine de Toprak Ana yanında hep geri planda kalan bir de Toprak Ata vardır. Gök de ise bunun tam tersidir ve Gök Ata öne çıkar. Gök Ana çoğu zaman geride kalır. Yer ise doğurgan olarak hasatı verir.


==TÖZ HAN: Ced Tanrısı==

Tös Han da denir. İnsanlığın ata ve analarını temsil eder. Göklerde yaşar. Töz Ruhlarının önderi olarak kabul edilir. Elinde oku ve yayı olan bir avcı görünümündedir.


==TÜYEN HANIM: Şelale Tanrıçası==

Çağlayanları korur. Çağlayanların sularının bol olmasını sağlar. Çağlayanların döküldüğü yerde açtığı derin oyuklara Obruk denir. Obruklarda da Obruk İyesi adlı bir ruhun var olduğuna inanılır. Obruk İyeleri bu Tanrıça tarafından gönderilirler. Çağlayan, Çağlayık, Çavlan, Çavlak, Çağlar gibi kelimeler şelale demektir.


==UÇAR HAN: Haber Tanrısı==

Kötü haberleri getiren tanrıdır. Erlik Han’ın oğludur. Bazen casusların Tanrısı olarak görülür. Türklerde Çaşıt, casus demektir. Çaşmak/Çaşıtlamak ise casusluk yapmak anlamına gelir.


==UKULAĞAN HAN: Su Tanrısı==

Ukulan veya Ukun Han da denir. Suyun temizliğini ve balıkları korur. Balıkları çoğaltır. Balık tutmadan önce kendisinden izin istenir ve balık avının uğurlu geçmesi dilenir. Suyu kirletenleri ve gölleri kurutanları cezalandırır. Kışın ırmağın buz tutmuş kısmı üzerinde ateş yakılmasını hoş karşılamaz ve böyle yapanlara kin besler.


==ULUĞ ANA: Yaratıcı Tanrıça==

Büyük Yaratıcı gücü ifade eder. Yaratıcı gücün eril yönünü simgeler. Soyut bir varlıktır. Ancak zaman zaman Ak Ana yerine kullanıldığı gibi, bazen de Ak Ana, Od Ana, Kün Ana, Toprak Ana, Gök Ana gibi yaratıcı güçlerin tamamını da ifade eder. Avrupa ve Hint-İran kültüründe doğanın unsurları dört tane olduğu halde Türk kültüründe bu sayı beş olarak ortaya çıkar: 1.Su, 2.Od (Ateş), 3.Gök(Hava), 4.Toprak, 5.Gün (Işık). Pek çok söylencesel varlığın ayrışmadan önceki biçimidir. Ezeli (Önsel) bir bağıntı olarak ondan kopan ve ayrılan ruhların ve varlıkların yeniden birleştiricisi olarak düşünülebilir. Bu varlıkları tekrar birbirine yakınlaştırır. Bu bağlamda Tümtanrıcı bir yaklaşıma kaynaklık eder. Bolluk ve bereketin koruyucusu ve yaratıcısıdır. Hayat verici gücün ve ölümsüzlüğün en üst noktasıdır. O yaşlanmazdır. Hem düzenleyici başlangıç, hem de karmaşık dağıtıcı sonlanım onda bir araya gelir. Zıtlıkları içinde barındırır. Bu nedenle zıtlar onda birbirleriyle yer değiştirebilir. Ters işlevli varlıklar ortaya çıkabilir. Kendi içinde şeytani unsurları da barındırır. İnsani olduğu kadar hayvani bir yönü de bulunur. Hem yer altı dünyasının hem de göğün sahibidir. İri ve sallanan göğüsler olan bir kadın olarak betimlenir. Herşeyi bilir. Bahşılara ihtiyar ve bilge bir kadın görünümünde uykularında görünür. Hem saf ve eldeğmemiştir, hem de doğurgandır ve cinselliği varlığında barındırır.


==ULUĞ ATA: Yaratıcı Tanrı==

Ulu Toyun veya Ulu Tüyer olarak da anılır. Büyük Yaratıcı gücü ifade eder. Yaratıcı gücün eril yönünü simgeler. Soyut bir varlıktır. Ancak zaman zaman Ak Ata yerine kullanıldığı gibi, bazen de Ak Ana, Od Ana, Kün Ana, Toprak Ana, Gök Ana (veya Yel Ana) gibi yaratıcı güçlerin tamamını da ifade eder. Avrupa ve Hint-İran kültüründe doğanın unsurları dört tane olduğu halde Türk kültüründe bu sayı beş olarak ortaya çıkar: 1.Su, 2.Od (Ateş), 3.Gök(Hava), 4.Toprak, 5.Gün (Işık). Sür olarak bilinen ruhu ve şamanları yeryüzüne o göndermiştir. Ulu sözcüğü Sümerce de benzer anlamlar taşımaktadır.


==ULUKUN: Işık Tanrısı==

Yeryüzüne aydınlık sağlar. Ulukun/Ulugun (Ulu Gün) aynı zamanda nevruz bayramı demektir ve ışık, ateş ile de bağlantılıdır.


==UMAY HANIM: İyilik Tanrıçası==

Omay (Imay, Humay) da denir. Ana Tanrıça. Yaşam Tanrıçasıdır. İyilikler yapar. Doğacak çocukları belirler. Üç boynuzu vardır. Beyaz elbiselidir. Yere kadar uzanan beyaz, gümüşten saçları vardır. Görünümü yaşlı değildir, orta yaşlıdır. Kuş kılığına bürünebilir ve kanatlıdır. Yaşam ağacının sahibidir. Çocukları korur. Yeryüzüne bereket dağıtır. Etrafına ışık saçar. Kimi zaman kızarak insanları korkutabilir. Çocuğu olmayanlar kendisine kurban adarlar. Gökyüzünde yaşar. Bazen yeryüzüne iner. Yanında bir buğu (ceylan) veya zarif bir geyik ile betimlenir. Hamile kadınları ve yavru hayvanları korur. Umacı (Omacı, Hommu, Humu, Umu, Imı veya Moğollarda Omısı) gibi düşsel varlıklar kendisi tarafından gönderilir. Fakat bunlara korkutucu anlamlar yüklenir. Çocukları korumadığı evlerde sıklıkla çocuk ölümleri yaşanır ve bu takdirde kendisine Kara Umay diye hitap edilir. Bazen Humay olarak da adlandırılır ve Hüma Kuşu ile bütünleşik anlamlar içerir. Taskıl Umay (Kel Umay) olarak adlandırıldığı da olur. Ancak uzun saçları olduğu dikkate alındığında bu durumun zaman zaman büründüğü bir görüntü olduğu söylenebilir. Ayrıca kendisine ithafen verilen Taskıl Umay şeklindeki bir dağın varlığı da bilinmektedir. Mavi ve beyaz kuş kılığına girebilir. Ama Hanım adlı yaratıcı ruh ile de bağlantılıdır.


==USAN HAN: Su Tanrısı==

Uhan Han olarak da söylenir. Yeryüzündeki suları ve su kaynaklarını, bulakları, pınarları korur. Suların bollaşmasını sağlar. Kalkanı sudan yapılmıştır. Yürüdüğü yerlerden sular fışkırır. Rengi kırmızıdır. Moğolların 99 güney tanrısının temsilcisidir. Tatay Han ise 77 Kuzey tanrısının temsilcisidir.


==UTKUÇI HAN: Kurban Tanrısı==

Utkaçı olarak da bilinir. Kurbanları Ülgen’e iletir. Gökyüzünde yaşar. Ülgen’e en yakın tanrıdır. Şamanlar trans halindeyken getirdiği kurbanı alarak Ülgen’e götürür. Çünkü şaman en fazla Altınkazık (Kutup) Yıldızına kadar ulaşabilir. Geri dönen Şaman’a ise kaz (olasılıkla düşünsel ilham) hediye eder. Şaman bu kaza binerek geri döner. Gökyüzünde yaşar.


==ÜÇMÜSTÜ HANIM: Çocuk Tanrıçası==

Çocukları kötü ruhlardan korur. Üç boynuzu vardır. Burada üç tane, yani kötücül varlıklara ait olan sayıda (tek rakamlı) boynuzu bulunması ilgi çekicidir. Bu durumdan onun kötücül bir varlık olması gerektiği akla gelir fakat tam aksine çocukları korumaktadır. Buna yönelik yapılabilecek bir açıklama şu olabilir: Çocukları kötü ruhlardan koruduğu için en az bu kötü varlıklar kadar güçlü olmalıdır.


==ÜLGEN HAN: İyilik Tanrısı==

Ülken veya Ulgan da denir. Göğün 16. katında yaşar. Kayra Han’ın oğludur. Altın Dağ’da, altın kapısı olan altın bir sarayda yaşar. Altın bir taht üzerinde oturur. Kayra Han’dan sonra ikinci derecede öneme sahiptir. Gök cisimlerini yönetir. Göksel ve meteorolojik olayların ilk kaynağıdır. Biri ak, diğeri kara iki taşla gelerek (veya Korbolko Kuşu ile bu taşları göndererek) insanlara ateş yakmayı öğretmiştir. İyilik yapmayı sever. Uzun saçları vardır. Yanında büyük bir kalkanı bulunur. Elinde yıldırımlar gönderen bir yayı vardır. Yıldırımlar ve şimşekler onun silahıdır. Yıldırımla vurduğu yer kutsallık kazanır. Yedi oğlu ve yedi kızı vardır. Gökçe (mavi) renk ile simgelenir. Göğün hakimidir. Dünyayı taşımaları veya destek olmaları için üç tane balık yaratmıştır. Elindeki topuzu, yaşam ağacının köklerine benzer ve öylesine dallı budaklıdır. Bildiğimiz Güneş, Ay ve yıldızlardan (tüm gök nesnelerinden) çok uzakta yaşar. Biri sağında ve diğeri solunda iki ak Güneş bulunur. Bu gök nesnelerinin her biri kendisine ulaşmak isteyen şaman için bir engeldir. En güçlü şaman bile en fazla Altınkazık (Kutup) Yıldızına kadar ulaşabilir. Daha öteye gidemez. Betimlenirken ak, parlak, gürültücü (künürtçi), yakıcı (küygekçi), şimşekçi (yalgınçı) gibi sıfatlar kullanılır. Ezeli ve ebedi kabul edilir. Evrenin başlangıcında yalnızca Ülgen ve Erlik vardır. Kaz ve kuğu kılığına girerek sonsuz suyun üzerinde uçarlar. Tanrı Ülgen Erlik’den daha güçlüdür. Erlik’in yaptığı hileleri anlamakta ve onu cezalandırmaktadır. Kayra Han ise evrenden önce de mevcuttur. Yaşlı ve bilge bir görünüm ile tasvir edilir. Üç, altı, dokuz ya da 12 yılda bir görkemli törenler yapılarak kendisine beyaz kısrak kurban edilir. Üç börkü (başlığı) vardır, uzun sakallıdır. Aslında çoğu zaman bir annesinden bahsedilmediği halde birkaç yerde annesinin adı “Taz Hanım” (Kel Hanım)’dır. Bindiği hayvan da Kelke adlı kel bir öküzdür. Moğolcada pek çok Tanrının adının sonunda yer alan Ulağan (Ulagan) sözüyle de bağlantılı görünmektedir. Vogullarda Ulgon olarak yer alır ve ateşin kaynağı olarak görülür. Yedi tane oğlu vardır, bunlar göğün yedi katını simgeler.
1. Karşıt Han, 2. Pura Han, 3. Burça Han, 4. Yaşıl Han, 5. Karaguş Han, 6. Kanım Han, 7. Baktı Han


==ÜREN HAN: Hasat Tanrısı==

Ürünlerin bereketli olmasını sağlar. Hasat mevsiminde ekinlerin harman edilmesinde çiftçilere kolaylık ve güç verir. Harman aletlerinin İyelerini (koruyucu ruhlarını) o gönderir.


==YABAŞ HAN: Bozgun Tanrısı==

Cabaş Han da denir. Yeryüzünde kötülüklere ve bozgunculuğa sebebiyet verir. Karakam (kötücül şaman) ile Erlik arasında arabulucuk yapar. Erlik Han’ın oğludur. Aygır yeleli olarak betimlenir.


==YALÇUK ANA: Ay Tanrıça==

Ay Ana olarak da bilinir. Moğollar Sar (Saran) Eçe derler. Göğün altıncı katında oturur. Parlaklığı, ışığı ve güzelliği sembolize eder. Bazı Türk boyları aydan türediklerine inanırlar. Ay’ın hilal şekli sembolize edilmiş iki boğa boynuzunu andırır ki, Ay ve Boğa unsurlarının birbirleriyle ilişkilendirilmesinin farklı bir yönünü ortaya koyar. Boğa ilk defa Sümerlerde kabul edilmiştir, ayrıca Aya adlı Sümer Tanrıçası güneşin karısı olarak ifade edilir, yani bu Tanrıçanın Türkçedeki Ay olması muhtemeldir. Ural Batır (Ural Han) söylencesinde Gök Tanrısı Samrav’ın iki karısı vardır birisinin adı Ay Ana’dır. (Diğeri de Güneş Ana’dır.)Pek çok medeniyette ay dişil olarak tasavvur edilmiş ve güzelliğin simgesi olarak algılanmıştır.


==YALÇUK ATA: Ay Tanrı==

Ay Ata olarak da bilinir. Moğollar Sar (Saran) Eçege derler. Bir mağarada meydana gelmiştir. Bu mağara bir çeşit ana rahmi olarak simgeselleşmiştir. Göğün altıncı katında oturur. Bazı Türk boyları aydan türediklerine inanırlar. Bazı destanlarda Oğuz Han’ın soyunun Ay Ata’ya kadar gittiği anlatılır. Moğolların kutlu Ana’sı Alankova da Ay Işığı’ndan hamile kalmıştır. Oğuz Kağan’ın atalarının soyu Ay Ata’ya kadar uzanır. Sagağansar (Sagansar) veya Sagağalgan (Sagalgan) yani “Ak Ay” dedikleri törenin bu tanrı ile bağlantısı olması muhtemeledir. Masallarda anlatılan Ay Dede motifi de yine bu anlayışın bir uzantısıdır. Ay Han ile karıştırılmamalıdır.


==YALKIN HAN: Ateş Tanrısı==

Ateş Tanrısıdır. Göğün dokuzuncu katında oturur.


==YALUN HANIM: Ateş Tanrıçası==

Ateşin koruyucu ruhudur. Başında kızıl renkli bir yazma (eşarp) bulunur. Veya sırtında al bir atkısı olduğu söylenir.


==YALPAĞAN HAN: Ejderha Tanrısı==

Bütün ejderhalar (Yelbeğenler) onun emrindedir. Kendisi de istediği zaman yedi başlı bir ejder kılığına bürünür. Devlerin Tanrısı olarak da görülür.


==YAPANAY HAN: Kır Tanrısı==

Kırsal bölgeleri korur. Yabani çevrenin ve yaban hayvanlarının gözeticisidir.


==YAŞIL HAN: Doğa Tanrısı==

Çeçil Han olarak da söylenir. Doğayı korur, bitkilere can verir. Yedi Altay boyundan birisinin koruyucusudur. Doğanın yeşillenmesini ve doğumunu (baharı) yönetir. Tanrı Ülgen’in oğludur. Türk kültürü doğayla bütünleşik ve onu kendi parçası gibi gören bir yaklaşıma sahiptir. Doğayı tüketmeyi ve onu cansız bir nesne görmeyi hiçbir zaman kabul etmemiştir. Bunun en somut örneği Yaşıl Han’dır. Bahar aylarında derelere ve göllere dökülen sütler, çökelekleri peynirler, ekmekler hem bir Saçı (Kansız Kurban) hem de buralardaki canlılar için bir besin niteliğindedir.


==YAYUÇI HANIM: Yaratıcı Tanrıça==

Zayaçı da denilir. Çocuk yapmaları için insanlara kut (yaşam enerjisi) gönderir. Göğün dördüncü katında yaşar. Yayguçı sözcüğü aynı zamanda Yayuçı Hanım’a bağlı olan yaratıcı ruhların da adıdır. Bu ruhlara Yayaklar (Yayanlar / Yayağanlar) adı da verilir. Tatarlarda Car Cayanı adlı yaratıcı bir ruh vardır.


==YAYIK HAN: Irmak Tanrısı==

Cayık veya Tayık olarak da bilinir. Irmaklardan ve göllerden sorumludur. 17 ırmağın kavuştuğu yerde yaşar. Irmaklara, rüzgarlara ve sulara hükmeder. Kamçısı şimşektir. Büyük Tufandan sonra gökyüzüne çıkmıştır. Su Yılanı veya Su Ejderi kılığına bürünebilir. Yerlerden sular fışkırtır. İnsanları kötülüklerden korur. Dizgini gökkuşağı, kamçısı boz alevdir. Kendisine Yayık Kaldırma adı verilen saçı (cansız nesne kurban etme) törenleri yapılır. İlkbaharda davarların ve atların avuzları (ilk sütleri) ile bulgur karıştırılarak yapılan lapalar ırmaklara saçılır. Göğün üçüncü katında oturur. Şamanlara düşünsel yolculuklarında yardım eder. Koruçı (Korucu / Koruyucu) olarak nitelenir.


==YAZAGIL HAN: Devlet Tanrısı==

Devleti Korur. Yasaların ve devlet otoritesinin önemini vurgular. Türk tarihi devlet geleneğinin en köklü uygulamalarını Dünyaya yaymıştır.


==YAZ HAN: Yaz Tanrısı==

Yay Han da denilir. Yaz mevsiminin tanrısıdır. Bu mevsimi düzenler ve zamanında başlayıp zamanında sona ermesini sağlar. Yazın gerçekleşecek olayları belirler. Yayla (Yazla) köylerini korur.


==YEREH HAN: Aile Tanrısı==

Aileyi ve evi korur. Soğanı sevdiği için soğanların yanına kendisine kurban aşı bırakılır.


==YO HAN: Yeraltı Tanrısı==

Yeraltını korur. Yokoluşu simgeler. Dokuz kat olan yeraltını (cehennemi) yönetir. Karanlıklar içindedir. Kimseye görünmez. Yaşadığı yer Uluğ Kayın’ın köklerinin altındadır. Oğlunun adı ise So Han’dır.


==ZADA HAN: Rüzgar Tanrısı==

Yada Han olarak da bilinir. Rüzgarlar ve fırtınalar onun emrindedir. 13 rüzgarın kesiştiği yerde yaşar. Yağmur yağdırır, fırtınalar estirir. Yada Taşı’nın sahibi ve hakimidir. Rüzgarların üzerine bir ata biner gibi binip yolculuklar yapar. İstediği yere böylece bir anda ulaşır. Kahverengi bir atı vardır ver bu atın şahin kanatları bulunur. Onunla birlikte rüzgarları sürer. Moğollara göre bu Tanrı Boğa kılığına girer. Yada taşı doğa olaylarını kontrol edebilen, özellikle de yağmur yağdırabilen büyülü bir taştır ve kamların kullanabilmesi için yeryüzüne Zada Han tarafından gönderilir.


==ZARLIK HANIM: Yargı Tanrıçası==

yarlıg Hanım da denir. Yargıçları korur. Zarlık Hanım 17 büyük gökyüzü mahkemesinin en başında bulunur. Türk Moğol kültüründe adalet ve yargı çok önemli bir yere sahiptir. Adaletli davranmayan yöneticilere ilenilir (lanet edilir) ve başlarına en kötü felaketlerin geldiğine inanılır. Moğollarda Zar Zargaçı (Yar Yargıcı) yani adaleti sağlayan şeklinde tanımlanan bir ongun (totem) vardır ve Zol Zayağçı (Yol Yaratan) yani kaderi tayin eden ongun (totem) ile bir ikili teşkil ederler.


==ZAYAĞAN HAN: İyilik Tanrısı==

Yayagan Han da denir. Kötü ruhlara karşı mücadele eder. Barışı sağlamak için mücadele eder. Bu bağlamda Barış Tanrısı olarak da görülebilir.


==DİĞER TANRILAR==

Türklerdeki halk kültüründe önemli bir yer tutan Tanrılar zaten ayrıntılı olarak verilmiştir, ikinci derece denebilecek bazı Tanrılar ise şunlardır:

1. '''Abıyaş Han:''' Yaşam Tanrısı. İnsanları ve canlıları yönetip yönlendirir.

2. '''Adagalı (Adagalah) Han:''' Fitne Tanrısı. Yeryüzünde bozgunculuk yapar.

3. '''Adanı Han:''' İyilik Tanrısı. İnsanlara iyilikler yapar.

4. '''Albotay Han:''' Gezgin Tanrısı. Yolculara yardım eder.

5. '''Ancasın Han:''' Yıldırım Tanrısı. Şimşekler ve yıldırımlar çaktırır.

6. '''Apsatı Han:''' Av Tanrısı. Vahşi hayvanların da koruyucusudur.

7. '''Artık Han:''' Yol Tanrısı. Yolculara yardım eder.

8. '''Aştotur Han:''' Çoban Tanrısı. Çobanları vahşi hatvanlardan korur.

9. '''Aymuş Han:''' Çoban Tanrısı. Çobanları korur.

10. '''Avlı Han:''' Dağ Tanrısı. Avlı Barkan olarak da söylenir.

11. '''Babıray Han:''' İyilik Tanrısı. İyi insanları koruyup kollar.

12. '''Barula (Barallak) Han:''' Orman Tanrısı. Avcılar ateş yakar ona saçı yaparlar.

13. '''Basan Han:''' İyilik Tanrısı. Su ruhlarıyla bağlantılıdır.

14. '''Buğomça Hanım:''' Yol Tanrıçası. Uzaklara giden yolların koruyucu ruhudur.

15. '''Cabağan (Cabaha) Han:''' Hastalık Tanrısı. Onmaz dertlere ve marazlara neden olur.

16. '''Canday Han:''' Sakatlık Tanrısı. Kol, bacak hastalıkları verir.

17. '''Cebelek Hanım:''' Kötülük Tanrıçası. İnsanları yolundan çevirir. “Yer Kulaklı” olarak anılır.

18. '''Cerde Han:''' Ev Tanrısı. Evi ve aileyi korur.

19. '''Cınıs (Çınıs) Han:''' Yasa Tanrısı. Dünyanın yönetilmesi için gerekli yasaları koyar.

20. '''Cöhögöy (Cöğöy) Han:''' At Tanrısı. Atların koruyucusudur.

21. '''Cöllörü Han:''' Yeraltı Tanrısı. Eline düşenler bir daha geri dönemezler.

22. '''Çaçlı Hanım:''' Ev Tanrıçası. Evi ve aileyi korur.

23. '''Çayan (Şayan) Han:''' Gökyüzü Tanrısı. Yeryüzünün düzenini sağlar.

24. '''Çoğonah (Çuğonah) Hanım:''' Hastalık Tanrıçası. İnsanları hasta eder.

25. '''Çomparaş (Çamparas) Hanım:''' Uyku Tanrıçası. Uyuyamayanlar kendisinden yardım ister.

26. '''Çokku Hanım:''' Dilek Tanrısı. Kendisinden dilek dilenir.

27. '''Çoppa Han:''' Ekin Tanrısı. Ekinlerin bol olmasını sağlar.

28. '''Çuğoran (Çuğorağan) Han:''' Şeytanların yöneticisidir. İnsanları şeytan kılığına sokabilir.

29. '''Çuppakan Hanım:''' Gök Tanrıçası. Göklerin düzenini sağlar.

30. '''Duguy Han:''' Haberci Tanrısı. Tanrıların haberlerini insanlara getirir.

31. '''Eder Han:''' İyilik Tanrısı. İyi ve güzel işlerin yapılmasını sağlar.

32. '''Elez Hanım:''' Bekaret Tanrıçası. Bekaretini ve iffetini koruyan kızlara yardımcı olur.

33. '''Erirey Han:''' Ürün Tanrısı. Tarladaki hasadı korur.

34. '''Eyke (Öyke) Hanım:''' Kadın Tanrıçası. Günlük ev işlerinde kazalardan korur.

35. '''Gölpön Han:''' Koyun Tanrısı. Koyunları korur.

36. '''Hagdan Han:''' Kamburluk Tanrısı. Bel bükülmesi ve kamburluk gönderir.

37. '''Harabıl Han:''' Yeraltı Tanrısı. Yeraltındaki bazı kötü ruhların önderidir.

38. '''İndirbey Han:''' Av Tanrısı. Av hayvanlarını korur.

39. '''Kagır (Kağar) Han:''' Elçi Tanrısı. Ülgen ve Erlik arasında elçilik yapar.

40. '''Karakçı Han:''' Cehennem Tanrısı. Matman Karakçı olarak anılır.

41. '''Kayadan (Keyden) Han:''' Kuvvet Tanrısı. Kuvveti sembolize eder.

42. '''Kayırnar (Kaynar) Han:''' Güneş Tanrısı. Güneşin ışıklarının çoğalmasını sağlar.

43. '''Kemisken Hanım:''' Göl Tanrıçası. Göllerin koruyuculuğunu yapar.

44. '''Kıskıydana Hanım:''' Kötülük Tanrıçası. Abasıların kızıdır.

45. '''Kollu Han:''' At Tanrısı. İskit kökenlidir. Balkarlarda bu adda bir bayram vardır.

46. '''Korı (Korıy) Han:''' Rüzgar Tanrısı. Rüzgarlara yön verir.

47. '''Koylusan Hanım:''' Gök Tanrıçası. Gökleri yönetir.

48. '''Köbölök Han:''' Ölüm Tanrısı. İnsanların canını alır. Bakır burunludur. Kızıl bir atı vardır.

49. '''Kudustay Han:''' Rehin Tanrısı. Bu adda üç kardeştirler (Bur, Tas, Vot). İnsanları kaçırırlar.

50. '''Kürmüş Han:''' Ev Tanrısı. Evi ve içindeki aileyi korur. Ailenin devamını sağlar.

51. '''Lovun Han:''' Yeraltı Tanrısı. Yeryüzüne kötü ruhlar gönderir.

52. '''Mansar Han:''' İyilik Tanrısı. İyi işler yapanları ödüllendirir.

53. '''Matmas Han:''' Kainat Tanrısı. Ülgen tarafından evrenden sorumlu kılınmıştır.

54. '''Mohol Han:''' Yol Tanrısı. Yola çıkanlar kendisine dua ederler.

55. '''Mucara Han:''' Yoksullar Tanrısı. Yoksul insanları korur.

56. '''Nalban Hanım:''' Gökyüzü Tanrıçası. Gökyüzünün düzgün işlemesini sağlar.

57. '''Odığın (Odon) Han:''' Yasa Tanrısı. Dünyanın yönetilmesinde gerekli yasaları düzenler.

58. '''Ohol Han:''' Vahşet Tanrısı. Yeryüzünde büyük kırımlara sebebiyet verir.

59. '''Okto Han:''' Dağ Tanrısı. Dağların ve dağlarda yaşayan canlıların koruyuculuğunu yapar.

60. '''Orangay Han:''' Yaratıcı Tanrı. Canlıları yaratır ve doğadaki yerlerini belirler.

61. '''Ovcay Han:''' Bereket Tanrısı. Ürünlerin bol olmasını sağlar.

62. '''Ovsal Han:''' Hastalık Tanrısı. Hayvanları hastalandırır. Yalnız kadınlara musallat olur.

63. '''Oymon Hanım:''' Bitki Tanrıçası. Bitkileri korur ve onlara can verir.

64. '''Oysul Han:''' Deve Tanrısı. Develeri korur.

65. '''Ozay Han:''' Bereket Tanrısı. Her tarafta bolluk olmasını sağlar.

66. '''Perbi Han:''' İyilik Tanrısı. Hakkında çok fazla bilgi yoktur.

67. '''Pınçu Han:''' İyilik Tanrısı. İyilikler yaptığı söylenir.

68. '''Puysa Han:''' İyilik Tanrısı. Herkesin iyiliğini ister.

69. '''Sabıray Han:''' Yazgı Tanrısı. İnsanların geleceği hakkında karar verir. Yeraltında yaşar.

70. '''Sangır Han:''' Av Tanrısı. Kızdığında ormanları yakıp, av hayvanlarını kaçırdığı söylenir.

71. '''Saradıman Hanım:''' İyilik Tanrıçası. Demirci Tanrıçası olarak da görülür.

72. '''Sarasan Han:''' Soğuk Tanrısı. Kışın soğuklara neden olur.

73. '''Tabıt (Tabı) Han:''' Koruyucu Tanrı. İnsanların ve evin koruyuculuğunu yapar.

74. '''Taşgaşıt Han:''' Kısmet Tanrısı. İnsanların kısmetini belirler. Çok güçlü ve keldir.

75. '''Tayçu (Tayçı) Han:''' At yavrularını (veya boğaları) koruduğu söylenir.

76. '''Tıday (Dıday Han):''' Güven Tanrısı. Korku anında adı söylenir.

77. '''Tımmıl (Dımmıl) Han:''' Tahıl Tanrısı. Aynı adı taşıyan bir ekmek türü vardır.

78. '''Tiribel Han:''' Tahıl Tanrısı. Ekinleri ve ziraatçileri korur.

79. '''Toktur Han:''' Avcı Tanrısı. Avcıları korur.

80. '''Tukbaş Hanım:''' Kadın Tanrıçası. Kadınları ve evi korur.

81. '''Tuğulbay (Tukulbay Han):''' Av Tanrısı. Avcıları korur.

82. '''Turay Han:''' Kötülük Tanrısı. Abasılar arasında sayılır.

83. '''Tuşkun Han:''' Korku Tanrısı. İnsanlara korku ve panik verir.

84. '''Tünböri (Tunburı) Han:''' Yeraltı Tanrısı. Yeraltındaki karanlık suların tanrısıdır.

85. '''Türün Han:''' Cehennem Tanrısı. Cehennemi yönetir.

86. '''Tüsümel Han:''' Yeraltı Tanrısı. Kötülükler yaptığı söylenir.

87. '''Tüşülü Han:''' Kötülük Tanrısı. İnsanları kötülük yapmaya iter.

88. '''Ubahalah Hanım:''' Hastalık Tanrıçası. İnsanlarda ve hayvanlarda hastalıklara neden olur.

89. '''Uhhan Han:''' Ateş Tanrısı. Ev ateşini ve ocağı korur.

90. '''Urbalcın Han:''' Kavga Tanrısı. Yeraltındaki bazı kötü ruhların önderidir.

91. '''Uslo Han:''' Doğa Tanrısı. Dağları ve doğadaki canlıları korur.

92. '''Uya Han:''' Kötülük Tanrısı. Çorak Uya adıyla anılır.

93. '''Üygül Han:''' İyilik Tanrısı. Yüceliği, üstünlüğü ve büyüklüğü sembolize eder.

94. '''Üygen Hanım:''' İffet Tanrıçası. Namuslu insanları özellikle iffetli kadınları korur.

95. '''Yabır Han:''' İyilik Tanrısı. İiğin onun özü olduğu söylenir.

96. '''Yalanaş Han:''' Esinti Tanrısı. Harman savuranlar ona dua ederler ve şarkı ile çağırırlar.

97. '''Yapkara Han:''' Hizmet Tanrısı. Ülgen’in yardımcısıdır ve onun emirlerini yerine getirir.

98. '''Yatman Han:''' Rüzgar Tanrısı. Rüzgarları estiren koruyucu ruhtur.

99. '''Yezim Han:''' Soğuk Tanrısı. Yeryüzüne soğuk getirir.


==MOĞOL TANRILARI==

Türkçe ile bağlantılı olabilecek Moğollardaki belli başlı Tanrılar ise şu şekildedir:

1. '''Yurul Han:''' Diğer büyük Tanrıların atasıdır. İyilik Tanrısı olarak geçer.

2. '''Ekhe Hatun:''' Yurul Han’ın eşidir. Diğer büyük Tanrıların anasıdır.

3. '''Golto Han:''' 1000 Burhan Tanrısı. Bu iyi ruhları yönetir.

4. '''Manzan Hatun:''' 55 Batı Tanrısının anasıdır.

5. '''Mayas Hatun:''' 44 Doğu Tanrısının anasıdır.

6. '''Sargay (Şargay) Han:''' Dağ Tanrısı. Dağlarda yaşar.

7. '''Ugal Han:''' Gökuşağı Tanrısı. Şamanların gökkuşağından geçişine yardım eder.

8. '''Bulur Han''': Yaşlılar Tanrısı. Yaşlıları korur.

9. '''Udaga Han:''' Su Tanrısı. Su kaynaklarını korur.

10. '''Gutar Han:''' Kader Tanrısı. Kut kelimesi ile ilgilidir.

11. '''Gerel Han:''' Şelale Tanrısı. Şelalerin suyunun çok olmasını sağlar.

12. '''Boşıntoy Han:''' Demirci Tanrısı. Demircilere yardımcı olur, kuvvet verir.

13. '''Sahaday Han:''' Yangın Tanrısı. Çakmaktaşı, çelik ve çırayı korur.

14. '''Urag Han:''' Kuğu Tanrısı. Kuğuları korur ve kuğu kılığına girer.

15. '''Hun Han:''' Gölgeler Tanrısı. İnsan gölgelerinin oluşmasını o sağlar.

16. '''Oyodol Han:''' Ayna Tanrısı. Aynalara koruyucu ruhlar gönderir.

17. '''Somol Han:''' Yanardağ Tanrısı. Yanardağları o patlatır.

18. '''Boğomo Han:''' Salgın Tanrısı. Salgın hastalıkları yeryüzüne yayar.

19. '''Ürgese Han:''' Hile Tanrısı. İnsanların hile yapıp birbirlerini aldatmalarını sağlar.

20. '''Yogotor Hatun:''' Çiftçi Tanrıçası. Çiftçileri ve ürünlerini korur.

21. '''Sahal Hatun:''' Ateş Tanrıçası. Yeryüzünde yangınlara neden olur.

22. '''Sahaday Han:''' Ateş Tanrısı. Sahal Hatun’un eşidir.

23. '''Hüherdey (Hohoday) Han:''' Şimşek Tanrısı. Hüherdey’in abisidir.

24. '''Hültey Hatun:''' Yıldırım Tanrıçası. Hültey’in kızkardeşidir.

25. '''Helin Han:''' Enerji Tanrısı. İnsan ruhuna enerji sağlar.

26. '''Manha Han:''' Keşişler Tanrısı. Keşişlerin koruyucusu olarak görülür.

27. '''Daban Hatun:''' Demirci Tanrıçası. Demirci Ocaklarını korur.

28. '''Sesegen Hatun:''' Güz Tanrıçası. Sebdeg’in kızıdır.

29. '''Sebdeg Han:''' Kış Tanrısı. Buz ile temsil edilir. Sesegen’in babasıdır.

30. '''Golomto Han:''' Ocak Tanrısı. Ocağı ve ateşi korur.

31. '''Gücer Han:''' Yalan ve İftira Tanrısı. İnsanların yalan ve asılsız sözler söylemesini sağlar.

32. '''Dayan Han:''' Mağara Tanrısı. Kainat anlamında da kullanılır.

33. '''Hangay Han:''' Geyik Tanrısı. Ak bir geyik olarak betimlenir.

34. '''Manan Han:''' Sis Tanrısı. Yeryüzüne sisleri o gönderir. Aslında aynı adlı üç kişidirler.

35. '''Uran Han:''' Oyun Tanrısı. Oyuncuların koruyucusudur.

36. '''Homon Han:''' Yaratıcı Tanrı. Yeryüzünde yaşanan olaylar onun denetimindedir.

37. '''Budargu Han:''' Kar Tanrısı. Kışın kar yağmasını sağlar.

38. '''Hürey Han:''' Soy Tanrısı. Oymakları korur.

39. '''Bumal Han:''' Göktaşı Tanrısı. Göktaşlarından sorumludur.

40. '''Nercer Han:''' Şimşek Tanrısı. Şimşekler çaktırır.

41. '''Zayan Han:''' Başarı Tanrısı. Çalışan insanların başarılı olmasını sağlar.

42. '''Dun Han:''' Yağ Tanrısı. Tereyağını insanlara o armağan etmiştir.

43. '''Amıtay Han:''' Kurul Tanrısı. Yaşlılar kurulunu korur ve doğru kararlar almalarını sağlar.

44. '''İsihi Han:''' Bereket Tanrısı. Yeryüzüne bolluk ve bereket gönderir.

45. '''Loson Han:''' Su Tanrısı. Lus adlı su ruhları kendisine bağlıdır.

46. '''Hundarı Han:''' Evlilik Tanrısı. Evlenen çiftleri korur ve imkanlarının artmasını sağlar.

47. '''Tarıla Han:''' Alınyazısı Tanrısı. İnsanların yazgılarını belirler.

48. '''Şibengeni Han:''' Canlılar Tanrısı. Yeryüzündeki canlıları yaratır.

49. '''Ang Han:''' Varlık Tanrısı. Yeryüzündeki tüm varlığın düzenini temsil eder.

50. '''Sombov Han:''' Yeryüzü Tanrısı. Angır adlı kuşun getirdiği toprakla karaları yaratmıştır.

51. '''Zayahung Han:''' Bilgelik Tanrısı. Kirpi şeklinde betimlenir.

52. '''Soldong Han:''' Tan Tanrısı. Doru at şeklinde olduğu söylenir.

53. '''Mayılgan Hatun:''' Cennet Tanrıçası. Cennetteki canlılara her tür imkanı sağlar.

54. '''Budung Hatun:''' Sis Tanrıçası. Sislerin içerisinde yaşar.

55. '''Tungak Han:''' Kabile Tanrısı. Moğol kabilelerinin beylerinin başında bulunur.

56. '''Kurkıl Han:''' Yaratıcı Tanrı. Yeryüzündeki canlıları yaratır.

57. '''Şerem Han:''' Hastalık Tanrısı. İnsanlara hastalık verir.

58. '''Abarga Han:''' Hastalık Tanrısı. İnsanlara hastalık verir.

59. '''Lobsogoldoy Han:''' Hastalık Tanrısı. İnsanlara hastalık verir.

60. '''Gohon Hatun:''' Güzellik Tanrıçası. Naran Gohon yani Güneş güzeli olarak anılır.

61. '''Yonhoboy Hatun:''' Hastalık Tanrıçası. Bu ada sahip birkaç kızkardeştirler.

62. '''Maha Han:''' Et Tanrısı. Kurban Tanrısı olabilir.

63. '''Arban Han:''' Tıp Tanrısı. Aynı adda dokuz kişidirler.

64. '''Suhan Han:''' Kan Tanrısı. Aynı ada sahip 13 kişidirler.

65. '''Zülhe Han:''' Savaş Tanrısı. Savaşçılara yardım eder.

66. '''Bısalgan Han:''' Nehir Tanrısı. Irmaklarda yaşar.

67. '''Mender Han:''' Dolu Tanrısı. Dolu yağmasını sağlar.

68. '''Oyır (Uyır) Han:''' Meyve Tanrısı. Meyveleri olgunlaştırır.

69. '''Zala Han:''' Bitki Tanrısı. Bitki örtüsünü yeşertir.

70. '''Hacır Han:''' Kemik Tanrısı. İnsanların soylarını belirler.

71. '''Halhın Han:''' Rüzgar Tanrısı. Bu adda dört Tanrı vardır, dört büyük rüzgarı yönetirler.

72. '''Emerse Han:''' Meltem Tanrısı. Bu adda dört Tanrı vardır, dört meltem rüzgarını yönetirler.

73. '''Ohıru Han:''' Giysi Tanrısı. İnsanlara ve şamanlara giysi verir.

74. '''Üden Han:''' Kapı Tanrısı. Evlerin kapılarını ve yeraltına giden geçidi korur.

75. '''Bolıngud Han:''' Ozan Tanrısı. Şairlerin ve ozanların koruyucusudur.

76. '''Godlı Han:''' Hayvan Tanrısı. Evcil hayvanları korur.

77. '''Uhın Hatun:''' Hastalık Tanrıçası. Kadın hastalıklarını verir.

78. '''Gug Han:''' Zaman Tanrısı. Zamanı yönetir.

79. '''Tad Han:''' Geyik Tanrısı. Rengeyiklerini korur.

80. '''Dülen Han:''' Işık Tanrısı. Gökyüzü ışıklarını “aurora” ortaya çıkarır.

81. '''Erin Han:''' Aşk Tanrısı. Erkeklerin gönlüne sevgi verir. Hanı Hatun ile birlikte anılır.

82. '''Hanı Hatun:''' Aşk Tanrıçası. Kadınların gönlüne sevgi verir. Erin Han ile birlikte anılır.

83. '''Gere Hatun:''' Ev Tanrıçası. Bilgelik sahibidir. Bazen Ülgen’in karısı olduğu söylenir.

84. '''Habata Han:''' Işık Tanrısı. Habata Gerel (Aydınlık Habata) olarak anılır.

85. '''Gurusa Han:''' Balıkçı Tanrısı. Karısının adı da aynıdır.

86. '''Gurusa Hatun:''' Balıkçı Tanrıçası. Kocasının adı da aynıdır.

87. '''Elbite Han:''' Kıskançlık Tanrısı. Diğer Tanrıları kıskandığı söylenir.

== Kaynak ==
* [http://www.turuz.info/Sozluk/0418-Turk%20Soylence%20Sozluyu-Achiqlamali%20Ansiklopedik%20Mitoloji%20Sozlugu%20(Deniz%20Karakurt)(%20Turkiye-2011).pdf Türk Söylence Sözlüğü, Deniz Karakurt]

ChuispastonBot: r2.7.1) (robot çetleştire: gag:Türk Tanrıları

{{tercime kerek}}
==ADAGAN XAN: Dağ Tanrısı==

Atagan Xan də deyilir. Dağları və üzərində yaşayan varlıqları qoruyur. Xüsusilə dağlardakı at və mal-qara sürülərinin qoruyuculuğunu edər. Buralardakı canlılara zərər verənlərə çox hirslənər. Köhnə formasının Pataghan olduğunu irəli sürən görüşlər vardır. Qoruduğu varlıqları qısqandığı deyilər.


==[[Adsız|ADSIZ]] XANIM: Pislik Tanrıçası==

Atsız Xanım də deyilir. Pisliklər edər, adı olmadığı üçün bu pislikləri kimin etdiyi naməlum. Adı olmayan pislik, bu aləmə deyil fərqli bir kainata, başqa bir ölçüyə aiddir. Adsız Xatunun, hələ qəhrəmanlıq göstərə üçün ad ala bilməyən uşaqlara ilişeceğinden qorxular.


==AĞAR XAN: Canlılar İlahı==

Yer üzündəki bütün prosesin işləyişində, insanlardan və digər canlılardan məsuldur. Ürüng Ağar Xan olaraq bəhs edilir.


==[[Aha|AHA]] XAN: Heyvan İlahı==

Axa Xan də deyilir. Heyvanları Qoruyar. Heyvanların ağası, onların əfəndisi olaraq görülər. Ülgen tərəfindən yabanı heyvanların və onların balalarının məsuliyyəti özünə verilmişdir. Türk mədəniyyətində insanların digər canlılarla, heyvanlarla, bitkilərlə və hətta cansız varlıqlarla qardaş olaraq görülməsinin ən gözəl dışavurumlarından biridir. Yakutlardaki Aha adlı çay tanrısı və Anadoludakı Aka adı verilən Ana Tanrıça ilə də əlaqədardır.


==AKA XANIM: Irmak Tanrıçası==

Aka Xanım də deyilir. Çayların və içində yaşayan varlıqların qoruyuculuğunu edər.


==[[Ak_Ana|AK ANA]]: Deniz Tanrıça==

Deniz ilahəsi. Hələ heç bir şey yaratılmamışken və yalnız ucsuz-bucaqsız bir su varkən, sonsuz sulardan çıxaraq, Tanrı Ülgen'e yaratma ilhamını verərək sulara təkrar budaqmışdır. Işıqdan (cisimsel olmayan) bir bədəni vardır. Başında gücü işarələyən və taca bənzəyən zərif buynuzları var. Alt qisimində denizkızı kimi çox uzun bir balıq quyruğu mövcuddur. Quyruğu yüngül maviyə çalan bir rəngdədir. Ətrafında denizyıldızları gəzər. Həyatın başlanğıcına dair nə varsa hamısına ruh verərək həyat dövrünü başlatmışdır. Aralıq dənizində yaşayır. Bəzi söylenceleri, geyik şəklinə girən Su Ana ilə Göytürklərin Atası evlənmişdir. Müxtəlif söylenceleri həmişə dənizdən çıxan varlıq bir maral olaraq betimlenir. Ağ rəng suyu və təmizliyi işarələr. Yakutçadaki Ürüng sözcüyü ağ və gümüş deməkdir. Ürüng bu dildə Ayığsıt xanım üçün bir sifət olaraq da istifadə edilər. Monqolcada Ehe Üreng olaraq bilinər. Monqollara görə Ekhe Xatun, dərinliklərdə gələn palçığı bir kaplumbağanın kürəyinə qoyaraq yer üzünü yaratmışdır.


==[[Ak_Ata|AK ATA]]: Deniz Tanrı==

Deniz İlahı. Dünyanın digər ucunda iştirak edən müqəddəs okeanda yəni Aralıq dənizində yaşayır. Demir Yaylı olaraq betimlenir. Dəmir Oxatan gücü işarələr. Balıq qılığına girə bilər. Su əzəli başlanğıcı və yaradıcı kompleksliyi işarələr. Dünyanın yaradılışı birbaşa su ilə əlaqəlidir. Bundan başqa insan bədəninin və dünyanın dörddə üçü sudur. Dənizlər sonsuzluğu və Tanrısal kapsayıcılığı simvollaşdırma edər. Qadınlar mağaralarda divarlardan damlayan suları içdiklərində və aprel yağışlarını bir qabda yığıb içdiklərində uşaq sahibi olacaqlarına inanırlar. Suyun şəkilsiz və quruluşu olması onu bir maddə olaraq qəbul etməkdən çox kut anlayışı ilə əlaqələndirilməsini səbəb olmuşdur. Eyni şekilsizlik və enerji olaraq qəbul etmə vəziyyəti atəş üçün də etibarlıdır. Su bir sərhəddir, burada sivilizasiya bitər; sonrası fərqli bir qəbula açıqdır. Səthi ayna kimi əks görünüş verər. Ruh da su kimi maye və biçimsizdir. Sulardaki varlıqlar yaşlanmazlar, hastalanmaz və çirkinleşmezler. Sümer Su Tanrısının adı Enki'dir və Türkçe Engin sözü ilə əlaqəli görünməkdədir. Ürüng sözcüyü müxtəlif Türk lehçelerinde şaman, üfürükçü kimi mənalara da gəlir. Monqollara bir çox Tanrıya sifət olaraq Sagan (Sagağan) yəni ağ sifəti verilməsi bu Tanrı ilə əlaqəlidir. Sura, Çuvaşçada ağ deməkdir. Çeçen və inquş dillərində isə Sura sözcüyü Süd mənasını verər. Monqolcada Sara isə Ay deməkdir və anlayışlar dilçilik olaraq da həmişə bir-birləriylə bağlı və ya əlaqəlidir. Yakutçadaki Ürüng sözcüyü ağ və gümüş deməkdir. Ürüng bu dildə Ayığ Xan üçün bir sifət olaraq da istifadə edilər. Akça Xan ilə qarışdırılmamalıdır.


==[[Akbuğa|AKBUĞA]] XAN: Tibb İlahı==

Akböke Xan də deyilir. Həkimlərin qoruyucusudur. Kolunda daşıdığı böyük ağ bir ilan ilə işarələniyər. Həkimlər ona dua edərlər və kömək diləyərlər. Əlində məlumatı və müdrikliyi təmsil edən bir əsası vardır. Bu asa ilə kimə toxunsa dərhal yaxşılaşar. Ağ İlanı isə yer üzündəki ilanlardan fərqli olaraq ağulu (zəhərli) deyil. Onun ağusu dərmandır, hər cür xəstəliyi sağaltır.


==AĞQIZLAR: Yaxşılıq Tanrıçaları==

Ülgen Xanın kızlarıdırlar. Kıyanlar adı da verilir. Sənət və estetik anlayışı mövzusunda insanlara ilham verirlər. Heç birisinin adı naməlum. İsimsiz olmaları bu dünyadan onları tamamilə uzaq edər. Qıyan sözcüyü eyni adlı bir monqol boyunu çağrıştırmaktadır. Türk-monqol tarixində Kıyat və Qıyan adlı iki qohum boy vardır və Akoğlanlara da Kıyat adı verilməsi bu boylarla əlaqəlidir.


==AKOĞLANLAR: Yaxşılıq Tanrıları==

Ülgen Xanın oğullarıdırlar. Kıyatlar adı da verilir. Yeddi qardaşdırlar. Yeddi Altay boyunun koruyucusudurlar. Yeddi mərtəbə yeraltını simvollaşdırma edərlər. Kıyat sözcüyü eyni adlı bir monqol boyunu çağrıştırmaktadır. Monqollara Kıyat və Qıyan adlı iki qohum boy vardır.

1. Qarşıt Xan

2. Pura Xan

3. Burça Xan

4. Yaşıl Xan

5. Karaguş Xan

6. Qanım Xan

7. Baxdı Xan


==[[Aktu|AKTU]] XAN: Yaxşılıq İlahı==

Pisliyə dair içində heç bir duyğu yoxdur. Özünə bağlı olan digər yaxşılıq ilahları Aktular olaraq çoxluq şəkildə istifadə edilir. Yaxşılıq tanrıları. Fin (Suomi) mifologiyasındakı Su Tanrısı Ahti (Ahto) 'yu ağıla gətirir.


==[[Alahçın|ALAHÇIN]] XANIM: Həyat Tanrıçası==

Yer üzünü qoruyar. Təbiətə can verər. Yaşıllıq sahələrdə külək olub gəzər. Bataqlıq bölgələrdə gəzər. Təbiətdə nə varsa hamısının yaxşılıq içərisində olmasını istər. İnsanlar başqa canlılara zərər verdiklərində məsələn bir heyvanı zövq üçün öldürdüklərini dərin kədərlənir və hətta ağlar. Işıklı bir üzə və ağ saçlara malikdir. Bir oğlu və bir qızı vardır. Uşaqlarının adları belədir:

1. Ereke

2. Cereke

Oğulları və qızları da bitki Allahı və Tanrıçası olaraq yer üzünü qoruyar, soluklarıyla bitkilərə, otlara, ağaclara can verərlər. Ağaclar onların nefesleriyle çiçək çıxararlar.


==[[Al Ana|AL ANA]]: Pislik Tanrıçası==

Hal Ana də deyilir. Qırmızı rəngli geyimləri olan, qırmızı saçlı bir qadındır. Kötücül ruhlar olan Albıslar özünə bağlıdır. Çirkin, saçları dağınıq, gözləri qanlı, uzun dırnaqlı, uzun boylu, çox qüvvətli olaraq təyin olunar. Dəvəylə güreşebilecek qədər uzun olduğu deyilər. Bəzən Albıs ilə eyni olaraq düşünülər lakin əslində bütün Albısların başı və idarəçisidir. Türk xalq anlayışında də Al Ana qarşılığında Al Ata şəklində çatıl bir varlıq tapılmaz. Lakin Moğollaradaki Gal Xan (Gal esege "Atəş Ata") kökensel bənzərlik etibarilə Ala Ananın əks olunması olaraq düşünülə bilər.


==ALAY XAN: Vətən İlahı==

Vətəni qoruyar. Işıklı bir görünüşü vardır. Arvadının adı da eynidir. Yurduna xəyanət edənlərə xəstəlik və bəla gətirər. İlk Ata olan Elley ilə adında bir əlaqə vardır. Lakin eyni adam olduqlarını iddia etmək o qədər də mümkün görünməməkdədir. Halay sözcüyü də ictimai birliyin simvolik bir dışavurumudur və eyni söz kökündən gəlir. Alay Xan ilə qarışdırılmamalıdır.


==ALAY XANIM: Vətən Tanrıçası==

Vətəni qoruyar. Işıklı bir görünüşü vardır. Ərinin adı da eynidir. Hələ (atanın bacısı) ilə əlaqədardır. Halay ilə də əlaqəli görünməkdədir. Torpaq Tanrıçası olaraq da görülər. Ağan Alay Xatun olaraq da bilinər. Alay Xan ilə qarışdırılmamalıdır.


==ALAZ XAN: Ocaq İlahı==

Evlərdəki atəşi qoruyar. Evcil heyvanların da qoruyuculuğunu edər. Yanvar və içindəki atəşi müqəddəsdir və ona hörmət davranılmalıdır. Əks halda Alas Xan qızaraq yanğın çıxardar. Türklərdə səma böyük bir çadır olaraq düşünüldüyü üçün, ev tanrısı olan bu ruh, yer üzünün istiliyinə də müdaxilə edir. Ülker bürcünün altı ulduzu göyün altı dəliyidir və oradan isti hava üfləyər. Beləcə yaz gəlir.


==ALDACI XAN: Ölüm İlahı==

İnsanların canlarını alır. Uzun qara geyimləri və quru bir atı vardır. Görünüşü heybətli və qorxu vericidir. Keçdiyi yerlərə qorxu salar. Erlik'in elçisidir və onun tərəfindən göndərilir. Bir evdən ölü çıxdıqdan sonra Aldaçı'nın əmrindəki ölümcül ruhlar o evdə yeddi gün qalırlar. Idarə etdiyi ölüm ruhlarına da Aldaçılar adı verilər. Bu səbəblə o evdən yeddi gün ərzində bir şey çıxmaz və girməz. İslam sonrası Əzrail ilə eyniləşdirilmişdir və bütün xüsusiyyətləri ona köçürülmüşdür.


==ALIGAN XAN: Güney İlahı==

Monqollara 99 Cənubi Tanrısının başıdır. Monqollara Budizmin təsiriylə ilk istiqamət Şərq olaraq deyil Cənubi olaraq iştirak etmiş olmalıdır. Alığ Xan ilə də əlaqəli olması olabiləcəkdir.


==[[Alığ Xan|ALIĞ XAN]]: Korlar İlahı==

Alu Xan da deyilər. Bir dağ ruhudur. Kor bir qocanın. Koroğlu destanındaki Kor Ata torların arxaik varyasyonudur. Dağlardakı at sürülərini qoruyar. Qanadlı atlar üzündən kor olmuşdur. Köroğlu'nun atası da bir at səbəbiylə olduğu bölgənin bəyi tərəfindən kor edilir. Beye hədiyyə edilən bu at pis görünüşü səbəbiylə atanın gözlərinə mal olur. Lakin daha sonra bir ahırda günəş görmədən qırx gün gözləyəndə, sıra kişiliyə ortaya çıxar. Çünki bu ayğır Sudan Çıkma'dır. Baba yuxusunda oğlunun kordan (atəşdən) doğulacağını görər. Bu bir imtahanı işarələməkdədir. Köroğlu'na ozanlıq qabiliyyətini, savaşçılığını və atını verən də odur. Dağlarda yaşayır. Koşabulak'ı (Əkiz Pınar'ı) qoruyar. Bu pınar'ın suları müqəddəs və gənclik (və ya ölümsüzlük) vericidir. Bu ölümsüzlük heç olmasa məcazi etibarlı olmuş və Koroğlu adı həmişə yaşamışdır. Bir görüşə görə, İslam sonrası Türk cəmiyyətində Hz. Əlinin əhəmiyyətli bir yer əldə etməsi bu ad bənzərliyinin bir nəticəsidir. Slam əvvəli Türklərdə onsuz da məşhur olaraq istifadə edilən Alı / Alu şəklindəki bir ad mövcuddur. Məsələn Alu Beşe (Əli Paşa) adlı ozan hər iki adla də tanınmaqdadır. Hz. Əlinin yiğitliği, Döyüşçülüyün, iki dilli qılıncı Türk mədəniyyətində böyük maraq çəkmişdir. Həqiqətən də Köroğlu'nun adı Əlidir. Monqolların 99 Cənubi Allahı Alıgan ilə də əlaqəli olması olabiləcəkdir. Sokor / sokur / Sohar / Hokar sözləri kor deməkdir və nağıllarda bu adla başlayan varlıqlara rast gəlinir. Sümerlerde isə Alu adlı ölümcül bir varlıq olur. Monqolcada Alı hərəkəti bilməyi izah edər. Yaşar Kamalın İnce Memed adlı əsərində iştirak edən və dörd kitabın sonunda da bənzər cümlələrlə yamacındaki çakırdikenliğin üç gün üç gecə yanğısı, yanan tikanlardan qışqırığa bənzər səslərin gəlişi izah edilən dağın adı Əli dağının. Bu hadisə bu cümləylə ifadə edilir kitabda: "Bu odla birlikdə də Alidağın doruğunda bir top işıq partlayar. Dağın başı üç gecə ağarar, gündüz kimi olur."


==ALMA XANIM: Savaş Tanrıçası==

Monqollara döyüşçü tanrı tərəfindən olaraq iştirak edər. Albıs (Almas) ilə əlaqəli ola bilər. Türk mədəniyyətində qadınların Döyüşçülüyün məşhur olub, bu reallıq nağıllarda və mifologiyada də əks olunmaqdadır. Türk-monqol algılayışında qadın heç bir zaman evə bağlanılıb, saxlanan biri deyil. İctimai həyatda aktiv rol alır. Monqol qaynaqlarında Alma Hatan olaraq bəhsi keçər.


==ALTAY XAN: Qızıl İlahı==

Altan (Altın) Xan da deyilər. Qızıl Dağ'ın sahibi və qoruyandır. Altından bir geyim geyər. Qızıl, Türk mədəniyyətində qızıl xaqanlıq (imperiya) simvoludur. Qızıl çukalı (zirehi) və tolgası (dəbilqəsi) vardır. Kargısı və yayı atındandır. Qızıl Dağ əlçatmaz bir uzaqlıqdadır və zirvəsi görünemeyecek qədər yüksəkdir. Altan Xan yerlə göyü bir-birinə bağlayan bu dağdan məsuldur və zirvəsində oturar. Zənginliyi, ehtişamı, qiymətli mədənləri təmsil edir. Macarlarda arany Atyacska (Qızıl Ata) adlı bir xarakter vardır. Ural-Altay mədəniyyətlərinin ortaq bir torların. Kazakya Isık kurganında olan qızıl zirehli, qızıl geyimli tekin (prens) bu anlayışın konkret bir dışavurumudur. Atı üçün altından qoşqu komandası olan Qızıl Tekin, türklərin qədim dövrdəki yaşayışları haqqında verməkdədir. 18 yaşında olduğu təxmin edilən gənc bir şahzadəyə aid cəsədin üzərindəki qızıl zireh belə başlı başına bir sənət əsəridir. Kurganda olan bir yazını kimi araşdırmaçılar "Khan uya üç otuz yox bolt. Utugsi tozıltı." Yəni "Tigin, 23ündə öldü. Xalqının başı sağ olsun." Şəklində oxudular. Bu müdhiş geyimdən və qızıl əşyalardan da aydın olur ki, qızıl əşyalar yalnız ehtişam və nümayiş məqsədli deyil Altan Xana duyulan bir hörmətin olaraq bu kurgana qoyulmuşdur. Bəlkə də beləcə Altay Xanın qəlbi alınaraq gənc şahzadənin cənnətə getməsi təmin ediləcəyi düşünülmüşdür. Mogurcada halta olaraq keçər.


==AMA XANIM: Yaradıcı Tanrıça==

Skiflerdeki Apa (Abay) adlı Tanrı tərəfindən ilə arasında bir bağ olması da olabiləcəkdir. Umay ilə eyni Tanrı tərəfindən olduğu irəli sürülməkdədir. Sümerlerde də Amma adlı bir Tanrı tərəfindən mövcuddur. Anadoluda Amma, eme, apa, ebe kimi sözlər həmişə qadın qohumları izah edər. Bəzən evi qoruyan bir Tanrı tərəfindən olaraq adı keçər.


==AMBAR XANIM: Dişilik Tanrıçası==

Qadınları və qadınların etdiyi işləri güdər. Qadınların işlərinə bolluq verir. Özü üçün edilən mərasimlər vardır. Qadın şamanlar ondan kömək diləyərlər. Em kökü eyni zamanda iyileştiricilik və dərman mənalarıyla də əlaqəlidir.


==ANDAR XAN: Atəş İlahı==

Andır Xan da deyilər. Atəşi qoruyar. Bəzən qızaraq yer üzündə yanğınlara səbəb olar. Əlində bir yola (məşəl) ilə betimlenir. Saçları ateştendir. Gözləri alov saçar. Heybətli və əzələli bir görünüşü vardır. Məşəli özbaşına heç sönmeden davamlı yanar. Bitkilərin qoruyucu Allahı olaraq da görülər. Yeraltının və ya cəhənnəmin qoruyucusu olaraq da deyilər. Bundan başqa Andarhan Xatun şəklində bir tanrı tərəfindən varlığından da bəhs edilir, lakin o yer üzünün qoruyucusu olaraq izah edilər.


==ARAH HAN: Ruh İlahı==

İnsan ruhları haqqında qərar verir. İnsanın gələcəyini təyin edər. Yer altı aləmində yaşayır. Axtarmaq və ər kökündən törəmiş bir sözdür. Zəng edən və ya axtarılan deməkdir. Lakin bu mövzuda qəti bir qanıya çatmaq çətindir. Türkcədə araklamak (gizlicə alıb qaçırmaq) şəklində bir hərəkət vardır. Monqolcada Arılah hərəkəti görünmezliği, Ereh isə axtarışı bildirir. Ərəbcə Ruh sözcüyünün çoxluğu olan Arvah (Ervah) ilə əlaqəli olduğu iddiası xeyli məntiqli deyil çünki bu söz əslində Tunguz-Mançu, monqol-Buryat və Türk-Altay dillərində iştirak edən və pis ruhlarla və o biri alamla ünsiyyətə keçməyi ifadə edən Ar kökündən törəmişdir və Arbamak / Arvamak hərəkətinin çekimli halıdır.


==ARIL XANIM: Təmizlik Tanrıçası==

Ağar Xanın arvadı. Bir çox arı şanı vardır və arı eyni zamanda təmizliyi işarələr. Arı şanlarına qoruyucu ruhlar (İyeler) göndərir. Arig Xanım ilə qarışdırılmamalıdır.


==ARKIL XAN: Söylencesel Şaman==

Irkıl Xan da deyilər. Şamanların atası olaraq qəbul edilir. Yer üzündəki ilk samanı. Üç il əvvəl ölənləri belə dirildir, korların gözünü açar. İzah edildiyinə görə o qədər güclüdür ki, heç bir tanrını tanımaz. Tanrı Ayığ Xan onu yanına çağırtdıraraq bu gücü haradan aldığını soruşur. O da, heç bir uca güc tanımadığını və etdiklərinin öz gücü ilə olduğunu söyləyərək tanrıya qarşı hörmətsizlik edər. Bunun üzərinə Ayığ Xan, Irkıl'ı atəşə attırarak yaktırırsın. Onun etdiyi bu atəş digər gələcək kamlar ruhlarını yaradır. Türk ayin və mərasimlərinin təməllərini atan adam olaraq da bilinər.


==AŞAPATMAN XANIM: Tibb Tanrıçası==

Yaşlı və müdrik görünüşlü bir qadındır. Sahib olduğu güc köməyiylə dərdi xəstənin bədənindən qovar. Qırmızı saçlı, inci dişli, gələcəkdən xəbərlər verə bilən, insanları beladan qoruyan bir varlıqdır. Ətrafı sıx meşələrlə qablı bir gölün içində yaşar.


==ATAY XAN: Ceza İlahı==

Günahkarları cəzalandırar. Heç bir günahı cəzasız bırkmaz. Ordusunda 6666 dənə yenilməz əsgəri vardır. Galta Ulan (Qırmızı Ateş) olaraq da bilinər. Arvadının adı Mayas'dır. Üç oğlu vardır. (Üç Şaraday Xan'lar):

- Sagan Hasar,

- Şara Hasar,

- Hara Hasar.


==AYAZ XAN: Soyuq İlahı==

Ay Işığından yaradılmışdır. Soyuq havaya səbəb olar. "Ağ Ayas" olaraq adı keçər. Ülker bürcünün altı ulduzu göyün altı dəliyidir və oradan soyuq hava üfləyər. Beləcə qış gəlir. Kimi fikirlərə görə Ayaz Ata ilə eyni adamdır. Ayaz bütün Türk coğrafiyasında yandırıcı soyuq mənasını verər ki, Ayın göydə rahtalıkla görüldüyü açıq havalarda meydana gəldiyi üçün Ay Tanrısının (və ya ona bağlı Ayas Xanın) göndərdiyi düşünülmüşdür. Ayaz Ata ilə qarışdırılmamalıdır.


==AYIĞ XAN: Səma İlahı==

İlk insanı o yaratmışdır. Dünyanı idarə edər. Yaradıcı ruhların ən böyüklərindəndir. İnsanlara qabiliyyətlərini və bacarıqlarını o verir. Ilham qaynağıdır. Torpağın məhsuldar olmasını təmin edər. Qısaca yaradıcılıqla bağlı bütün ünsürlərin qaynağıdır. Bərəkət və heyvanların çoxalması onun istəyiylə olar. Igidləri ölümdən qurtarar, ölən qəhrəmanlara yenidən can verər. İnsanların və digər canlılardan məsuldur. Ürüng (ağ, ağ, saf, təmiz) olaraq təsvir edilər. Özünə ağ at qurban edilir. Bu qurban "idik" şəklindədir. Yəni canlı olaraq təbiətə salınır. Bir daha kimsə o heyvana əl sürməz. Bu canlılar işığın doğulduğu istiqamətə yəni şərqə doğru sürtülər. Göyün 13. yanında oturar. İnsanların istiləşməsi üçün Günəşi yaratmışdır. Ulu, müqəddəs, nurlu bir varlığa malikdir. İnsanların xüsusi işlərinə qarışmaz. Ongunu Kartal'ı. Ayığı (Ayığ) adı verilən ruhlar onun əmrindədir. Ağar Xan ilə eyni adam olduğu deyilməkdədir.


==AYKUN XAN: Güc İlahı==

Gücü və qüvvəti simvollaşdırma edər. İqtidar, nüfuz anlayışlarını ehtiva edər. Qoyun Türk mədəniyyətində gücün simvollarından biridir. Əslində sakit və itaətli bir heyvan olan qoyunun bu şəkildə qəbul edilməsi bir neçə səbəbə söykənən ola bilər. Əvvəlcə kişisinin (qoçun) buynuzları olması. Çünki buynuz güc simvoludur. İkinci olaraq nə qədər çox qoyuna sahib olunsa o qədər zəngin olunduğunun, başqa sözlə o qədər çox nüfuzlu olunduğunun başa düşülməsi. Bir başqa görüşə görə də qoyunun rənginin əksəriyyətlə ağ olub (nadir olaraq da qara), bu səbəblə bu rənglərin iqtidar və nüfuzu vurğulaması və bu istiqamətdəki bir algısal çağırışımı yaranması.


==AYNA XAN: Fəsad İlahı==

Azna (Adna) Xan da deyilər. Yer üzündə qarışıqlıq çıxarar. Pisliyə dair bütün xüsusiyyətləri bünyəsində saxlayar. Fürsət tapdığında İnsanlara və yer üzünə zərər verər. Yeraltında yaşayır. Ayna Xana bağlı pis ruhlar vardır və onlar da Güzgülər adıyla xatırlanar. Yer üzündə pislik çıxarmaq istədiyi zaman bu ruhları göndərir. Güzgülər bu mənada Şeytan anlayışı ilə özdeşleşmişlerdir. Insanların ruhlarını oğurlayıb apararaq xəstəlik verirlər. Bəzən Ayna Xan, uşaq pleyer. Bəzi Türk boylarında Cümə və ya Cuma gününə Ayna Gün adı verilmişdir. Burada bu günlərə yüklənən mənfi bir mənadan daha çox, yeraltındakı ruhların yalnız o gün icazə verilərək dünyadakı evlərini görmələrinə icazə verildiyi üçün bu adı daşıdığı aydın olmaqdadır. Bəzən destanlarda Ayına Hotun (Ayna xanım) adlı bir xarakterə rastlanır və həyat yoldaşının adı da Arhannal Toyun olaraq keçər.


==AYZIT XANIM: Gözəllik Tanrıçası==

Ayığsıt (Ayısat) Xatun da deyilər. Aşkın və gözəlliyin simvoludur. Ongunu kuğudur. Kuğular bu səbəblə müqəddəs sayılar və toxunulmaz. Kuğular forma dəyişdirmiş müqəddəs qızlar olaraq qəbul edilir. Ayığsıt gümüş tüklü bir kısrak formasına bürünebilir və göydən yer üzünə bu şəkildə enər. Kısrak kılığındayken quyruq və yelelerini qanad kimi istifadə. Meşələrdə gəzməyi sevər. Ağ bir kalpağı, çılpaq çiyinlərində ağ bir atkısı vardır. Uşaqları və heyvan balalarını qoruyur. Insanlara sevgi ilham edər. Sarayının qapısında əllərində gümüş bakraçlar və gümüş çubuqlar olan yasakçıları (gözətçiləri) vardır. Bu yasakçılar pis insanları içəriyə götürməzlər. Ayzıt'ın qızları vardır. Onlar da qu qılığına bürünebilirler. Ayzıt'ın qızları cadulu ağ bir tülü giyinince kuğuya çevrilərlər. Ağ Turna quşu da digər simgelerinden biridir. Sümerlerde Ay Tanrıçası olan Aya'da işıq saçmaktadır və adı da bu anlamla əlaqəlidir. Aşk hər zaman işıqla və parlaqlıqla işarələnilməkdədir. "Aşk Ateşi gözlərimi kor etdi" ifadəsi bunun ən diqqətə çarpan anlatımıdır.


==BADIŞ HAN: Fəlakət İlahı==

Yer üzündə fəlakətlərə səbəb olar. Kıranlar və fəlakətlər, epidemiyalar onun əlindən gəlir. İnsanların başına çətinliklər gətirir. Erlik xanın oğludur. Basdığında torpaq yerindən oynayar, dəyirman daşlarını udar. Demir kaşağılı olaraq deyilər. Colon (tək qollu) olaraq anılır. Ancaq bu tək qolunda doqquz insanın qollarının gücü vardır. Çolak sözcüyü bu gün də Anadoluda tək qollu kəslər üçün istifadə edilən bir anlayışdır.


==BAXTI XAN: Lütf İlahı==

Paktı Xan da deyilər. Yer üzündəki yaxşılıqlara səbəb olar. Insanlara lütf tapılar. Tanrı Ülgen'in oğludur. Şor Türklerinde payız mövsümündə özünə "Paktıgan" adı verilən bir mərasim keçirilir. Adı Koça Xan ilə birlikdə xatırlanar. Kök (bahar) mövsümündə isə "Koçagan" mərasimi həyata keçirilir.


==BARAN XAN: Ev İlahı==

Evləri qoruyan tanrıdır. Çox güclü olaraq betimlenir. Türklərdə ev anlayışı çadır və otağları də ehtiva etdiyi üçün içərisində barınılan hər məkan ev olaraq qəbul edilə bilər. Bu məzmunda sığınacaq tanrısı demək daha doğru olacaq.


==BASAMAN XAN: Deniz İlahı ==

Dənizlərdən məsuldur. Korkusuz bir alp olaraq xarakterizə edilər. Əlində üç çəngəlli kargısı vardır. Yanında daşıdığı doqquz qollu tuğu yırtıcı heyvan quyruqlarından yaradılmışdır.


==BAYANAY XANIM: Dolanışıq İlahı==

Payna Xanım da deyilər. Avcıları, balıqçıları və meşəsi qoruyar. Ovçular atəş yandırıb dua edərək ovlarının bərəkətli və qəzasız keçməsini diləyirlər. Kimi mədəniyyətlərdə uşaqları qoruyar. Soyun qoruyucusu olduğu düşünülər. Bir görüşə görə Bayanay Xan əslində yeddi adamdır. Ən bilinənləri bunlardır. May Ana (Pay Ana) 'nın fərqli bir söyleyişi və əslində eyni Tanrı olduğunu irəli sürən görüşlər də mövcuddur.

1. Bay Bayanay: Avcı İlahı.

2. Tağ Bayanay: Ormancı İlahı

3. Uğu Bayanay: Balıqçı İlahı.


==BAYÇOMARD XAN: Av İlahı==

Avcıları qoruyar. Ovun bərəkətli olmasını təmin edər. Bədəni ağ tüklərlə örtülü bir yaşlı adam görünüşündədir. Ovçulara heyvan qılığında görünür. Bütün heyvanların dilini bilir. Heç bir heyvan ondan qorxmaz və qaçmaz. Heyvanları zövq üçün canlı olaraq tutar və təkrar buraxar. Yaralı olanlarını müalicə edər. Əsla keçdi. Dağların üstündəki bir qayanın dibində iştirak edən mağarasında yaşayır. Bu qayaların dibindən, şəfalı bir su qaynar.


==BEKENBEY XAN: Ədalət İlahı==

Yer üzündə ədaləti təmin edər. Adil insanları qoruyur. Yarganlar (hakimlər) doğru qərarlar verə bilmək üçün özündən kömək istəyərlər. Əlində iti dişləri olan böyük bir toppuzu vardır. Bu toppuzla ədaləti tapdalayanların cəzalandırar. Ədalət cəmiyyətin ən əhəmiyyətli ünsürlərindən biridir və Türk tarixində Xaqanları, padşahları heç qorxmadan Ədalətlə mühakimə, hətta cəzalar verən hakimlərin olduğu izah edilər. Osmanlı tarixi ilə əlaqədar olaraq izah edilən bir hekayədə, bir sultanı mühakimə mühakiməçin "Verdiyim cəzanı qəbul etməsəydi bununla kafana vuracaktım" deyərək arxasında saxladığı topuzunu göstərməsi də mövzuyla əlaqədar ola bilər. Toppuz, ədaləti işarələyən bir obyektdir. Lakin bu ədaləti təsis etmək üçün lazım olduğunda çətin kullanılcağını vurğulayır. Ədalət arzusu insanın var olduğu hər yerdə mövcuddur və insanoğlunun nizam istəyiylə, haqqı məğlub olduğunda hiss etdiyi qisas alma duyğusunun varlığı səbəbiylə ortaya çıxmışdır.


==BELEN XANIM: Səfər Tanrıçası==

Yolcuları qoruyar. Yolların təhlükəsizliyini təmin edər. Səfər edənlər özünə yakarırlar. Yolçulara zərər verən quldurları cəzalandırar. Yolda diyar qalmaq deyimi, sözün mövzuyla əlaqəsini açıq şəkildə ifadə edir. Bu ruhu məmnun etmək üçün Çalama edilər, yəni müqəddəs ağaclara saçılar verilir, bez bağlanır. Uzun yola çıxacaq olan oba onun adını xatırlayaraq atəşlərə saçı edər, adakta edirlər.


==BİŞKEK XAN: İman İlahı ==

İnanclı insanları qoruyur və imanını möhkəm tutmalarını təmin edir. Bişkek adından əvvəlki adı Pişpekti. Sonradan dəyişikliyə uğrayıb Bişkek adını almışdır. Eyni zamanda döyüşçü bir qəhrəmandır. Qırğızıstan paytaxtına adını verən qəhrəmanın əslində bu ruhun adı verşilmiş bir adam olduğu deyilə bilər. Kimilərinə görə Beş bəy deməkdir və Bişkek bunların ən böyüyüdür.


==BODUN XAN: Ölkə İlahı ==

Vətəni qoruyan bir ruh olaraq görülər. Köhnə Türklərdə bu adın verildiyi bir dağ vardır və onun da vətənin qoruyucusu olduğu düşünülər.


==BOLLOH XAN: Su İlahı==

"Küğöh Bolloh" (Mavi Boloh) olaraq da xatırlanar. Suyun təmizliyini və balıqları qoruyar. Balıqları çoxaldar. Balıq tutmadan əvvəl özündən icazə istənilir və balıq ovunun uğurlu keçməsi dilenir. Suyu kirletenler və gölləri kurutanları cəzalandırar. Qışda çayın buz tutmuş qisimi üzərində atəş yandırılmasını xoş qarşılamaz və belə edənlərə kin saxlayar. Küğek sözcüyünün Küğ / Köğ (şeir) sözü ilə əlaqəli olma ehtimalı vardır.


==BORON HAN: Yağış İlahı==

Boran Xan də deyilir. Yağmurlar yağdırar. Güclü və leysan yağmurlara səbəb olar. Yağmur gətirən küləkləri əsdirər. Nəfəsi yağış rüzgarlarına çevrilər. Buludları qoyun sürülərini güdər kimi istiqamətləndirər. Geyimlərinin rəngi qapqara. Borağan / Burağan / Boran / Bora deyilən qasırğa o əsdirər. Monqollara görə bu ada sahib üç tanrı vardır.


==BUGA XAN: Cənnət Tanrısı==

Buğa Xan də deyilir. Kainatı, cənnəti və tanrısallığı əhatə edən bir məzmuna malikdir. Hər şeyə gücü yetər və bütün həyatı idarə edər. Tunguz mənşəlidir. Xüsusilə Tunguzlarla qohum olan monqol və türk qövmlərinə bəhsi keçməkdədir və hörmət edilər. Buka Xan ilə qarışdırılmamalıdır.


==BUNÇAK XAN: Keşikçi İlahı==

Muncak Xan də deyilir. Kayra Xanın saray yolunu qoruyan iki gözətçilər biridir. Busul Xan ilə birlikdə xatırlanar.


==BURÇA XAN: Gönenç İlahı==

Yer üzündəki dinclik və rifah meydana gətirir. Tanrı Ülgen'in oğludur.


==BUSUL XAN: Keşikçi İlahı ==

Buzul Xan də deyilir. Kayra Xanın sarayına gedən yolu qoruyan digər gözətçilər. Bu qədər Xan ilə birlikdə xatırlanar. Sibir bölgəsi üçün buzlar və buzlu sahələr gündəlik həyatın davamlı bir parçasıdırlar. Bu səbəblə soyuqla bağlı anlayışların mifologiyadakı əks olunmaları çox da çox şişirdilmiş deyil.


==CAHIN XAN: Atəş İlahı==

Göyün altıncı yanında oturar. Tanrı Ülgen'i razı edərək insanlara atəşin verilməsini o təmin etmişdir.


==CARGIL XANIM: Xəbərçi Tanrıçası==

Cargıl Udağan olaraq bəhs edilir. İnsanlara Tanrıların xəbərlərini gətirir.


==CEDEY XAN: Korucu İlahı==

Çaday Xan də deyilir. Qızıl Dağ'ın qoruyucusudur. Yeddi iti vardır. Itləriylə birlikdə Qızıl Dağ'a gedən yolu qoruyar. Başında taxılı tolgası (dəbilqəsi) ilə betimlenir. Kaya qapısı adlı yer altı keçidinin başında dayanmaqdadır. Bu qapı böyük bir dənizin kənarındadır. Zəncirlərlə bağlanmış yeddi azğın iti Ağ Dənizin kənarında qiyamət gününü gözləyir. Bəzən yer üzündə pisliklərə səbəb olduğu deyilər. Samanla Ərlik Xan arasında vasitəçilik etdiyi də deyilər.


==CEMBİL XANIM: Dağ Tanrıçası==

Çenbil Xanım də deyilir. Koroğlu destanındaki Çenlibel / Çamlıbel iştirak adıyla yaxından əlaqədardır. Köroğlu'nu qoruyan bu Dağ Tanrıçası zaman içərisində bir yer adına çevrilərək gerçekçileşmiştir. Azərbaycanlıların dastanında Çenlibel olaraq keçən dağ Anadoluda Çamlıbel'e çevrilmişdir. Cembil bəzən də Köroğlunun anasının adı olaraq çıxar qarşımıza birbaşa. Bir başqa nöqteyi-nəzərdən, tərs məntiq yürütülerek onu var edən yerlərə keçən zaman ərzində şəxsiyyət verib anası halına gətirilməsi olaraq da ələ alına bilər. Daha sonra başı sıxışdığında bu dağlara sığınmışdır. Dağ, su və ağac kimi bütün müqəddəs ünsürlər burada toplanmışdır.


==CILKA XAN: Uşaq İlahı==

Uşaq doğulduğunda qədərini təyin edər. Doğumu edən qadını da qoruyur. Uşağı olmayan qadınlar tərəfindən ondan uşaq dilenir. Çınkıs xanımın ərinin.


==CURUNTAY XAN: Qanun İlahı==

İlahi qanunları yazır. Qanunların yazıya tökülməsi anlayışı dərin məzmuna malikdir. Sözün yazılı hala gətirilməsi onun konkretləşdirilməsi deməkdir. Bir mənada bədən tapması, canlı bir varlığa çevrilməsidir. Həqiqətən də müasir hüquq anlayışında bir çox ölkədə qanunların yazılı olması əsasdır.


==ÇAKKAY XAN: İldırım Tanrısı==

Şakkay Xan də deyilir. Şimşəklər və ildırımlar çaktırır. Göndərmə qoyub atdığı oxlar ildırımların. Yerdəki pis ruhları izlər və onların saxlandığı ağacların üzərinə atəşini göndərir. Yıldırım düşən ağacdan bir parça alınıb saxlansa evə pis ruhların girməsi maneə törədilər. Bəzi Türk birlikləri Yıldırım Allahına süd ya da ayranı saçı (cansız qurban) olaraq verərlər. Süd ildırım atəşini söndürebilen və uzaq tuta bilən tək şeydir. Yıldırımın düşdüyü yer, artıq Çakay Xana aiddir və oranı kimsə mülk edinmez. Moğollar Şimşək və İldırımdan qorxarkən Türklər bundan sevinc duyurlar. Monqol tarixində ildırım və bağlı səma səbəbiylə yarım qalan və ya itirilən döyüşlər olduğu deyilər. Türklər ildırım düşüncə at sürüb göyə ox ataraq bu sevinclərini göstərirlər. Yıldırım baharda Yenigün'ün (Yeniyıl'ın) haberscisi deməkdir. Çünki Yıldırım da Tanrının okudur. Onun oxlarını qəbul etdiyini belə bildirmək lazımdır. Bundan başqa ildırımın düşdüyü yerə məbəd edilir. Yer üzündəki bütün primitiv cəmiyyətlərin ortaq belleklerinde mütləq Yıldırımlara dair xatirələr (söylence) tapılar.


==ÇINKIS XANIM: Uşaq Tanrıçası==

Cılka Xanın arvadıdır. Körpələrin və uşaqların qoruyuculuğunu edər.


==ÇOLBODAY XANIM: Ayartıçı İlahe==

"Vot Çolboday" olaraq xatırlanar. Abasılardan bir qrupun başında iştirak edər. Sogotoh Xanı aldadaraq onunla birlikdə olduğu və ondan bir uşağı doğulduğu deyilər.


==ÇOLPAN XAN: Planetlər İlahı==

Solbun Xan də deyilir. Planetləri idarə edər və bir-birləriylə vuruşmadan hərəkət etmələrini təmin edər. Adı səmadakı ən parlaq planetlərdən birinə verilmişdir (Venera). Türklərdə dişil olaraq qəbul edilmişdir. Malan Xanın oğludur. Bir söz bənzərliyi səbəbiylə səhv olaraq "Çoban Yıldızı" deyildiyi də olar. Bir başqa görüşə görə də çobanların bu ulduzu istiqamət tapmaqda istifadə etdiyi və bu səbəblə də Çolpan'ın eyni zamanda bir Çoban Allahı olmasıdır. Çoban qılığında dağlarda gəzdiyi deyilər.


==DARHAN XAN: Metal İlahı==

Tarxan Xan də deyilir. Metal ocaqlarını, metal işliklerini, metal ustalarını qoruyar. Əlində bir çəkic və qarşısında bir örs ilə betimlenir. Eyni zamanda Ateş Allahı olaraq da görülər. Çünki metal və dəmir işçiliyi atəşdən ayrıla bilməz və od bu zanaat bir hissəsidir. Qısa boyludur. Özünə hörmətsizlik edildiyində çox hirslənər və hər tərəfi yandırar. Demir (geniş mənada metal) yer üzündəki hər cəmiyyətdə gücün və qəhrəmanlığın simvolu olaraq görülmüşdür və hərbi medallar ilə müsabiqələrdə verilən medallar bunun ən gözəl nümunəsidir. Metalların davamlılığı və atəşdə döyülərək şekillendirilmeleri bu vəziyyətin ən əhəmiyyətli səbəbidir.


==DARHAN XANIM: Bitki Tanrıçası==

Tarxan Xanım də deyilir. Darhan Xan ilə eyni adı daşıyır. Dəmirçilizi aid bir tanrı tərəfindən tapılması, bu peşənin yalnız kişilərin təkəlində olmadığını, qadınların da edə biləcəyini göstərir. Darhan Xan ilə qarışdırılmamalıdır.


==DAYIN XAN: Savaş Tanrısı==

Zayın Xan də deyilir. Döyüşçülərin qoruyucusudur. Əsgərlər döyüşlərdən əvvəl özündən kömək diləyərlər.


==DAYIKIN XANIM: Bebek Tanrıçası==

Tayıkın Xanım də deyilir. Uşağın yuxusunda gülməsi, Dayıkın'ın onunla oynadığını göstərir. Uşaqları qoruyar. Yeni getməyə hazırlanan uşaqların Day dayanması da bu Tanrı tərəfindən ilə əlaqədardır. Atların balalarına Tay deyilməsi ilə də əlaqəli ola bilər.


==DOHSUN XAN: İşgəncə İlahı==

Yeraltında yaşayır. Atəşdən yaradılmışdır. Buynuzlu və kuyrukludur amma əlləri, ayaqları yoxdur. Tek gözü oldu deyilər. Bir görüşə görə Duyar (Tuyar) Xan ilə eyni varlıqdır. Dohsun Duyar olaraq da xatırlanar.


==DOLAY XAN: Acgözlük İlahı==

Arsan Dolay olaraq xatırlanar. Sərhədsiz sərvətə malikdir. Pis ruhların bir hissəsinin rəhbəri mövqesindədir. Buynuzlu və saqqallıdır. Kölgəsi yoxdur. Arvadı və yeddi oğulu vardır.


==DOLUN XAN: Məhsuldarlıq İlahı==

Tolun Xan də deyilir. Heyvanların və əkinlərin məhsuldar olmalarını, çoğalmalarını təmin edər. Yer üzünə bərəkət verər. Dolunay ilə əlaqəli olma ehtimalı yüksəkdir. Çünki bütöv ay bərəkətin, tamlığı və gözəlliyin simvoludur. Nağıllarda, türkülərdə gözəl qızlar həmişə dolunaya benzetilir.


==DUYAR XAN: Əziyyət İlahı==

Tuyar Xan də deyilir. Atəşdən yaradılmışdır. Buynuzlu və kuyrukludur. Əli və ayağı yoxdur. Ölüm toxumu əkir. Bədbəxtlik gətirər. İnsanlara əziyyət edər və dəlilik verir. Alnının ortasında tək gözü vardır. Bəzən yarı insan, yarı şeytan olaraq təyin olunar. Üç ayaqlı atı vardır. Ulu Tuyar olaraq da bilinər. Yeraltında yaşayır.


==EBEY XANIM: Yerüzü Tanrıçası==

Abay Xanım də deyilir. Yer üzünü qoruyar. İskit (Saka) mifologiyasındakı Ana Tanrıça Abay ilə əlaqəlidir. Aba / Ava sözcüyünün Həvva sözü ilə əlaqədar olduğunu qarşıya qoyan görüşlər vardır. Türklərdə ebe sözcüyü nənə (nənə) demək olduğu qədər, bir insanı doğurtan adam (ad hemşiresi) mənasına da gəlir ki, bu sözün türeyişle olan ilk mənasını bir şəkildə içərisində saxlamaqdadır.


==ELBİS XAN: Kavga İlahı==

İlbis Xan də deyilir. Geyimlər Kuha olaraq da xatırlanar. Savaş Tanrısı olaraq da qəbul edilir. Mərhəmətsizdir və insanlara mərhəmətsizliyi təlqin edər. Savaşçı bir xarakteri vardır. Şeytanı xüsusiyyətlərə malikdir. İslamın təsiriylə bu söz "İblis" halını almışdır. Lakin əslində Türkçede bir çox mənfi mənası saxlayan (Yal / Yel / Hal / Al / El) kökündən törəmişdir. Döyüşlərdən əvvəl çağırılır və adına mərasimlər edilər. Onun sayəsində düşmənin atdığı oxlar geri özünə dönər. Düşməninin ölməsini istəyən kim varsa ondan kömək diləyər.


==EMEGEL XANIM: Uşaq Tanrıçası==

Emegelçi Xanım da deyilir. Uşaqları və körpələri qoruyar. Kiçik uşaqların başlarına gələcək qəzaları əvvəldən görər və mane olur. Uşaqlar Xəstələndiklərində qadın şamanlara onlar üçün uyğun dərmanları hazırlamala yollarını göstərir.


==ERDENEY XAN: Haber Tanrısı==

Tanrıların xəbərlərini insanlara çatdırır. Xəbərçiləri və ulakları qoruyar. Uçan ağ bir atı vardır. Həvarilərin başlarına zərər gəlməsinə mane olar. Ötürülən xəbərlərin olduğu kimi, dəyişdirilmədən yerinə çatdırılmasının əhəmiyyəti simvollaşdırma edilir. Türk nağıllarında ən çox rast gəlinən haberciler Çapan / Çapar: Atlı Xəbərçi, Atlı Poçtalyon olaraq görünərlər və atları üç gün üç gecə heç dayanmadan yol götürər. Ya da hər şəhərdə bir at dəyişdirərək və atın üstündə yataraq yol alırlar.


==ERKE XANIM: Ayartıcılık Tanrıçası==

Başdan çıxarıcı, nizam idiçi Tanrı tərəfindən. Nazlı olaraq təyin olunar. Erke Sultan (Erke Solton) da deyilir. Teleğütlerde erkey Xan adlı bir Tanrının varlığından bəhs edilir. Eyni adam olması olabiləcəkdir lakin Xan (Xaqan) sifətinin istifadəsi çatıl olduğunu ağıla gətirir.


==ERKLİĞ XAN: Uzay Tanrısı==

Ulduzlardan, göktaşlarından və göy nesnelerinden məsuldur. Adı planetlərdən birinə (Saturn) verilmişdir. Ərlik Xan ilə qarışdırılmamalıdır.


==ERLİK XAN: Pislik Tanrısı==

Erleg Xan da deyilir. Pisliklərin qaynağıdır. Yeraltında yaşayır. Saçları, gözləri və qaşları ilə atı karadır. Çəngəl (cütlü) saqqalı dizlərinə qədər uzamıştır. Buynuzları ağac köklərinə, bığları çöl donuzunun dişlərinə bənzər. Yatağı kunduz derisindendir. Kadehi insan kafatasındandır. Kamçısı karayılandandır. Körüyü, cazibədar və örsün vardır. Doqquz oğlu ilə doqquz qızı vardır. Çənəsi tokmak kimidir. Eyerlenmiş doqquz boğası vardır. Gümüş bir taxtı vardır. Yeraltında dəmir sarayında yaşayır. Yastı dəmirdən bir qalxanı tapılar. Qılıncı geniş ağızlı bir palan. Qoca və çirkin bir görünüşə malikdir. Qara rənglə işarələniyər. Özünə qara at qurban edilir. Kayra Xan ilk əvvəl bir varlıq yaradıb onun vasitəçiliyi ilə də yer üzünü, dağları, vadiləri meydana gətirmişdir. Bu varlığın özünə baş qaldırması üzərinə, ona "Ərlik" adını verərək işıq kainatında yeraltına atmış, həmçinin yerdən doqquz budaqlı bir ağac böyüdərək hər budağında dəyişik bir cins insan yaratmışdır. Sonsuz suların içindən torpaq (palçıq) çıxarma vəzifəsi ona verilmiş lakin Ərlik yer üzü yaradılarkən ağızında özü üçün bir parça torpaq saxlamış lakin bu etdiyi aydın olunca cəzalandırılmışdır. Məlumatsız, dağıdıcıdır. Nizam və sülh istəməz. Dincliyə qarşıdır, yer üzünü qarışdırmaq istəyir. Sonsuz qaranlıqların içində yaşar. İradəsi yoxdur. İradesizliği işarələr. Bağışlanılar lakin dərhal ardından pisliyə dalar. Kainatın başlanğıcında yalnız Ülgen və Ərlik vardır. Qaz və qu cildinə girərək sonsuz suyun üzərində uçurlar. Kayra Xan isə kainatdan əvvəl də mövcuddur. İki itinin adı kazar və Pazar'dır. Yeraltındakı çayın kənarında, yüksək bir dağın ətəyində qırx bucaqlı daş evində yaşayır. Çelik mizraq şəklində bir tilsimi vardır. Bir insanın əlinə keçdiyində ölümcül bir silah olar. Bütün düşmənləri yox edər. Gözkapakları bir qarış, saçları dimdik, üzü qan kimi qırmızıdır. Bığı qıvrılaraq qulağına asılmışdır. Bədəni ilanlarla örtülüdür. Donuz buynuzlu öküzünün kürəyində səfər edər. Qızlarının heç birinin adı yoxdur. Pis ruhların hamısı onun suverenliyi altındadır. Pora ninci və Qara ninci adlı iki müavini vardır. Göydən kovulduğunda köməkçi və xidmətçilər də onunla birlikdə yerə tökülmüşdür. O sürətlə torpağın altına saplanmışlardır. Erliği gəlişi ilə aləmə birdən qaranlıq çökər, külək əsər, fırtına qopar, yer sarsılır. Yeraltını quru bir günəşlə işıqlandırar. 1980-ci ildə Moğolistanda olan bir dinozavra Ərlik adına istinadən Erlikosaurus adı verilmişdir. Doqquz oğlu vardır, bunlardan biri Sokor (Tek Gözlü) və biri də Colon (Tek Elli) 'dir və hər biri yerin doqquz qatını işarələrdir:

1. Karaş Xan

2. Matır Xan

3. Şıngay Xan

4. Kömür Xan

5. Badış Xan

6. Yabaş Xan

7. Temir Xan

8. Uçar Xan

9. Kerey Xan


==ESEGE XAN: Yaradıcı Tanrı==

Esege Malan və ya esege Burhan olaraq bilinər. Kel başlıdır. Monqol və Buryat mənşəlidir. Yer üzündəki insanları yaradır. Oğlu Çolpan Han'dır. Köhnə monqolcada, esege (İsegey) yəni "Ata" olaraq təyin olunar. Məsələn Yakutlar Ayzıt üçün də İsegey ünvanını istifadə edərlər. Malan isə keçəllik ifadə edər. Kel olmaq Türk monqol mədəniyyətində güc ifadə edər. Gilyaklardaki Yitsigey də bənzərliklər daşıyır. Tungusların Eskeri adlı yaradıcı Tanrılarını da ağla gətirir. Eskeri suların içindən palçıq çıxararaq dünyanı yaratmışdır.


==ETÜGEN XANIM: Yerüzü Tanrıçası==

İtügen Xanım da deyilir. Torpaq və yeri təmsil edir. Dövləti və suverenliyi qoruyar. Torpağı və torpaqla bağlı bütün ünsürləri, bitkiləri və heyvanları qoruyar. Qonur (qəhvəyi) saçları vardır. Torpağa söykənən istehsalı, əkinçiliyi və nəticəsi əsasən qoruyar. İnsanların bilmədiyi, çata bilmədiyi bir yerdə torpaqdan (kərpicdən) edilmiş evində yaşayır. Son dərəcə təvazökardır. Mecazen əməyi və halal qazancı işarələr. Ötügen (Ötüken) eyni zamanda Türklərin yer üzündə ilk var olduğu və oradan Dünyaya dağıldığı yerin adı olaraq da qəbul edilir. Orhun çayı qaynaqlarını bu bölgədən alır və Göytürk Dövlətinin də paytaxtı yenə bu bölgədə qurulmuşdur. İnanca görə bütün böyük dövlətlərin paytaxtı burada qurulmalı idi. Bəzi qaynaqlarda Torpaq (Yer) Tanrıçasının oğlunun adının Edən olduğundan bəhs edilir.



==GAL XAN: Atəş Tanrısı==

Atəşin və ocağın davamlılığını təmin edər. Al / Hal inancı ilə əlaqəlidir. Monqol mənşəli bir anlayışdır. Türklərdəki Al (Hal) Ananın qarşılığı olaraq düşünülə bilər. Təhlükəli və zaman-zaman hirslənib yanğınlar çıxaran bir varlıqdır. Bu sözdən törəyən və Yanvar Tanrısı mənasını verən Golomto Xan adlı bir xarakterə yenə Monqol mifologiyasında rast gəlmək mümkündür.


==GÖYTANRI: Səmavi İlah==

Köktengri də deyilir. Ən uca yaradıcıdır. Mücərrəd bir anlayış olaraq iştirak edər. İnsan formalı deyil. Həyat yoldaşı və bənzəri olmayan, insanlara yol göstərən, onların yaranmasına hökm edən, cəzalandıran və mükafatlandıran bir ulu varlıqdır. İnsanların həyatına birbaşa qarışar, buyruqlar verər, iradəsinə boyun eğmeyenleri cəzalandırar, insanlara bağışladığı iqtidar (kut) və qisməti (Uluğ) dəyərini bilməyənlərdən geri götürər. Şafak söktüren (tan üntürü) və bitkiləri meydana gətirən də "Ulu Tanrı" dır. O, həyat verici və yaradıcıdır, ölüm də Tanrının iradəsinə bağlıdır. Çuvaş da balona Tura (Göy Tanrı) olaraq deyilər. İskitler Goytosır olaraq adı çəkilən Tanrının Göytanrı demək olduğu iddia edilməkdədir. Mengü-Xanın Rubruk vasitəsi ilə Fransa kralına göndərdiyi məktubda, Monqolların inanc anlayışı açıq bir şəkildə görülməkdədir: "Beyrü (əzəli) və Bengü (əbədi) Tanrının buyruğu budur. Göydə bir Tanrı vardır, yer üzündə də bir Hakan olacaq. "


==HU XANIM: Qəzəb Tanrıçası==

Çox merhametsizdir. Çox şey bilir amma sui-istifadə. Fitnə çıxarar. Yeraltındakı quru suların ən dibində yaşayır. Kara Tülkü qılığına girə bilər. Beşiği Ağ Kaya'nın. Kayalardaki gözlə görünməz qapılar yalnız onun səsiylə açılar. Cinsi məzmunlu davranışları olur. Naməlumlar aləmini bilər. Demir Asa ilə gəzər. Yer üzündə pisliklər edər. Insanlar arasında narahatlıq çıxarar. Davamlı olaraq pislik düşünər və içində pislik olan insanlara müsəllət olub onları mənfi davranmağa itələyər. Kuğu Ana ilə qarışdırılmamalıdır.


==ITOGA XANIM: Tarla Tanrıçası==

Tarlaları və ekenekleri qoruyar. Etügen ilə eyni Tanrı tərəfindən olduğunu irəli sürən görüşlər vardır.


==IZIH XAN: Heyvan Tanrısı==

Heyvanları və xüsusilə atları, idik olaraq təbiətə salınan azad qurbanları qoruyan Tanrıdır. Dağların zirvəsində yaşayır.


==İÇİTE XANIM: Sağlamlıq Tanrıçası==

Xəstəlikləri önləyər, insanlara sağlamlıq verir.


==İNEHSİT XANIM: Doğum Tanrıçası==

İyehsit Xanım də deyilir. Güclü gülüşləriylə doğum edən qadına hətta doğuran ev və ahır heyvanlarına kömək edər. Gülüş Türk mədəniyyətində fərqli bir əhəmiyyətə malikdir. Bolluq, tokgözlülük kimi mənaları vardır. Ona görə bir şaman doğularkən gülərək həyata başlayır. Türk Sinemasındaki "Gülən Adam" filmində bu ad motivi sanki keçmiş çağlardan gələn ortaq bir şuuraltının məhsulu olaraq müasir dövrdə yenidən ortaya çıxar. Bir qadının edilən bir mərasimlə böhran halında güldürülmesi onun sonsuzluqdan xilas olacağı mənasını verər. Qəhqəhə cinsəlliyi xatırladar. Gülüş bəzən ölünü belə dirildir nağıllarda.


==İRLE XAN: Ölülər Tanrısı==

Yeraltında yaşayır. Yeraltındakı evi qırx köşelidir. Evinin qarşısındakı doqquz şam ağacına doqquz oğlu atlarını bağlar. Bəzən Ərlik Xan ilə eyni Tanrı olaraq düşünülər. Özünə qoyulur rəngli bir atla qoyulur rəngli bir inək qurban edilir.


==İRİS XANIM: Qoruyucu Tanrıça==

Pis ruhları qovan tanrıçadır.


==KALAYKAN XANIM: Ocaq Tanrıçası==

Ocağı və atəşini qoruyar. Atəşin dişil istiqamətini ifadə edər.


==KALÇA XAN: Atəş Tanrısı==

Atəşin qoruyucu ruhu olaraq hörmət göstərilir. Özünə keçi qurban edilir.


==KALÇABAY XAN: At Tanrısı==

Atları və atçılığı qoruyar. Yılkışı / Yılkıcı (Atçı) təbiri istifadə edilər. Torpaq yarılaraq içinə girib itdiyinə inanılar.


==KALDAZ XANIM: Atəş Tanrıçası==

Başqa bir görüşə görə mal (mal) və iribuynuzlu heyvanların qoruyucusudur. Əmrindəki olan canlılara Kaldazın adı verilər.


==KAMBAR XAN: At Tanrısı==

Atları qoruyur, əyləncəni sevər. Yılkıcı (At Sürüsü Sahibi) Kambar Ata olaraq deyilər. İslam sonrası Kamber motivi ilə eyniləşdirilmişdir. İskitler bu yana Türklərlə iç içə bir qarlılıqlı təsir halında olan Tacikler Yağış və İldırım Tanrısı olaraq görünür. Türklərdə at daim ildırım ilə əlaqələndirilmişdir. Bu baxımdan ağla uyğun görünməkdədir. Yunancada kürəkən deməkdir. "Kambersiz toy olmaz," sözcüyü bu mənada istifadə olunur. Çalğıçılar qoruyucusu olaraq göstərildiyi da görülər. Əslində əslində var olan və atların qoruyucu ruhu olaraq görülən bir Tanrıya müxtəlif söz oxşarlığı səbəbiylə fərqli mənalar yüklənərək xüsusiyyətlərinin genişledildiyi aydın olmaqdadır. Hz. Əlinin atlarından məsul köləsinin (və ya könüllü hizmetkârının) adının Kamber olduğu və birlikdə səfərlər etdikləri izah edilər.


==KANIM XAN: Güven Tanrısı==

Yer üzündəki dürüst və etibarlı insanları qoruyur. Ülgen Xanın oğludur. Ər Qanım olaraq xatırlanar. Məxfilik Türk inanc sistemindəki əhəmiyyətli anlayışlardan biridir. "Əlinə, belinə, dilinə sahib ol!" (Hacı Bektaş-ı Vəli) sözü bu anlayışın ən köklü və ən möhtəşəm anlatımıdır.


==KARAGUŞ XAN: Quş Tanrısı==

Quşlara hökm edər. Tanrı Ülgen'in oğludur. Karakuş Türklərdə böyük və yırtıcı quşları təyin etməkdə istifadə edilən ortaq bir təbiri. Karağuş şəklində də deyilər. Bundan başqa, kam'ın ayin əsnasında etdiyi hərəkətlərin, bəzi bölgələrdə rast gəlinən qartal oyunu ilə təmsil edildiyi görülməkdədir. Kartal oyunu Siirt'te, "Harahusta", Urfa və Adıyaman'da "Karakustana" şəklində deyilər. Hınıs'ta isə "Yarkusta" oyunu deyilir. Bu oyunun Karakuş Xana bir hörmət ehtiva etməsi də olabiləcəkdir.


==KARAQIZLAR: Pislik tanrıçaları==

Karakızlar də deyilir. Erlik xanın kızlarıdırlar. Adları naməlum. Mənbəyi, quru, çılpaq, sürüşkən bir yerdə yaşayarlar. Vaxtlarını əylənərək keçirirlər. Göyə çıxan samanı ayartıp yolundan geri döndərməyə çalışırlar. Bəzən cinsiliklə əlaqədar və ya cinsilik ehtiva edən davranışlar olduqları izah edilər. Saçları qara ilana bənzər.


==KARAOĞLANLAR: Pislik Tanrıları==

Erlik xanın oğullarıdırlar. Ədədləri doqquzdur. Monqolların "Doqquz Kana Susamış Tanrı" ları ilə bənzərlik göstərir. İnsanlara pisliklər gətirən quru fırtınalar əsdirər, qan yağışları yağdırırlar. Erlik'in sarayının və ya yeraltının qapılarını gözlədikləri üçün Qapı Gözətçiləri deyə xatırlanarlar.

1. Karaş Xan

2. Matır Xan

3. Şıngay Xan

4. Kömür Xan

5. Badış Xan

6. Yabaş Xan

7. Temir Xan

8. Uçar Xan

9. Kerey Xan


==KARAŞ XAN: Qaranlıq Tanrısı==

Qarış Xan də deyilir. Qaranlığı yaradır. Geceleri hökm sürür. Erlik xanın oğludur. Sərt quruluşlu, iri bədənli olaraq izah edilər. Kara Yılanları vardır.


==KARLUK XAN: Duman Tanrısı==

Karlık Xan də deyilir. Ülgen'e qurbanların ruhlarını çatdırar. Insanların həyatlarını yoxlayır, bir dəyişiklik olduqda Ülgen'e bildirir. Işarəsi dumandır. Yandırılan qurbanlardan çıxan tüstü onun gəldiyini göstərir. Ocağa su səpilərək duman çıxması təmin olunur ki, Karluk'un xoşuna getsin deyə. Ümumiyyətlə Suyla Xan ilə birlikdə görülər.


==QARŞIT XAN: Təmizlik Tanrısı==

Karzıt Xan də deyilir. İnsanlara təmizliyi öyrətmişdir. Ülgen Xanın oğludur. Ülgen oğulları içində ən duyğulu olanıdır. Təmizlik Türk mədəniyyətində çox əhəmiyyətli bir yerə malikdir. Su, atəş, torpaq təmizləyici ünsürlər olaraq görülmüşdür. Su onsuz da ən əhəmiyyətli təmizləyicidir. Atəşin də gözlə görülməyən mikroskopik canlıları öldürdüyü günümüzdə elmi bir gerçəkdir. Torpaq isə ölən canlıların gömülerek xəstəliklərə səbəb olmalarını mane olar. Kəndlərdə qadınlar, kimyəvi təmizləyiciləri olmadığı dövrlərdə qab, çanaq kimi mətbəx vəsaitlərini çay və dərə sahillərində mil ilə (palçıqlı qum) və ya küllə ovalayarak temizlemekteydiler.


==KATAY XAN: Zəlzələ Tanrısı==

40 buynuzlu boğasıyla zəlzələ meydana gətirər. Bu öküz qəzəblənib əsəbiləşdiyini ayaqlarını yerə sürtmək başlayır beləcə yüngül sarsıntılar olar. Burnundan soluması isə yüngül səslərə çevrilir. Daha çox kızdığında isə ayaqlarını yerə vurur. Daha da qızın tərəfindən buynuzlarını torpağa keçirib yer üzünü yelləyər. Homurtuları isə zəlzələnin gurultusunu meydana gətirir. Doqquz davulludur. Ona doqquz Xan asılıdır. Yaqutdan Hotoy Xan olaraq xatırlanar. Kitay Xan ilə eyni adam olduğu da deyilməkdədir.


==[[Kayra Xan|KAYRA XAN]]: Yaradıcı Tanrı==

Qayır Xan də deyilir. Baş Tanrı. Tanrıların ən böyüyü və ən qabaqda gələnidir. Hər şeyin yaradıcısıdır. Mütləq üstünlüyü vardır. Göyün 17. yanında oturar. Digər Tanrısı da o yaratmışdır. Bu mənada digər Tanrıların özüylə müqayisədə, əmrlərini yerinə yetirən və ya verdiyi vəzifələri təkrarlayan bir mələk mövqeyində olduğu yanaşması səhv olmayacaq. Ancaq İslam əvvəli Türk mədəniyyətində mələk və ya bənzəri bir anlayış iştirak etməz. Bu nəticəyə yalnız müqayisə edilərək çatıla bilər. Kainatın yazgısını təyin edər. Yaxşılıq istiqaməti ağırlıq təşkil edər. Yer üzünü yaratdıqdan sonra doqquz budaqlı bir ağac (şam və ya qayın) tikmişdir. Bu ağac yerlə göyü bir-birinə bağlayan həyat ağacı "Uluğ Kayın" dır. İnsanların atası olan doqquz adam bu ağacın budaqlarından törəmiş və doqquz boy (doqquz irq) bu kəslərin soyundan ortaya çıxmışdır. Ülgen, Mergen və xizəyə adlı üç oğlu vardır. Ülgen, Yaxşılıq və mərhəmətini yəni camalını; xizəyə, hirs və intiqamını yəni cəlalından; Mergen isə müdriklik və hikmətini yəni suverenliyini təmsil edirlər. Görkəmli bir varlığa malikdir. Konkret növ çox çox edilməmiş ancaq mücərrəd istiqaməti üzərində daha çox dayanılmışdır. Ana və Ata olaraq (həm çatıl həm dişil, yəni nötür olaraq) müəyyən qaynaqlar mövcuddur. İnsan formalı olaraq çox çox təsvir edilməz. Kışı yer üzündə yazı səmada keçirir. Dəyişik rənglərdə ildırım çaktırır. Onun yıldırımına çarpılan adam şaman olar. Bəzi qərbli qaynaqlarda Kuara (Kuğara) olaraq keçər. Bu təqdirdə Urartulardaki Kuera ilə əlaqəli görünməkdədir. Bulgarlardan da bu adla rast gəlinir. Kuğara (Koğara)'nın Kayra Xan ilə fərqli Tanrılar olduğunu qarşıya qoyan görüşlərdə vardır. Qara Xan ilə qarışdırılmamalıdır. Kayra Xan ilə Qara Xan eyni adam olaraq nitelense də bu vəziyyət sesbilimsel amma məşhur bir yanlışlıktır. Çünki Kara sözcüyü içərisində daha çox mənfi mənalar saxlayar. Qara Xan fərqli bir mifoloji şəxsiyyətdir (Oğuz xanın atasıdır).


==KELEY XAN: Yarı Tanrı==

Ülgen'in qızlarından biri ilə yerdən doğulan bir şamanın evliliyindən doğan bir adamdır. Peltek dillidir. Keloğlan adlı nağıl şəxsiyyətinin formalaşmasında rol oynayan arxaik tiplərdənsiniz. Monqollar və avarlar ilk atalarının keçəl olduğunu söyləyərlər.


==KEREY XAN: Arabozuculuk Tanrısı==

Kirey Xan də deyilir. Yer üzündəki pislikləri idarə edər. İnsanlar arasına nifaq salar. Erlik xanın oğludur. Yes / Cas (Dəmir) biləkli olaraq betimlenir. Yeddi otağı mövcuddur.


==KIRGIL XAN: Mərhəmət Tanrısı==

İnsanları qoruyar və onlara şəfqət göstərir.


==KISIL XAN: Hirs Tanrısı==

Qızıl Xan də deyilir. İnsanlara hirs duyğusu verər. Yer üzündəki kin və nifrət özündən qaynaqlanar. Qırmızı bir qılıncı və qırmızı bir toppuzu vardır. Davamlı qızğın bir görünüşü vardır. Hirsləndiyində göy səs-küyünə bənzər güclü bir səs çıxarır. Monqollara bir çox Tanrıya sifət olaraq Ulan (ulağa) yəni qırmızı sifəti verilməsi bu Tanrı ilə əlaqəli ola bilər.


==QIŞ XAN: Qış Tanrısı==

Kış Han da deyilir. Qış mövsümünün tanrısıdır. Bu mövsümü nizamlar və vaxtında başlayıb dövründə sona çatmasını təmin edər. Qışda reallaşacaq hadisələri təyin edər. Qışla kəndlərini qoruyar.


==KITAY XAN: Demirci Tanrısı==

Yeraltı tanrılarının nəslindən gəlir. Özünə qırmızı inək qurban edilir. Demirciler bu inəyin qanını çəkic, örs, körük kimi alətlərinə sürərlər və heyvanın ürəyini də dəmirçi ocağına atardılar. Demirci ocağında yandırılan mas (palıd) ağacı da müqəddəs sayılır. Demirciler vasitələri də müqəddəsdir. Bu vasitələrin hər birinin qoruyucu ruhu (iyesi) tapılar. Heç bir üstün gücün suverenliyi altına girməyi qəbul etməz. Yeraltındakı dəmir evində yaşayır. Yeraltında yaşadığı üçün pis bir varlıq olaraq tanındığı halda əslində xeyriyyəçi bir quruluşa malikdir. Ergenekondan Demir qayanı əridən dəmirçiləri o köməkçi olmuşdur. Dəmirçilizi qəbul mərasimində iştirak edən usta köməkçilərinin gücünü sınamaq üçün onlara zərər verər lakin sonra bu verdiyi zərərləri aradan qaldırır. Takağçı / Takavcı: Nalbant və ya Kayarçı: Nalbant deyilən kəslər də nağıllarda tez-tez iştirak edərlər. Katay ilə eyni adam olduğunu irəli sürənlər vardır. Kuday ilə qarışdırılmamalıdır.


==KIZAGAN XAN: Savaş Tanrısı==

Göyün doqquzuncu qatında yaşayır. Kayra Xanın oğludur. Çox qüvvətlidir. Orduları idarə etməkdə, döyüşləri qazanmaqda, düşməni yenmekte komutanlara köməkçi olar. Qırmızı yularlı, qırmızı buğra kürəyindən. Asası göyqurşağının. Qırmızı rəng ilə işarələniyər. Uruşman / Uruşçu və ya Vuruşma / Vuruşçu Cengaver deməkdir və nağıllarda tez-tez Uruşçuların (cengaverleri) adları keçir. Savaşçıları qoruyar. Türk monqol İmperatorluqları bir fəth dövləti olduğu üçün müharibələr və döyüşçülər ictimai həyatda əhəmiyyətli bir yer məbləğ. Bütün kişilər, hətta yeri gələndə qadınlar da eyni zamanda əsgərlər. Türklərin qadınları və uşaqları da pusat (silah) istifadə etməyi bilərlər. Qüvvəti simvollaşdırma edər. Güclülük nağıl və söylence qəhrəmanlarının ən əhəmiyyətli xüsusiyyətlərindəndir. Döyüşçülərə və əsgərlərə qüvvət verər. Onların yenilmez olmalarını təmin edər. Bəzən çox az sayda əsgərin özündən qat-qat çox böyüklükdəki orduları yeyildiyini şahid olunar. Tarixdə bu kimi vakalara rast gəlinməsi heç də az deyil.


==KİŞTEY XAN: Zina Tanrıçası==

Başdan çıxarıcı, nizam idiçi Tanrı tərəfindən. Səkkiz gözü vardır. Qara bir Tilkiye çevrilə bilər. İnsanları zina etməyə, evlilik xarici əlaqələr qurmağa itələyər. Türk inancında zina böyük günahlardandır və İslam dini də bu yanaşma ilə üst-üstə düşəcək şəkildə zina etməyi qadağan etmişdir.


==KOÇA XAN: Bərəkət Tanrısı==

Kosa Xan də deyilir. Özü adına Yazda "Koçagan / Koçıgan" adlı bərəkət mərasimi edilər. Şor Türklerinde isə bu mərasimin Payızda edilən əks olunmasının adı "Paktıgan" olaraq iştirak edər. Bu ad da Baxdı Xanın adından gəlir. Zaman zaman adı Baxdı Xan ilə birlikdə xatırlanar. Bu mərasimdə ev ev gəzib pay toplayır. Kosa mərasimiylə yaxından əlaqədardır. Bu mərasimlərdə Şaman bir maska taxar. Akşamüzeri yığdıqlarını yığaraq bir şənlik edər.


==KORIĞ XAN: Dağ Tanrısı==

Sümerlerde Kur, dağ deməkdir. Hörmətli yaşlılara da Korığ deyilir. İndiki vaxtda xalq dilində "Koru", sarp yer mənasında işlədilir.


==KOROSUN XAN: Çiçek Tanrısı==

Xəstəlikləri yaxşılaşdırar. Türk düşüncə sisteminin ən incəlikli anlayışlarından biridir. Hər nə qədər nəzərdə tutulan çiçək xəstəliyi olsa da; çiçək doğumu, gözəlliyi və sevgini, təbiəti işarələr. İsmin içindəki qorumaq mənası ilə bütün bunlar bir araya gətirildiyində sevginin, doğumun, incəsənətin, təbiətin qorunmasının əhəmiyyəti vurğulanır. Bunlara əlavə olaraq Çiçək Xəstəliyi deyilən və köhnə dövrlərdə kifayət qədər təhlükə göstərən bir narahatlığın adı da bədəndə çiçək kimi açan kızarıklıklarla ortaya çıxdığı üçün bu şəkildə xatırlanar. Türklərə görə Çiçek Sayrılığı yeddi növdür (yeddi qardaşdır). Bu xəstəlikdən qorunmaq üçün Korosu Xandan kömək istənilir. Nur üzlü bir qocanın.


==KOVAK ANA: Səma Tanrıçası==

Göy (Gök) Ana də deyilir. İnsan və heyvanlara süd verir. Yakutlara görə bu Göy Ana, hər kəsin yoldaşını taparaq onları birləşdirən bir ruhdur. Bundan başqa yeni evliler də qorumaqdadır. Türklərdə Sümerlerden bu yana göy çatıl olaraq qəbul edilər. Bu səbəblə Göy Ana təbiri çox məşhur deyil. Lakin Yer və Göy-birindən ayrışmadan əvvəl birlikdəykən hər şey zıttınıda ehtiva etdiyi üçün Göy Ananın da orada var olduğu deyilər. Sümerlerde İnanna, Göy Ana anlayışını qarşılayar. Inanna'nın digər adı Iştar'dır və bu Sümer Ay və Gözəllik Tanrıçasının adı da işıldama kökü ilə əlaqəli görünməkdədir.


==KOVAK ATA: Səma Tanrısı==

Göy (Gök) Ata də deyilir. Daha sonra Göy Tanrı anlayışına çatan bir yaradıcı anlayışıdır. Monqollara Tenger Etzeg (Göy Baba) olaraq anılır. Sümerlerden etibarən Göy çatıl olaraq qəbul edilmişdir. (Sami "ərəb-İbrani" anlayışında isə tam tərsidir, onlarda torpaq çatıl olaraq iştirak edər.) "Üze kök Tenri əsrə Yagız iştirak kılıntukda əkin ara adam oğlı qılınmış." Üstdə mavi göy altda yağız yer yaradıldığında, onların arasında adam oğulları yaradılmış. " (Orhon Abidələri) Tunguzlardaki Kovakı (digər adı və ya əkizi Savakı) adlı yaradıcı Tanrını xatırlatmaqdadır. Göy Xan ilə qarışdırılmamalıdır.


==KÖMÜR XAN: Kömür Tanrısı==

Qapqara bir görünüşü vardır. Erlik xanın oğludur. Köynəyi quru dumandandır. Yeraltında yaşayır. Pis ruhların və şeytanların başı və idarəçisi olaraq görülər.


==KUYAŞ ANA: Günəş Tanrıça==

Gün (Güneş) Ana də deyilir. Göyün yeddinci qatında oturar. Türklərlə də əlaqəli bəzi ön Asiya kültürlerinde dişil olaraq qəbul edilmişdir. İndiki vaxtda qızlara Günəş adının verilməsinin səbəblərindən biri də budur. Türklərdə günəş istinin ay isə soyuğun simvoludur. Ural Batır (Ural Xan) söylencesinde Göy Tanrısı Samrav'ın iki arvadı vardır birinin adı Kuyaş Ananın. (Digəri də Ay Ananın.)


==KUYAŞ ATA: Günəş Tanrı==

Gün (Güneş) Ata də deyilir. Yer üzünə göndərdiyi həyat enerjisi səbəbiylə Türk mədəniyyətində Günəşə hörmət edilir və Həyat verici bir element kimi qəbul edilir. Günəşin doğulduğu istiqamət hörməti haqq edər. Avropa və Qərb mədəniyyəti "Eks Oriente Luks" ("İşıq Şərqdən Yüksəlir" yəni sivilizasiyanın mənşəyi şərqdə,) deyərək eyni anlayışı fərqli bir şəkildə vurğulamışlar. Anadolu sözcüyü Günəşin doğulduğu yer deməkdir köhnə Yunan dilində. Türklər doğan Günəşi üç və ya doqquz dəfə salamlarlar. Hakanın çadırın qapısı şərqə baxır. Evlərin qapıları həmişə şərqə açılır. Monqol söyleyişi Macarları Günəş Tanrısı Napkiraly'yi xatırlatmaqdadır. Bütün mədəniyyətlərdə günəş dünyaya göndərdiyi işıqlar, yəni həyat enerjisi səbəbiylə hörmət eşidilmişdir. Verdiyi istilik onun gücü olaraq görülmüşdür. Bu səbəblə də az qala bütün sivilizasiyalarda və bütün birliklərdə çatıl aşkar Baş Tanrı mövqesinə gətirilmişdir. Gün Xan ilə qarışdırılmamalıdır.


==KÜBEY XANIM: Doğum Tanrıçası==

Kubay Xanım də deyilir. Doğum edən qadınları qoruyar. Dişiliyin simgeselleştiği tanrıçadır. Süd gölündən yanındakı tulumlarla gətirdiyi südü doğulacaq uşağın ağzına damladar. Beləcə daha çox süd istəyən uşaq çölə çıxmaq istər. Uşağa ruh verir. Həyat ağacı Uluğ Kayın'ın içində yaşar. Bu ağacın kökündən Bengisu (Həyat Suyu) axar. Yarı belinə qədər çılpaqdır. Ayaqları və qıçları ağac kökünü xatırladar. Sinəsindən sağaltıcı xüsusiyyəti olan bir süd verir. Orta yaşlı bir görünüşü vardır. Bədəni kök deyil. Ciddi bakışlım. Uzun saçları vardır. Uşaqların və qadınların qoruyucusudur. Həyat Ağacı və Kübey işıq saçarlar. Hamilə qadın doğum edərkən göydən enib onun yanında durur. Lakin qadın onu görə bilməz. Qadının ağrılarını yüngülləşdirər. Uşaq doğulduqdan üç gün sonra gedir. Yer üzündə saf və təmiz olan şeyləri qoruyar. Təmizlik Tanrıçası olaraq da görülər.


==KÜRMEZ XAN: Ruhlar Tanrısı==

Körmös Xan də deyilir. Yeraltındakı ruhların (Körmöslerin) lideridir.


==MALAHAY XAN: Ceza Tanrısı==

Günahkar insanların cəzalarını verər. Yeraltında yaşayır.


==MATIR XAN: Cəsarət Tanrısı==

Batur Xan də deyilir. Korkusuz bir döyüş tanrısıdır. Erlik xanın oğludur. Daş biləkli olaraq betimlenir.


==MAY ANA: Varlıq Tanrıçası==

Pay Ana də deyilir. İnsanların qoruyucusu, gözləyici və gözeticisidir. Göyün üçüncü qatında oturar. Budizmin təsiriylə Maitreya adlı Tanrı ilə eyniləşdirilmişdir. Bayanay ilə eyni şəxsiyyət olduğu qarşıya qoyular. Qırx başlı bir qadındır. Kimi yerlərdə gümüş saçlı sarı bir qadın olaraq betimlenir. Evini havada qurar və uşaqlarını orada doğurur. Uşaqları qoruyar. Oxatan və oxu ilə ağrı verən ruhları uşaqlardan uzaq məbləğ.


==MAY ATA: Varlıq Tanrısı==

pay Ata də deyilir. İnsanların qoruyucusu, gözləyici və gözeticisidir. Göyün üçüncü qatında oturar. Budizmin təsiriylə Maitreya adlı Tanrı ilə eyniləşdirilmişdir. Tunguzlarda Mayın adı verilən bir Ruhlar Tanrısı vardır və kainatı yaratdığına inanılar. Bu Tungus Tanrısı yeni doğulan körpələrə ruh verir.


==MAYGIL XANIM: Su Tanrıçası==

Yer üzündəki sulardan məsuldur.


==MERGEN XAN: Ağıl Tanrısı==

Pergen Xan də deyilir. Hər şeyi bilir. Ağılı və zəkanı təmsil edir. Göyün yeddinci qatında oturar. Müdriklik sahibidir. Hər şeyi bildiyi üçün hər şeyə gücü yetər. Oxu və yayı vardır. Bilgeliğiyle atdığı ox hədəfini çaşmaz. İnsanlara müdriklik verir. Elmi və fəlsəfəni işarələr.


==MILAHSIN XANIM: Heyvan Tanrıçası==

Ahır heyvanlarını qoruyur. Türk ve Moğol mədəniyyətində ahır heyvanları ictimai həyatın sürdürülmesindeki ən əhəmiyyətli ünsürdür.


==MORDOK XAN: Bərəkət Tanrısı==

Teleğütlerin tanrılarından biridir. Kasıblara kömək edər, pisləri cəzalandırar.


==NOYON XAN: Asker Tanrısı==

Əsgərləri və ordunu qoruyar. Ordu (Monqol: Ord) "Askeriye" və Çeri (Monqol: Çereg) "Əsgər" anlayışları köçəri Türk ve Moğol cəmiyyətlərinin ictimai təşkilatlanmasında böyük rol oynamışdır.


==OD ANA: Atəş Tanrıçası==

Vot Ana də deyilir. Ocağı və içindəki atəşi qoruyar. Qırmızılar geymiş yaşlı bir qadındır. Atəşin yalımıyla dalğalanan qırmızı ipəkdən bir xalatı vardır. Gənc al bir kısrak üzərində gəzinir. Uzun qırmızı saçları vardır, saçları örülüdür və atəşin yalımlarını işarələr. Kırık Baştu Kıs Ene, Odus Baştu Ot Ene olaraq təyin olunar. Sinəsi çox böyükdür. Yanvar evin tam ortası və ürəyidir. Od Ana, ümumi olaraq evlərdəki və çadırlardaki ocaqları və atəşini qoruyar. Hər ocağa bir iye (qoruyucu ruh) göndərir. Yeddi oğlu vardır və yeddisi də Ateş tanrısıdır. Yer üzündəki ilk ocağı Ülgen'in qızları yandırmışdır. Sonra da Od Anaya əmanət etmişdir. Od Ana hər bir atəşə və ocağa bir dənə iye (qoruyucu ruh) göndərir. Doqquz atəş çayının qovşağında doqquz guşəli mis bir evdə yaşayır. Evin, ölkənin qoruyuculuğunu da işarələr. Öz uşağını yediyi deyilər. Bu vəziyyət atəşin alçalıb azalan yalımlı təbiətini xatırladar. Göy yerdən ayrılarkən yaradılmışdır. Monqollara evliliyi işarələr. Karaçaylarda Teb Ana forması işlədilir və Tabıtı adlı Skif Ocaq Tanrısı ilə əlaqəlidir.


==OD ATA: Atəş Tanrısı==

Vot Ata də deyilir. "Odkan" formasıyla monqolcada iştirak edər. Türklər Odhan da deyirlər. Yanvar və atəşi müqəddəs qəbul edilir. Eyni şəkildə ocağın üzərinə qoyulan üç ayaqlı qazanlar da əhəmiyyətli bir yerə malikdir. Od Ana, ümumi olaraq evlərdəki və çadırlardaki ocaqları və atəşini qoruyar. Hər ocağa bir iye (qoruyucu ruh) göndərir. Od Ana hər bir atəşə və ocağa bir dənə iye (qoruyucu ruh) göndərir. Atəş qurbanı göyə çatdırar. Al rəng atəşi işarələr və albayrak anlayışıyla da əlaqəlidir. Atəş təmizləyici bir ünsür olaraq görülür. Halay sözünün Ateş mərasimiylə əlaqəli olaraq Ateş Dansı mənasını ehtiva etdiyini qarşıya qoyan görüşlər vardır. Sonralar vətən qoruyucusu imgesine də ehtiva etmələri başlamışdır. Atəşin şəkilsiz və quruluşu olması onu bir maddə olaraq qəbul etməkdən çox kut anlayışı ilə əlaqələndirilməsini səbəb olmuşdur. Eyni şekilsizlik və enerji olaraq qəbul etmə vəziyyəti su üçün də etibarlıdır. Öt Xan ilə qarışdırılmamalıdır.


==OKAN XAN: Barış Tanrısı==

Uqan Xan də deyilir. Qan davalarına qarşı çıxan, oba və oymaqlar arasında dolanışıqsızlıqları, vasitəçilik edən tanrı. Tanrının kiçik oğludur və cezalandırılarak yer üzünə göndərilmişdir. Oğan ilə qarışdırılmamalıdır.


==OKAY XAN: Sehrbaz Tanrısı==

Su altında yaşayır. Su altında yaşayan, kənar dünya ilə əlaqəli bir cadugər. İnsan qanından meydana gələn dənizlər ilə əhatə olunmuş bir evi olduğu düşünülər. Yaşadığı qalanın ətrafındakı dənizlər insan qanından və kıpkırmızıdır. Qalanın həyəti heyvan kılığındaki insanlarla doludur. Onları bu qılığa Okay soxmuşdur. Bazası dənizdə tavanı səmada olan bu qala tamamilə insan çənəsindən hörülmüşdür. Bəzən su içənləri saqqallarından tutaraq suya çəkər.


==ONGUN XAN: Bərəkət Tanrısı==

Bolluq və bərəkətin qaynağıdır. Qıtlıqlar aradan qaldırar. Əkinlərin bərəkətli olmasını təmin edər. Onun istəyiylə başaklar birə doqquz verirlər.


==OYOR XAN: Ced Tanrısı==

Ozor Xan də deyilir. Ata ruhlarının öndəridir. Ozor ruhları ilə əlaqəlidir.



==ÖDÜGET XAN: Akarsu Tanrısı==

Akarsulardan məsuldur. Su kənarlarında yaşamaqda və gəzməkdədir.


==ÖT XAN: Zaman Tanrısı==

Öğöt Xan da deyilər. Zamanın axışından məsuldur. Zamanın axışını bəzən sürətləndirər, bəzən yavaşladar. Kültigin abidələrindən bu möhtəşəm ifadə iştirak etməkdədir.

"Öd tengri aysar, adam oğlı kop ölgeli törimiş."

Talat Tekin'e görə "Zaman tanrısı elə buyurunca insan həmişə ölümlü yaradılmış," mənasını verməkdədir. Məhərrəm Ergin isə "vaxtı tanrı yaşayır, insan həmişə ölümlü yaradılmış," Şəklində çevirməkdədir. Gündüz və gecə, ağ və qara iki ip yumağının. Bu yumakları sarılmasından məsul köməkçisi vardır. yumakları sürətli sarılsa zaman sürətli keçər. Yavaş sarılsa, zaman da yavaşlayar.


==ÖZEN XAN: Ruh Tanrısı==

insanların ruhlarını alan tanrıdır.


==PAPAY XAN: İldırım Tanrısı==

İskitlerdeki Papayos ilə ilşkilidir. Arvadı Apay olaraq bilinər. İskit mifologiyasındakı yeddi ilahi varlıqdan biri. Yüksəklik mənası verən bir söz olaraq istifadə edilməsi baxımından göy ruhları ilə əlaqədardır. Monqolların ən yüksək derceli tanrılarından biri olan esege Malan üçün eyni zamanda "Babay" (Ata) sifətini istifadə etmələri bu Tanrının izlərini daşıyır. Türkcədə iştirak edən Baba sözcüyünün Ərəbcə Əbu ilə əlaqəli olma ehtimalı iddia edildiyinin əksinə çox aşağıdır və əsl mənşəyi burada axtarmaq lazımdır. Xristianlığın ruhani öndərini təyin etməkdə istifadə edilən Papa termini də yenə bu sözlə əlaqəlidir. Türklərdə, Xristianlığın və rus mədəniyyətinin də təsirlərinin hiss bəzi boylarda Babay və Mamay sözləri ana və ata mənasında istifadə edilər.


==PURA XAN: At Tanrısı==

Bura Xan da deyilər. Şamanların göyə çıxmaq üçün istifadə etdikləri atlara Pura (Bura) adı verilər. Sonralar İslamdakı Burak adlı minik ilə eyniləşdirilmişdir. Bu heyvanlar qurd başlı olaraq betimlenirler. Bu atları özlərinə Pura Xan gətirər. Pura Xan və Puralar samanı pis ruhlardan qoruyarlar. Ülgen Xanın oğludur. Şamanların səmaya çıxmaq üçün istifadə etdikləri, qurd başlı atların adı. Bu atlar şamanları pis ruhlardan korurdu.


==SAHILGAĞAN XAN: Şimşək Tanrısı==

çakılgan Xan da deyilər. Şimşekler çaktırır. Atdığı şimşəklər onun mızraklarıdır.


==SAMRAV XAN: Göy Tanrısı==

Göylərin suverenliyini əlində saxladığı deyilər. İki həyat yoldaşı vardır; Kuyaş və Yalçuk (Günəş və Ay). Bu yoldaşlarından birə qızı olmuşdur. Kuyaş'tan Umay (Huma), ki bu qızı Buzat (Boz At) 'a minər. Yalçuktan isə Ayhulu (Ayluh) adlı qızı doğulmuşdur. Bu qızı da sarat (Sarı At) 'a minər. Bengüsü (ölümsüzlük mənbəsi) Samrav Xanın ölkəsində iştirak edər və onun tərəfindən müdafiə olunur.


==SARI XAN: Ejderha Tanrısı==

Ejderhaları idarə edər. Əlində mis bir dəyənəklə yeraltının doqquzuncu qatında yaşayır. Mascar mifologiyasındakı əjdahanı adı Sarkany (Sarkan)'dır. Orta Asiya Şamanizminde bir ayağı digərindən qısa olaraq təsvir edilən bir putun adıdır.


==SATILAY XANIM: Fəsad Tanrıçası==

Ruh xəstəliklərinə və intiharlara səbəb olar. Çarəsiz, ümidsiz insanları intihar etmələri üçün aldadar. Pisliklərə səbəb olar. Uzun və dağınıq saçları vardır. Görünüşü diksindiricidir. Çılpaq ayaqları ilə səssizcə gəzər. Göndərdiyi pis ruhların müsəllət olduğu kəslər aymazlığa və özünü bilməzliyə düşərlər. Uslarını doğru istifadə edə bilməzlər.


==SAYA XAN: Sürü Tanrısı==

Zaya Xan da deyilər. Sürünü hər cür bəladan və pislikdən qoruyar. Mal və büyükbaş heyvanları gözləyib, güdər. Bu tanrıya bağlı Zayaçılar (Zayagçılar / Çayaçılar / Çayakçılar / Tayaçılar) adlı ruhlar olar və yer üzünə bərəkət aparır. Altaylılar və Yakutlar (bu gün belə) qurban olaraq kəsdikləri atın dərisini uzun bir sırığa keçirib eynilə at şəklinə salaraq asarlar. Bu qurban mərasiminə Tayılga / Hayılga (Tayıg / Tayığ / Tayalga / Taylagan) adı verilər. Mərasimi idarə edən yaşlıy isə Tayığçı deyilir.


==SEHEN XAN: Müdriklik Tanrısı==

Müdrikliyi və öğreticiliği təmsil edir. Insanlara nəsihət edər verər və keçmişdə yaşanan hadisələri izah edir.


==SO XAN: Qaranlıq Tanrısı==

Yeraltında yaşayır, Yo Xanın oğludur.


==SOGTO XAN: Şimali Tanrısı==

77 Şimal Tanrısının başıdır. Budizmin təsiriylə ikinci istiqamət Şərq olaraq deyil Cənubi olaraq iştirak etmiş olmalıdır. Hüherdey Xan və Hültey xanım adlı iki fırtına tanrısının də atasıdır.


==SULUKUN XAN: Yeraltı Kralı==

Sülükün Xan da deyilər. İlk insanın oğlu kimi qəbul edilir. Ruhu yeraltına gedib oradakı dənizi idarə etməyə başlamışdır. Sular altındakı səltənətə hökm edər. Saysız sürüsü vardır. Yeniyılda (Nevruzda) yer üzünə çıxar. Gələcək ildə nələr olacağını bilər. İnsana bənzər, qısa boylu və kaşsızdır.


==SUS XANIM: Yağmur Tanrıçası==

Sut Xanım da deyilər. Geceleri kəndlərin ətrafında dolanıb idarə edər. Özündən yağış istənilir. Süyuti (Süd) Qazan adlı yağış istəmə mərasimi onun adından həyata keçirilir.


==SUĞORUN XAN: Şaman Tanrısı==

Suvorun Xan da deyilər. Gələcəkdə kimlərin şaman / kam olacağını əvvəldən bilər. Yaxşı və ya pis deyil. Türk mifologiyasında nötür məzmuna sahib olan bəlkə də tək varlıqdır. Tanha Xan Toyo və Cılha Xan Toyo ilə birlikdə şaman olacaq adamı əvvəldən təsbit edər, şaman olaraq böyüməsinə hökm edər. Hirsləndiyində və dəhşəti çox pis olar. Bəzi mətnlərdə Deniz Ruhu olaraq xatırlanar.


==SUYLA XAN: Yazgı Tanrısı==

Su ilə Günəş və Ayın işığından yaradılmışdır. At gözlü, qartal dimdikli, eşşək qulaqlı və ilan saçlıdır. Toğurtka (ağacdələn) quşu ongunudur. Tomurta (toğurtka) quşu Tanrının elçisi olaraq qəbul edilir. Ülgen'e qurbanların ruhunu çatdırar. Insanların həyatlarını yoxlayır, bir dəyişiklik olduqda Ülgen'e bildirir. İki dili vardır. Ümumiyyətlə Karlık Xan ilə birlikdə görülər. Şamanın Ülgen'e qurban aparma səfərində köməkçi olar və onu pis ruhların hücumundan qoruyur. Otuz gündəlik uzaqlığı görə bilər.


==SUVOLTA XANIM: Həyat Tanrıçası==

Suğolta Xanım da deyilər. Həyat ağacının qoruyucusu olan tanrıçadır. Ayığ Xanın arvadının. Həyat ağacının yanında yaşar, onu güdər. Uşaqları Həyat Ağacı'nın budaqları arasında oynayarlar.


==SUYLAMAN XANIM: Su Tanrıçası==

Gölləri, çayları və su qaynaqlarını qoruyar.


==SÜN XAN: Ailə Tanrısı==

Sünken Xan da deyilər. Ailənin və soyun qoruyucu iyesidir. Onları başqa düşmən soyların zərərlərinə qarşı qoruyur. Onun tərəfindən qorunan insanlar güclü, düşüncəli və cəsur olarlar. Dünyanı işıq yayaraq çirkdən, pislikdən, pis işlərdən təmizləyər. Çox qüvvətli, ürküdücü tanrıdır.


==SÜYMESEN XAN: Deniz Tanrısı==

Dənizlərin qoruyucu ruhudur. Deniz canlılarını və balıqları da qoruyur.


==ŞALIK XAN: Av Tanrısı==

çalık Xan da deyilər. İlk əvvəllər bir insandır. Meşələrdə ovlanır. Həddindən çox güclü, böyük və boyuneğmezdir. Heç bir ilahi gücü tanımaz. Özünü beğenmişliği o qədər irəli səviyyəyə varmış ki, biləyinin gücünə o qədər güvənmiş ki, yeraltına enib Erlik'in sarayının qapılarından bir neçəsini qırmış. Buna hirslənən Ərlik onu okuyla ayağından və dilindən yaraladı, beləcə peltek və topal bir ruha çevrilərək göyə çıxmış. Ovlarının uğurlu keçməsini istəyənlər ona dua edərlər.


==ŞİMİLTEY XANIM: Yeraltı Tanrıçası==

Şebeldey Xanım da deyilər. Cəhənnəm və yeraltındakı bütün fövqəladə varlıqlar onun hökmü altındadır. Yer altı aləmiylə əlaqəli olan bütün qadın şamanlara liderlik edir. Çox uzun mis bir dimdiyi vardır. Istədiyində buludların arxasına uça bilər. Altay əfsanələrinə görə yeraltının sahibi, yer altı aləminə bağlı bütün qadın şamanların lideridir. Ölüb dirilmə halındakı zaman dövrünü kainatın nizamını işarələr.


==ŞINGAY XAN: Kargaşa Tanrısı==

Çıngay Xan da deyilər. Yer üzündə qarışıqlıq çıxarar. Qarışıqlığa səbəb olar. Erlik xanın oğludur. Hər yeri alt-üst edən olaraq təyin olunar.


==TALAY XAN: Okean Tanrısı==

Dalay Xan da deyilər. Okeanlar və dənizlər onun məsuliyyətindədir. 19 dənizin qovuşduğu yerdə yaşayır. Dənizləri və okeanları idarə edər. İçindəki canlıları qoruyar. Yaşlı və uzun ağ bığları olan bir adam görünüşündədir. İstədiyi zaman nəhəng bir balıq (balina) formasına girə bilər. Dənizlərin yüksəlib alçalmasına (gəl-get) qərar verir. Monqol Budizmin ilə yaxın əlaqə içində olan Tibet Budizminin (Lamaizm) mənəvi lideri olan şəxslərə verilən Dalay Blama (Dalay Lama) ünvanının ilk sözcüyü monqolcada Tibetçeye keçmişdir və Okean mənası daşıyır. Okean qədər əngin bir müdrikliyi və şafkati izah etmək üçün istifadə edilər.


==TAMMUZ XAN: Bərəkət Tanrısı==

Tamus (Tamıs) Xan da deyilər. Şumer mənşəlidir. Türk coğrafiyasının böyük qisimində adı yaz aylarından birinə verilir; Temmuz, Tämiz, Tamıs kimi... Çox vaxt Ahır heyvanlarının və / və ya çobanların ya da çöl həyatın, əkinlərin və hasadın qoruyucusu olaraq görülər. Damızlık sözcüyü, Damız (ahır) sözü ilə olduğu qədər bu adla də əlaqəlidir və tämiz Xan üçün ayrılan heyvan deməkdir. Sümer mifologiyasında çoban görünüşlü olaraq betimlenir. Sümerce adı Dumuzi, 12 Hayvanlı təqvimdə də iştirak edən Donuz ilə əlaqəli ola bilər və bu barədə dəqiq bir şey söyləmək mümkün deyil. Ünü bütün Ortadoğuya yayılmışdır.


==TANÇULPAN XANIM: Meşə Tanrıçası==

Meşə Tanrısının qızı və ya nəvəsi olaraq bilinər. Çiyininə yaşıl şal örtər. Küləkdən daha yüngül bir paltarı vardır və bütün bədəni görünür. Başında çiçəklərdən bir çələng vardır. Şən bir gənc qızdır. Şafak sökerken gəzər və Çolpan ilə də qohumdur. Macarlar şəfəq Tanrıçası Hajnal Anyácska'yı ağıla gətirir.


==TANHA XAN: Kader Tanrısı==

Kişioğlunun doğumundan etibarən onun taleyinə hökm edər və davranışlarını qeyd altına alar.


==TATAY XAN: Qasırğa Tanrısı==

Qasırğalara, fırtınalara, tayfunlara və burgaçlara səbəb olar. Atı ildırıma çevrilər. Uluğ Kayın'ın dibindəki Həyat Suyu'na gözətçilik edər. 77 Şimal Tanrısının nümayəndəsidir. Simvol rəngi Kara'dır.


==TAZ XANIM: Göy Tanrıçası==

Ülgen'in arvadı olaraq keçər. Ən əhəmiyyətli xüsusiyyəti keçəl olmasıdır. Tuvalarda kartala Tas adı verilər və Taz Xanım ilə əlaqəlidir. Tazlık (keçəllik) tamamilə Türk mədəniyyətinə aid olan diqqətə çarpan şəkildə ortaya çıxan bir güc simvoludur. Taşşak və Keloğlan də mövzuyla əlaqəli olaraq ələ alına bilər. Taskıl, Tazagan kimi dağ adları yenə bu mövzuyla elin idilidir.


==TELEKEY XANIM: Kainat Tanrıçası==

Telgey Xanım da deyilər. Bütün kainatı əhatə edər və tarazlıq içində olmasını təmin edir. Harada yaşadığı bilinə bilməz. Əslində hər şey Odur. Bir mənada Vəhdət-i vücud anlayışının biçimlenmiş halıdır. Uryanhay Moğolcasında iştirak edən bir anlayışdır. Torpaq Tanrıçası olaraq da görünür.


==TEMIR XAN: Demir Tanrısı==

temür Xan da deyilər. Axacaq qanı yox, çıxacaq canı yox deyə izah edilər. Yumru saç hörgüsü vardır. Yağrını (kürək sümüyü) demirdendir. Demir madenlerini, dəmirçi ocaqlarını və dəmirçiləri qoruyar. Bir çox boyların xalqı and içdiklərində, dəmiri ululamak üçün qılıncı çıxararaq yanlamasına önə korlar. "Bu göy girsin qırmızı çıxsın" deyərlər ki "sözündə durmasa tükü qanına bulansın, dəmir səndən qisasını alsın" deməkdir. Yakutlar ilk dəmirçi atalarının adı Ağlıs, Buryatların ilk dəmirçi atalarının adı da Boyontoy'dur. Temur Xan onları insanlara xidmət etsin deyə göndərmişdir. Türk mifologiyasında qızıl qapılı, gümüş pəncərəli dəmir evlərə sıxlıqla rast gəlinir. Bəzən də evin damı dəmir olaraq betimlenir. Ağ Demirci və Qara Demirci deyilən iki növü vardır. Ağ Demirciler yaxşı ruhların, Kara Demirciler pis ruhların köməyini alarlar. Ağ Demirci şərqdəki yaxşılıq verən tanrıya Kara Demirci isə qərbdəki pislik verən tanrıya asılıdır. Demirci debe (Debeç / Debet), Qaraçay və Malkarlar (Alanlar və Tavlular) ilə sıx olan Nart dastanlarında mifoloji bir qəhrəman olaraq təsvir edilər. O çılpaq əlləriylə qızğın dəmiri dövebilirsiniz, ona istədiyi şəkli verə bilər. Quşların və bütün heyvanların dillərini bilir və onlarla danışa. Nart qəhrəmanları üçün dəmirdən qılıncları, qalxanları və zirehləri ilk dəfə o etmişdir. İlk at nalini o icad etmişdir, beləcə Nart döyüşçüləri atları ilə uzaq ölkələri fəthə gidebilmişlerdir. Dəmirçilik sənətini insanlara bu Tanrı öyrətmişdir. Erlik xanın oğludur. Sokor (tək gözlü) olaraq anılır. Tolga / Tulga: Dəbilqə, Çukal / Çokal: Zireh kimi vasitələr əhəmiyyətli bir yerə malikdir.


==TOGUN XAN: Süslemeci Tanrısı==

Bezekçi və Gümüşçülerin tanrısıdır.


==TOMÇI XAN: Tibb Tanrısı==

Həkimləri və eczacıların qoruyar.


==TORPAQ ANA: Torpaq Tanrıça==

Yer Ana da deyilər. Qidalandırıcı, barındırıcı və həyat verəndir. Göyün üçüncü qatında oturar. Ana Vətən anlayışı ilə əlaqəlidir. Evi səkkiz köşelidir. Müqəddəs, güclü bir qadındır. Kainatın ruhudur. Yaradılış inancına görə, yer üzü bir ürək kimi dəyən, bir açılıb bir bağlanan, bir genişlənib bir daralan quruluşa malikdir. Bütün və parçaların bir-biriylə bağlı olduğu canlı bir varlıqdır. Yer, yaradılışın nüvəsidir. Bitib tükənməyən bir həyat gücünə malikdir. Insanlara yaxşılıq etmək istədiyində bol-bol taxıl verir. Kainat ruhunun ən geniş və ən məşhur formalarından biridir. Bəzi bölgələrdə Novruz bayramında torpaq altına qısa və sadə bir tunel qazılaraq içindən keçilər. Bu sadə oyun, yenidən doğuşu və torpaqdan doğumu təmsil edər. Sonsuz qadınlar müqəddəs bir ağacın altında Yer Anaya dua edərlər. Yer Ana nağıllarda sağ sinəsindən iki sol sinəsindən bir dəfə əmizdirər və igid inanılmaz bir gücə qovuşar. Bu qəhrəmanlara ən bilgece nəsihətləri o verir. Onlara gələcəkdən xəbər verir. Dəğum, ölüm, həyat, cinsilik kimi anlayışlar həmişə ona bağlanar. Çingiz Aytmatov Torpaq Ana adlı romanında bu motivi müasir yanaşma yenidən işləməkdədir. Torpaq və Tolunay (kitabın başkişisi yaşlı qadın) arasındakı daxili danışma isə möhtəşəmdir.

"Merhaba torpaq" deyə səslənir yavaşca. "Merhaba Tolunay" demək gəldin Nə qədər kocamış. Saçların ağırmış, dəyənəklə gedirsən üstəlik. "" Bəli yaşlanıyorum, bir il daha keçdi, sende, torpaq sende bir məhsul keçirdin. Bu gün ölüləri anma günü. "" İnsan doğrunu öyrənməli, Tolunay. "

Torpaq Ana hər bir ərazi parçasına Yer İyelerini göndərir. Nağıllarda məzarda doğma motivi də yenə bu Tanrı ilə əlaqəlidir. Torpaq Anaya ağ toyuq qurban edilir. Bəzən də balıq, qoyun və ya öküz qurban verilir. Xüsusilə başı torpağa basdırılar. Bəzi nağıllarda isə zəif və çəlimsiz uşaqlar ana ataları tərəfindən torpağa basdırılarlar, uşaq orada güclənər və üç gün sonra bir igid kimi çıxar. Aşık Veysel torpağı insan formalı olaraq ələ alıb belə deyir.

Qarının kömək kazmayınan bel ilen,

Üzün yırttım tırnağına el ilen,

Qvineya məni qarşı qarşıladı gül ilen,

Mənim sadiq yarim kara torpaqdır.


==TORPAQ ATA: Torpaq Tanrı==

Yer Ata da deyilər. Qidalandırıcı, barındırıcı və həyat verəndir. Göyün üçüncü qatında oturar. Bəzi Türk xalqlarında Atayurt anlayışı istifadə edilməkdədir. Torpağa toxumu əkən kişidir. Ancaq burada Türk Axırzaman və Dünya anlayışına görə çatıl olan aktivin Göy olduğu və yağışın da bir növ ilahi toxum olduğu aydın olar. Lakin yenə də Torpaq Ana yanında həmişə arxa planda qalan bir də Torpaq Ata vardır. Göy də isə bunun tam tərsidir və Göy Ata önə çıxar. Göy Ana çox vaxt geridə qalar. Yer isə verimli olaraq Hasatı verir.


==TÖZ XAN: Ced Tanrısı==

İnsanlığın ata və analarını təmsil edir. Göylərdə yaşayır. Toz ruhlarının rəhbəri olaraq qəbul edilir. Əlində oxu və yayı olan bir ovçu görünüşündədir.


==TÜYEN XANIM: Şəlalə Tanrıçası==

Çağlayanları qoruyar. Çağlayanlar sularının bol olmasını təmin edir. Çağlayanlar töküldüyü yerdə açdığı dərin oyuklara Obruk deyilir. Obruklarda da Obruk iyesi adlı bir ruhun var olduğuna inanılar. Obruk İyeleri bu Tanrı tərəfindən tərəfindən gönderilirler. Çağlayan, Çağlayık, Çavlan, Çavlak, Çağlar kimi sözlər şəlalə deməkdir.


==UÇAR XAN: Haber Tanrısı==

Pis xəbərləri gətirən tanrıdır. Erlik xanın oğludur. Bəzən casusların Tanrısı olaraq görülər. Türklərdə Çaşıt, casus deməkdir. Çaşma / Çaşıtlamak isə casusluq etmək mənasını verər.


==UKULAĞAN XAN: Su Tanrısı==

Ukulan Xan da deyilər. Suyun təmizliyini və balıqları qoruyar. Balıqları çoxaldar. Balıq tutmadan əvvəl özündən icazə istənilir və balıq ovunun uğurlu keçməsi dilenir. Suyu kirletenler və gölləri kurutanları cəzalandırar. Qışda çayın buz tutmuş qisimi üzərində atəş yandırılmasını xoş qarşılamaz və belə edənlərə kin saxlayar.


==ULUĞ ANA: Yaradıcı Tanrıça==

Böyük Yaradıcı gücü ifadə edir. Yaradıcı gücün çatıl istiqamətini işarələr. Mücərrəd bir varlıqdır. Ancaq zaman-zaman Ağ Ana yerinə istifadə edildiyi kimi, bəzən də Ağ Ana, Od Ana, Kün Ana, Torpaq Ana, Göy Ana kimi yaradıcı qüvvələrin hamısını da ifadə edir. Avropa və Hind-İran mədəniyyətində təbiətin ünsürləri dörd dənə olduğu halda Türk mədəniyyətində bu sayı beş olaraq ortaya çıxar: 1.Su, 2.Od (Atəş), 3.Gök (Hava), 4.Toprak, 5.Gün (İşıq). Bir çox söylencesel aktivin ayrışmadan əvvəlki formasıdır. Əzəli (Önsel) bir əlaqə olaraq ondan qopan və ayrılan ruhların və varlıqların yenidən birleştiricisi olaraq düşünülə bilər. Bu varlıqları təkrar bir-birinə yaxınlaşdırar. Bu məzmunda Tümtanrıcı bir yanaşmaya qaynaqlıq edər. Bolluq və bərəkətin qoruyucusu və yaradıcısıdır. Həyat verici qüvvənin və ölümsüzlüyün ən yüksək nöqtəsidir. O yaşlanmaz. Həm tənzimləyici başlanğıc, həm də kompleks paylayıcı sonlanım onda bir araya gəlir. Ziddiyyət içində saxlayar. Bu səbəblə ziddlər onda bir-birləriylə yer dəyişdirə bilər. Tərs funksiyalı varlıqlar ortaya çıxa bilər. Öz içində şeytanı ünsürləri də saxlayır. Humanitar olduğu qədər heyvani bir istiqaməti də mövcuddur. Həm yer altı dünyasının həm də göyün sahibidir. İri və yellənən sinələr olan bir qadın olaraq betimlenir. Hər şeyi bilir. Bahşılara qoca və müdrik bir qadın görünüşündə yuxularında görünür. Həm saf və eldeğmemiştir, həm də doğurgandır və cinsiliyi varlığında saxlayar.


==ULUĞ ATA: Yaradıcı Tanrı==

Ulu Toyun və ya Ulu Tüyer olaraq da xatırlanar. Böyük Yaradıcı gücü ifadə edir. Yaradıcı gücün çatıl istiqamətini işarələr. Mücərrəd bir varlıqdır. Ancaq zaman-zaman Ağ Ata yerinə istifadə edildiyi kimi, bəzən də Ağ Ana, Od Ana, Kün Ana, Torpaq Ana, Göy Ana (və ya Yel Ana) kimi yaradıcı qüvvələrin hamısını da ifadə edir. Avropa və Hind-İran mədəniyyətində təbiətin ünsürləri dörd dənə olduğu halda Türk mədəniyyətində bu sayı beş olaraq ortaya çıxar: 1.Su, 2.Od (Atəş), 3.Gök (Hava), 4.Toprak, 5.Gün (İşıq). Sür olaraq bilinən ruhu və şamanları yer üzünə o göndərmişdir. Ulu sözcüyü Sümerce də bənzər mənalar daşıyır.


==ULUKUN XAN: İşıq Tanrısı==
Yer üzünə işıqlı təmin edər. Ulukun / Ulugun (Ulu Gün) eyni zamanda nevruz bayramı deməkdir və işıq, atəş ilə də əlaqəlidir.


==UMAY XANIM: Yaxşılıq Tanrıçası==

Humay (Omay, Imay) da deyilər. Ana Tanrıça ve Həyat Tanrıçasıdır. Yaxşılıqlar edər. Doğulacaq uşaqları təyin edər. Üç buynuzu vardır. Ağ elbiselidir. Yerə qədər uzanan ağ, gümüşdən saçları vardır. Görünüşü yaşlı deyil, orta yaşlıdır. Quş qılığına bürünebilir və kanatlıdır. Həyat ağacının sahibidir. Uşaqları qoruyar. Yer üzünə bərəkət paylayar. Ətrafına işıq saçar. Bəzən qızaraq insanları qorxuda. Uşağı olmayanlar ona qurban həsr edərlər. Səmada yaşayır. Bəzən yer üzünə enir. Yanında bir buğu (ceyran) və ya zərif bir maral ilə betimlenir. Hamilə qadınları və bala heyvanları qoruyar. Umacı (Omacı, Hommu, Humu, Umu, ımı və ya monqollara Omısı) kimi xəyali varlıqlar özü tərəfindən göndərilir. Lakin bunlara qorxuducu mənalar yüklənir. Uşaqları qorumadığı evlərdə sıxlıqla uşaq ölümləri yaşanar və bu təqdirdə ona Kara Umay deyə xitab edilər. Bəzən Humay olaraq da adlandırılar və Hüma Kuşu ilə bütöv mənalar ehtiva edər. Taskıl Umay (Kel Umay) olaraq adlandırıldığı da olar. Ancaq uzun saçları olduğu diqqətə alındığında bu vəziyyətin zaman zaman büründüyü bir görünüş olduğu deyilə bilər. Ayrıca özünə ithafən verilən Taskıl Umay şəklindəki bir dağın varlığı da bilinməkdədir. Mavi və ağ quş qılığına girə bilər. Amma xanım adlı yaradıcı ruh ilə də əlaqəlidir.


==USAN XAN: Su Tanrısı==

Uxan (Uhan) Xan da deyilər. Yer üzündəki suları və su qaynaqlarını, bulakların, mənbələri qoruyar. Suların bollaşmasını təmin edər. Qalxanı sudan edilmişdir. Getdiyi yerlərdən sular fışqırar. Rəngi qırmızıdır. Monqolların 99 cənub tanrısının nümayəndəsidir. Tatay Xan isə 77 Şimali tanrısının nümayəndəsidir.


==UTKUÇI XAN: Qurban Tanrısı==

Utkaçı Xan da deyilər. Qurbanları Ülgen'e çatdırar. Səmada yaşayır. Ülgen'e ən yaxın tanrıdır. Şamanlar trans halındaykən gətirdiyi qurbanı alaraq Ülgen'e aparar. Çünki şaman ən çox Altınkazık (Qütb) ulduzuna qədər çata bilər. Geri dönən Şaman'a isə qaz (ehtimalla fikri ilham) hədiyyə edər. Şaman bu qəza minərək geri dönər. Səmada yaşayır.


==ÜÇMÜSTÜ XANIM: Uşaq Tanrıçası==

Uşaqları pis ruhlardan qoruyur. Üç buynuzu vardır. Burada üç dənə, yəni kötücül varlıqlara aid olan sayda (tək rəqəmli) buynuzu tapılması maraqlıdır. Bu vəziyyətdən onun kötücül bir varlıq olması lazım olduğu ağla gəlir lakin tam əksinə uşaqları qorumaqdadır. Buna istiqamətli edilə biləcək bir şərh bu ola bilər: Uşaqları pis ruhlardan qoruduğu üçün ən az bu pis varlıqlar qədər güclü olmalıdır.


==ÜLGEN XAN: Yaxşılıq Tanrısı==

Ulgan Xan da deyilər. Göyün 16. yanında yaşayır. Kayra Xanın oğludur. Qızıl Dağ'da, qızıl qapısı olan qızıl bir sarayda yaşayır. Qızıl bir taxt üzərində oturub. Kayra Xandan sonra ikinci dərəcədə əhəmiyyətə malikdir. Göy cisimlərini idarə edər. Göksel və meteoroloji hadisələrin ilk qaynağıdır. Biri ağ, digəri qara iki daşla gələrək (və ya Korbolko Kuşu ilə bu daşları göndərərək) insanlara atəş yandırmağı öyrətmişdir. Yaxşılıq etməyi sevər. Uzun saçları vardır. Yanında böyük bir qalxanı tapılar. Əlində ildırımlar göndərən bir yayı vardır. Yıldırımlar və şimşəklər onun silahıdır. Yıldırımla vurduğu iştirak müqəddəslik qazanır. Yeddi oğlu və yeddi qızı var. Gökçe (mavi) rəng ilə işarələniyər. Göyün hakimidir. Dünyanı daşımaları və ya dəstək olmaları üçün üç dənə balıq yaratmışdır. Əlindəki toppuzu, həyat ağacının köklərinə bənzər və elə budaqlı budaklıdır. Bildiyimiz Günəş, Ay və ulduzlardan (bütün göy nesnelerinden) çox uzaqda yaşayır. Biri sağında və digəri solunda iki ağ Günəş tapılar. Bu göy nesnelerinin hər biri özünə çatmaq istəyən şaman üçün bir maneədir. Ən güclü şaman belə ən çox Altınkazık (Qütb) ulduzuna qədər çata bilər. Daha kənara gedə bilməz. Betimlenirken ağ, parlaq, səs-küyçü (künürtçi), yandırıcı (küygekçi), şimşekçi (yalgınçı) kimi sifətlər işlədilir. Əzəli və əbədi qəbul edilir. Kainatın başlanğıcında yalnız Ülgen və Ərlik vardır. Qaz və qu cildinə girərək sonsuz suyun üzərində uçurlar. Tanri Ülgen Erlik'den daha güclüdür. Erlik'in etdiyi hileleri anlamaqda və onu məzəmmət. Kayra Xan isə kainatdan əvvəl də mövcuddur. Yaşlı və müdrik bir görünüş ilə təsvir olunur. Üç, altı, doqquz və ya 12 ildə bir görkəmli mərasimlər edilərək özünə ağ kısrak qurban edilir. Üç börkü (başlığı) vardır, uzun saqqallıdır. Əslində çox vaxt bir anasından bahsedilmediği halda bir neçə yerdə anasının adı "Taz xanım" (Kel xanım) 'dır. Mindiyi heyvan da Kelke adlı keçəl bir öküzdür. Monqolcada bir çox Tanrının adının sonunda iştirak edən ulağa (ulağa) sözüylə də əlaqəli görünməkdədir. Vogullarda Ulgon ol

arak iştirak edər və atəşin qaynağı olaraq görülər. Yeddi oğlu vardır, bunlar göyün yeddi qatını işarələr.

1. Qarşıt Xan

2. Pura Xan

3. Burça Xan

4. Yaşıl Xan

5. Karaguş Xan

6. Kanım Xan

7. Baxdı Xan


==ÜREN XAN: Hasat Tanrısı==

Məhsulların bərəkətli olmasını təmin edər. Hasat mövsümündə əkinlərin harman edilməsində mülkiyyətçilərə asanlıq və güc verər. Harman alətlərinin İyelerini (qoruyucu ruhlarını) o göndərir.


==YABAŞ XAN: Bozgun Tanrısı==

Yer üzündə pisliklərə və təxribatçılığa səbəb olar. Karakan (kötücül şaman) ilə Ərlik arasında vasitəçi edər. Erlik xanın oğludur. Ayğır yallı olaraq betimlenir.


==YALÇUK ANA: Ay Tanrıçası==

Ay Ana da deyilər. Göyün altıncı yanında oturar. Parlaqlığı, işığı və gözəlliyi simvollaşdırma edər. Bəzi türk tayfaları aydan türediklerine inanarlar. Ayın hilal şəkli simvollaşdırma edilmiş iki buğa boynuzunun xatırladar ki, Ay və Buğa ünsürlərinin bir-birləriylə ilişkilendirilmesinin fərqli bir istiqamətini ortaya qoyar. Buğa ilk dəfə Sümerlerde qəbul edilmişdir, həmçinin Aya adlı Sümer Tanrıçası günəşin arvadı olaraq ifadə edilər, yəni bu tanrıçanın Türkcədəki Ay olması ehtimal edilir. Ural Batır (Ural Xan) söylencesinde Göy Tanrısı Samrav'ın iki arvadı vardır birinin adı Ay Ananın. (Digəri də Günəş Ananın.) Bir çox mədəniyyət ay dişil olaraq təsəvvür edilmiş və gözəlliyin simvolu hesab edilmişdir.


==YALÇUK ATA: Ay İlahı==

Ay Ata da deyilər.Bir mağarada meydana gəlmişdir. Bu mağara bir növ ana rəhmi olaraq simgeselleşmiştir. Göyün altıncı yanında oturar. Bəzi türk tayfaları aydan türediklerine inanarlar. Bəzi destanlarda Oğuz xanın nəslinin Ay Ataya qədər getdiyi izah edilər. Monqolların müqəddəs Ana'sı Alankova da Ay Işığı'ndan hamilə qalmışdır. Oğuz Kağanın atalarının nəsli Ay Ataya qədər uzanar. Sagağansar (Sagansar) və ya Sagağalgan (Sagalgan) yəni "Ağ Ay" dedikləri mərasimin bu tanrı ilə əlaqəsi olması ehtimalla. Nağıllarda izah edilən Ay Dede motivi də yenə bu anlayışın bir davamıdır. Ay Xan ilə qarışdırılmamalıdır.


==YALKIN XAN: Atəş Tanrısı==

Atəş tanrısıdır. Göyün doqquzuncu qatında oturar.


==YALUN XANIM: Atəş Tanrıçası==

Atəşin qoruyucu ruhudur. Başında qırmızı rəngli bir yazma (eşarp) tapılar. Və ya kürəyində al bir atkısı olduğu deyilər.


==YALPAĞAN XAN: Ejderha Tanrısı==

Bütün ejderhalar (Yelbeğenler) onun əmrindədir. Özü də istədiyi zaman yeddi başlı bir əjdaha qılığına bürünər. Devlerin Tanrısı olaraq da görülər.


==YAPANAY XAN: Kır Tanrısı==

Kır bölgələri qoruyar. Yabanı ətraf mühitin və çöl heyvanlarının gözeticisidir.


==YAŞIL XAN: Təbiət Tanrısı==

Caçıl Xan da deyilər. Təbiəti qoruyar, bitkilərə can verər. Yeddi Altay boyundan birinin qoruyucusudur. Təbiətin yeşillenmesini və doğuşunu (baharı) idarə edər. Tanrı Ülgen'in oğludur. Türk mədəniyyəti təbiətlə bütöv və onu öz hissəsi kimi görən bir yanaşmaya malikdir. Təbiəti istehlak etməyi və onu cansız bir obyekt görməyi heç bir zaman qəbul etməmişdir. Bunun ən konkret nümunəsi Yaşıl Han'dır. Bahar aylarında dərələrə və göllərə tökülən süd, çökelekleri pendirlər, çörəklər həm bir Saçı (Kansız Qurban) həm də buralardakı canlılar üçün bir qida xüsusiyyətindədir.


==YAYUÇI XANIM: Yaradıcı Tanrıça==

Zayaçı Xanım da deyilər. Uşaq etmələri üçün insanlara kut (həyat enerjisi) göndərir. Göyün dördüncü qatında yaşayır. Yayguçı sözcüyü eyni zamanda Yayuçı Xanıma bağlı olan yaradıcı ruhların da adıdır. Bu ruhlara Yayaklar (yayanlar / Yayağanlar) adı da verilir. Tatarlarda Car Cayanı adlı yaradıcı bir ruh vardır.

==YAYIK XAN: Irmak Tanrısı==

Cayık Xan da deyilər. Bulaqlardan və göllərdən məsuldur. 17 çayın qovuşduğu yerdə yaşayır. Çaylara, küləklərə və sulara hökm edər. Kamçısı şimşektir. Böyük Tufandan sonra səmaya çıxmışdır. Su İlanı və ya Su Ejderi qılığına bürünebilir. Yerlərdən sular fişkırtır. İnsanları pisliklərdən qoruyar. Düzümü göy qurşağı, kamçısı boz alevi. Özünə Yayın Qaldırma adı verilən saçı (cansız obyekt qurban etmə) mərasimləri edilir. Yazda heyvanlarının və atların avuzları (ilk südləri) ilə yarma qarışdırılaraq edilən lapalar çaylara saçılar. Göyün üçüncü qatında oturar. Şamanlara fikri səfərlərində kömək edər. Koruçı (Korucu / Qoruyucu) olaraq xarakterizə edilər.


==YAZAGIL XAN: Dövlət Tanrısı==

Dövləti Qoruyar. Qanunların və dövlət nüfuzunun əhəmiyyətini vurğulayır. Türk tarixi dövlət ənənəsinin ən köklü tətbiqlərini Dünyaya yaymışdır.


==YAZ XAN: Yaz Tanrısı==

Yay Xan da deyilər. Yaz mövsümünün tanrısıdır. Bu mövsümü nizamlar və vaxtında başlayıb dövründə sona çatmasını təmin edər. Yazın reallaşacaq hadisələri təyin edər. Yayla (Yazla) kəndlərini qoruyar.


==YEREH XAN: Ailə Tanrısı==

Ailəni və evi qoruyar. Soğanı sevdiyi üçün soğanların yanına özünə qurban peyvənd buraxılar.


==YO XAN: Yeraltı Tanrısı==

Yeraltını qoruyar. Yokoluşum işarələr. Doqquz qat olan yeraltını (Cəhənnəmi) idarə edər. Qaranlıqlar içindədir. Kimsəyə görünməz. Yaşadığı yer Uluğ Kayın'ın köklərinin altındadır. Oğlunun adı isə So Han'dır.


==ZADA XAN: Rüzgar Tanrısı==

Yada Xan da deyilər. Küləklər və fırtınalar onun əmrindədir. 13 küləyin kəsişdiyi yerdə yaşayır. Yağış yağdırar, fırtınalar əsdirər. Yada Taşı'nın sahibi və hakimidir. Küləklərin üzərinə bir ata minər kimi minib səfərlər edər. İstədiyi yerə beləcə bir anda çatar. Qəhvəyi bir atı vardır ver bu atın şahin qanadları var. Onunla birlikdə küləkləri sürər. Monqollara görə bu Tanrı Buğa qılığına girər. Yada daşı təbiət hadisələrini idarə ədəbilən, xüsusilə də yağış yağdırabilen cadulu bir daşdır və kamlar istifadə edə bilməsi üçün yer üzünə Zada Xan tərəfindən göndərilir.


==ZARLIK XANIM: Mühakimə Tanrıçası==

Yarlık Xanım da deyilər. Hakimləri qoruyar. Zarlık xanım 17 böyük səma məhkəməsinin ən başında tapılar. Türk monqol mədəniyyətində ədalət və mühakimə çox əhəmiyyətli bir yerə malikdir. Ədalətli davranmayan idarəçilərə ilenilir (lənət edilər) və başlarına ən pis fəlakətlərin gəldiyinə inanırlar. Monqollara Zar Zargaçı (Yar Yargıcı) yəni ədaləti təmin edən şəklində təyin olunan bir ongun (totem) vardır və Zol Zayağçı (Yol Yaradan) yəni qədəri təyin edən ongun (totem) ilə bir ikili təşkil edərlər.


==ZAYAĞAN XAN: Yaxşılıq Tanrısı==

Yayagan Xan da deyilər. Pis ruhlara qarşı mübarizə edər. Sülhü təmin etmək üçün mübarizə edər. Bu məzmunda Barış Tanrısı olaraq da görülə bilər.


==DİGƏR TANRILAR==

Türklərdəki xalq mədəniyyətində əhəmiyyətli bir yer tutan Tanrılar onsuz da detallı olaraq verilmişdir, ikinci dərəcə deyilə biləcək bəzi Tanrılar isə bunlardır:


1. '''Abıyaş Xan:''' Həyat Tanrısı. İnsanları və canlıları idarə istiqamətləndirər.

2. '''Adagalı (Adagalah) Xan:''' Fitnə Tanrısı. Yer üzündə fitnə-fəsad edər.

3. '''Adanı Xan:''' Yaxşılıq Tanrısı. İnsanlara yaxşılıqlar edər.

4. '''Albotay Xan:''' Gezgin Tanrısı. Yolçulara kömək edər.

5. '''Ancasın Xan:''' İldırım Tanrısı. Şimşəklər və ildırımlar çaktırır.

6. '''Apsatı Xan:''' Av Tanrısı. Vəhşi heyvanların da qoruyucusudur.

7. '''Artıq Xan:''' Yol Tanrısı. Yolçulara kömək edər.

8. '''Aştotur Xan:''' Çoban Tanrısı. Çobanları vəhşi hatvanlardan qoruyar.

9. '''Aymuş Xan:''' Çoban Tanrısı. Çobanları qoruyar.

10. '''Avlı Xan:''' Dağ Tanrısı. Avli Barkan olaraq da deyilər.

11. '''Babıray Xan:''' Yaxşılıq Tanrısı. Yaxşı insanları qoruyub qollar.

12. '''Barula (Barallak) Xan:''' Meşə Tanrısı. Ovçular atəş yandırar ona saçı edərlər.

13. '''Basan Xan:''' Yaxşılıq Tanrısı. Su ruhlarıyla əlaqəlidir.

14. '''Buğomça Xanım:''' Yol Tanrıçası. Uzaqlara gedən yolların qoruyucu ruhudur.

15. '''Cabağan (Cabaha) Xan:''' Xəstəlik Tanrısı. Onmaz dərdlərə və marazlara səbəb olar.

16. '''Canday Xan:''' Sakatlık Tanrısı. Qol, qıç xəstəlikləri verir.

17. '''Cebelek Xanım:''' Pislik Tanrıçası. İnsanları yolundan çevirər. "Yer Qulaqlı" olaraq xatırlanar.

18. '''Cerde Xan:''' Ev Tanrısı. Evi və ailəni qoruyur.

19. '''Cınıs (Çınıs) Xan:''' Qanun Tanrısı. Dünyanın idarə olunması üçün lazımlı qanunları qoyur.

20. '''Cöhögöy (Cöğöy) Xan:''' At Tanrısı. Atların qoruyucusudur.

21. '''Cöllörü Xan:''' Yeraltı Tanrısı. Əlinə düşənlər bir daha geri dönə bilməzlər.

22. '''Çaçlı Xanım:''' Ev Tanrıçası. Evi və ailəni qoruyur.

23. '''Çayan (Şayan) Xan:''' Səma Tanrısı. Yer üzünün nizamını təmin edir.

24. '''Çoğonah (Çuğonah) Xanım:''' Xəstəlik Tanrıçası. İnsanları xəstə edər.

25. '''Çomparaş (Çamparas) Xanım:''' Yuxu Tanrıçası. Uyuyamayanlar özündən kömək istər.

26. '''Uçuq Xanım:''' Dilek Tanrısı. Özündən dilək dilenir.

27. '''Çoppa Xan:''' Ekin Tanrısı. Əkinlərin bol olmasını təmin edir.

28. '''Çuğoran (Çuğorağan) Xan:''' Şeytanların idarəçisidir. Insanları şeytan cildinə soxa bilər.

29. '''Çuppakan Xanım:''' Göy Tanrıçası. Göylərin nizamını təmin edir.

30. '''Duguy Xan:''' Xəbərçi Tanrısı. Tanrıların xəbərlərini insanlara gətirər.

31. '''Edər Xan:''' Yaxşılıq Tanrısı. Yaxşı və gözəl işlərin edilməsini təmin edər.

32. '''Elez Xanım:''' Bekaret Tanrıçası. Bekaretini və iffətini qoruyan qızlara kömək edir.

33. '''Erirey Xan:''' Məhsul Tanrısı. Tarladaki nəticəsi əsasən qoruyar.

34. '''Əykə (Öyke) Xanım:''' Qadın Tanrıçası. Gündəlik ev işlərində qəzalardan qoruyur.

35. '''Gölpön Xan:''' Qoyun Tanrısı. Qoyunları qoruyar.

36. '''Hagdan Xan:''' Kamburluk Tanrısı. Bel bükülmesi və kamburluk göndərir.

37. '''Harabıl Xan:''' Yeraltı Tanrısı. Yeraltındakı bəzi pis ruhların öndəridir.

38. '''İndirbey Xan:''' Av Tanrısı. Av heyvanlarını qoruyur.

39. '''Kagır (Kağar) Xan:''' Elçi Tanrısı. Ülgen və Ərlik arasında elçilik edər.

40. '''Karakçı Xan:''' Cəhənnəm Tanrısı. Matman Karakçı olaraq xatırlanar.

41. '''Kayadan (Keyden) Xan:''' Qüvvət Tanrısı. Qüvvəti simvollaşdırma edər.

42. '''Kayırnar (Qaynar) Xan:''' Günəş Tanrısı. Günəşin işıqlarının çoxalmasını təmin edir.

43. '''Kemisken Xanım:''' Göl Tanrıçası. Göllerin qoruyuculuğunu edər.

44. '''Kıskıydana Xanım:''' Pislik Tanrıçası. Abasıların qızıdır.

45. '''Qollu Xan:''' At Tanrısı. İskit mənşəlidir. Balkarlarda bu adda bir bayram vardır.

46. '''Korı (Korıy) Xan:''' Rüzgar Tanrısı. Küləklərə istiqamət verir.

47. '''Koylusan Xanım:''' Göy Tanrıçası. Göyləri idarə edər.

48. '''Köbölök Xan:''' Ölüm Tanrısı. Insanların canını alır. Mis burunludur. Qırmızı bir atı vardır.

49. '''Kudustay Xan:''' Girov Tanrısı. Bu adda üç qardaşdırlar (Bur, Tas, Vot). İnsanları qaçırarlar.

50. '''Qurmuş Xan:''' Ev Tanrısı. Evi və içindəki ailəni qoruyur. Ailənin davamını təmin edər.

51. '''Lovun Xan:''' Yeraltı Tanrısı. Yer üzünə pis ruhlar göndərir.

52. '''Mansar Xan:''' Yaxşılıq Tanrısı. Yaxşı işlər görənləri mükafatlandırar.

53. '''Matmas Xan:''' Kainat Tanrısı. Ülgen tərəfindən kainatdan məsul qılınmışdır.

54. '''Mohol Xan:''' Yol Tanrısı. Yola çıxanlar ona dua edərlər.

55. '''Mucara Xan:''' Yoksullar Tanrısı. Yoxsul insanları qoruyur.

56. '''Nalban Xanım:''' Səma Tanrıçası. Səmanın düz işləməsini təmin edər.

57. '''Odığın (Odon) Xan:''' Qanun Tanrısı. Dünyanın idarə olunması üçün lazımlı qanunları tənzimləyir.

58. '''Ohol Xan:''' Vəhşilik Tanrısı. Yer üzündə böyük soyqırımlara səbəb olar.

59. '''Okto Xan:''' Dağ Tanrısı. Dağların və dağlarda yaşayan canlıların qoruyuculuğunu edər.

60. '''Orangay Xan:''' Yaradıcı Tanrı. Canlıları yaradır və təbiətdəki yerlərini təyin edir.

61. '''Ovcay Xan:''' Bərəkət Tanrısı. Məhsulların bol olmasını təmin edir.

62. '''Ovsal Xan:''' Xəstəlik Tanrısı. Heyvanları hastalandırır. Yalnız qadınlara müsəllət olar.

63. '''Oymon Xanım:''' Bitki Tanrıçası. Bitkiləri qoruyar və onlara can verər.

64. '''Oysul Xan:''' Dəvə Tanrısı. Dəvələri qoruyar.

65. '''Ozay Xan:''' Bərəkət Tanrısı. Hər tərəfdə bolluq olmasını təmin edər.

66. '''Perbi Xan:''' Yaxşılıq Tanrısı. Haqqında çox çox məlumat yoxdur.

67. '''Pınçu Xan:''' Yaxşılıq Tanrısı. Yaxşılıqlar etdiyi deyilər.

68. '''Puysa Xan:''' Yaxşılıq Tanrısı. Hər kəsin yaxşılığını istər.

69. '''Sabıray Xan:''' Yazgı Tanrısı. İnsanların gələcəyi haqqında qərar verir. Yeraltında yaşayır.

70. '''Sangır Xan:''' Av Tanrısı. Kızdığında meşələri yandırıb, ov heyvanlarını qaçırdığı deyilər.

71. '''Saradıman Xanım:''' Yaxşılıq Tanrıçası. Demirci Tanrıçası olaraq da görülər.

72. '''Sarasan Xan:''' Soyuq Tanrısı. Qışda soyuqlara səbəb olar.

73. '''Tabıt (Tabı) Xan:''' Qoruyucu Tanrı. İnsanların və evin qoruyuculuğunu edər.

74. '''Taşgaşıt Xan:''' Kısmet Tanrısı. İnsanların kısmetini təyin edər. Çox güclü və keldir.

75. '''Tayçu (Tayçı) Xan:''' At balalarını (və ya öküzləri) qoruduğu deyilər.

76. '''Tıday (Dıday Xan):''' Güven Tanrısı. Qorxu anında adı deyilər.

77. '''Tımmıl (Dımmıl) Xan:''' Taxıl Tanrısı. Eyni adı daşıyan bir çörək növü vardır.

78. '''Tiribel Xan:''' Taxıl Tanrısı. Əkinləri və əkinçilərin qoruyar.

79. '''Toktur Xan:''' Avcı Tanrısı. Avcıları qoruyar.

80. '''Tukbaş Xanım:''' Qadın Tanrıçası. Qadınları və evi qoruyar.

81. '''Tuğulbay (Tukulbay Xan):''' Av Tanrısı. Avcıları qoruyar.

82. '''Turay Xan:''' Pislik Tanrısı. Abasılar arasında sayılar.

83. '''Tuşkun Xan:''' Qorxu Tanrısı. İnsanlara qorxu və çaxnaşma verir.

84. '''Tünböri (Tunburı) Xan:''' Yeraltı Tanrısı. Yeraltındakı qaranlıq suların tanrısıdır.

85. '''Türün Xan:''' Cəhənnəm Tanrısı. Cəhənnəmi idarə edər.

86. '''Tüsümel Xan:''' Yeraltı Tanrısı. Pisliklər etdiyi deyilər.

87. '''Tüşülü Xan:''' Pislik Tanrısı. İnsanları pislik etməyə itələyir.

88. '''Ubahalah Xanım:''' Xəstəlik Tanrıçası. İnsanlarda və heyvanlarda xəstəliklərə səbəb olar.

89. '''Uhhan Xan:''' Atəş Tanrısı. Ev atəşini və ocağı qoruyur.

90. '''Urbalcın Xan:''' Kavga Tanrısı. Yeraltındakı bəzi pis ruhların öndəridir.

91. '''Uslo Xan:''' Təbiət Tanrısı. Dağları və təbiətdəki canlıları qoruyar.

92. '''Uya Xan:''' Pislik Tanrısı. Şoran Uya adıyla xatırlanar.

93. '''Uygul Xan:''' Yaxşılıq Tanrısı. Ucalığı, üstünlüyü və böyüklüyü simvollaşdırma edər.

94. '''Üygen Xanım:''' İffət Tanrıçası. Namuslu insanları xüsusilə iffətli qadınları qoruyar.

95. '''Yabır Xan:''' Yaxşılıq Tanrısı. Ïîğíî onun özü olduğu deyilər.

96. '''Yalanaş Xan:''' Esinti Tanrısı. Harman səpələyənlər ona dua edərlər və mahnı ilə çağırırlar.

97. '''Yapkara Xan:''' Xidmət Tanrısı. Ülgen'in köməkçisidir və onun əmrlərini yerinə yetirər.

98. '''Yatman Xan:''' Rüzgar Tanrısı. Küləkləri əsdirən qoruyucu ruhdur.

99. '''Yezide Xan:''' Soyuq Tanrısı. Yer üzünə soyuq gətirir.


==MOĞOL TANRILAR==

Türkçe ilə əlaqəli ola biləcək Moğollardaki müəyyən Tanrılar isə bu şəkildədir:


1. '''Yurul Xan:''' Digər böyük Tanrıların atasıdır. Yaxşılıq Tanrısı olaraq keçər.

2. '''Ekhe Xatun:''' Yurul Xanın eşidir. Digər böyük Tanrıların anasıdır.

3. '''Golto Xan:''' 1000 Burhan Tanrısı. Bu yaxşı ruhları idarə edər.

4. '''Manzan Xatun:''' 55 Qərb Tanrısının anasıdır.

5. '''Mayas Xatun:''' 44 Şərq Tanrısının anasıdır.

6. '''Sargay (Şargay) Xan:''' Dağ Tanrısı. Dağlarda yaşayır.

7. '''Ugal Xan:''' Gökuşağı Tanrısı. Şamanların gökkuşağından keçişinə kömək edər.

8. '''Bulur Xan:''' Yaşlılar Tanrısı. Yaşlıları qoruyar.

9. '''Udaga Xan:''' Su Tanrısı. Su qaynaqlarını qoruyar.

10. '''Gutar Xan:''' Kader Tanrısı. Kut sözü ilə əlaqədardır.

11. '''Gerel Xan:''' Şəlalə Tanrısı. Şəlalənin sununun çox olmasını təmin edər.

12. '''Boşıntoy Xan:''' Demirci Tanrısı. Demirciler köməkçi olar, qüvvət verir.

13. '''Sahaday Xan:''' Yanğın Tanrısı. Çakmaktaşı, polad və çıra qoruyar.Sahal Xatunun eşidir.

14. '''Urag Xan:''' Qu quşu Tanrısı. Qu quşlarını da qoruyar və qu qılığına girər.

15. '''Hun Xan:''' Gölgeler Tanrısı. İnsan kölgələrinin meydana gəlməsini o təmin edir.

16. '''Oyodol Xan:''' Ayna Tanrısı. Aynalara qoruyucu ruhlar göndərir.

17. '''Somol Xan:''' Yanardağ Tanrısı. Yanardağlar o partladar.

18. '''Boğomo Xan:''' Epidemiya Tanrısı. Epidemiya xəstəlikləri yer üzünə yayır.

19. '''Ürges Xan:''' Hile Tanrısı. İnsanların hiylə edib bir-birlərini aldatmalarını təmin edər.

20. '''Yogotor Xatun:''' Çiftçi Tanrıçası. Çiftçileri və məhsullarını qoruyar.

21. '''Sahal Xatun''': Atəş Tanrıçası. Yer üzündə yanğınlara səbəb olar.

22. '''Kurkıl Xan:''' Yaradıcı Tanrı. Yer üzündəki canlıları yaradır.

23. '''Hüherdey (Hohoday) Xan:''' Şimşək Tanrısı. Hüherdey'in Böyük qardaşının.

24. '''Hültey Xatun:''' İldırım Tanrıçası. Hültey'in bacım.

25. '''Helin Xan:''' Enerji Tanrısı. İnsan ruhuna enerji təmin edir.

26. '''Manha (Mana) Xan:''' Keşişlər Tanrısı. Keşişlərin qoruyucusu olaraq görülər.

27. '''Daban Xatun:''' Demirci Tanrıçası. Demirci ocaqlarını qoruyar.

28. '''Sesegen Xatun:''' Payız Tanrıçası. Sebdeg'in qızıdır.

29. '''Sebdeg Xan:''' Qış Tanrısı. Buz ilə təmsil edilər. Sesegen'in atasıdır.

30. '''Golomto Xan:''' Ocaq Tanrısı. Ocağı və atəşi qoruyar.

31. '''Güçer Xan:''' Yalan və Böhtan Tanrısı. İnsanların yalan və əsassız sözlər söyləməsini təmin edər.

32. '''Dayan Xan:''' Mağara Tanrısı. Kainat mənasında da istifadə edilər.

33. '''Hangay Xan:''' Geyik Tanrısı. Ağ bir maral olaraq betimlenir.

34. '''Manan Xan:''' Sis Tanrısı. Yer üzünə sisleri o göndərir. Əslində eyni adlı üç adamdır.

35. '''Uran Xan:''' Oyun Tanrısı. Oyunçuların qoruyucusudur.

36. '''Homo Xan:''' Yaradıcı Tanrı. Dünya həyatındakı hadisələr onun denetimindedir.

37. '''Budargu Xan:''' Qar Tanrısı. Qışda qar YAGMASINI təmin edər.

38. '''Hürey Xan:''' Soy Tanrısı. Oymaqları qoruyar.

39. '''Bumal Xan:''' Meteorit Tanrısı. Göktaşlarından məsuldur.

40. '''Nercer Xan:''' Şimşək Tanrısı. Şimşekler çaktırır.

41. '''Zaya Xan:''' Müvəffəqiyyət Tanrısı. Çalışan insanların müvəffəqiyyətli olmasını təmin edər.

42. '''Dun Xan:''' Yağ Tanrısı. Tereyağını insanlara o hədiyyə etmişdir.

43. '''Amıtay Xan:''' Məclisin Tanrısı. Yaşlılar kurulunu qoruyar və doğru qərarlar almasını təmin edər.

44. '''İsihi Xan:''' Bərəkət Tanrısı. Yer üzünə bolluq və bərəkət göndərir.

45. '''Loso Xan:''' Su Tanrısı. Lus adlı su ruhları özünə bağlıdır.

46. '''Hundarı Xan:''' Evlilik Tanrısı. Evlənən cütləri qoruyar və imkanlarının artmasını təmin edər.

47. '''Tarıla Xan:''' alınyazısı Tanrısı. İnsanların yazgılarını təyin edər.

48. '''Şibengeni Xan:''' Canlılar Tanrısı. Yer üzündəki canlıları yaradır.

49. '''Ang Xan:''' Varlıq Tanrısı. Yer üzündəki bütün varlığın nizamını təmsil edir.

50. '''Sombov Xan:''' Yer Tanrısı. Angır adlı quşun gətirdiyi torpaqla quruları yaratmışdır.

51. '''Zayahung Xan:''' Müdriklik Tanrısı. Kirpi şəklində betimlenir.

52. '''Soldong Xan:''' Tan Tanrısı. Doru at şəklində olduğu deyilər.

53. '''Mayılgan Xatun:''' Cənnət Tanrıçası. Cənnətdəki canlılara hər cür imkanı təmin edər.

54. '''Budung Xatun:''' Sis Tanrıçası. Sisler içərisində yaşayır.

55. '''Tunga Xan:''' Qəbilə Tanrısı. Monqol qəbilələrinin bəylərinin başında tapılar.

56. '''Elbit Xan:''' Qısqanclıq Tanrısı. Digər Tanrıları qısqandığı deyilər.

57. '''Şere Xan:''' Xəstəlik Tanrısı. İnsanlara xəstəlik verir.

58. '''Abarga Xan:''' Xəstəlik Tanrısı. İnsanlara xəstəlik verir.

59. '''Lobsogoldoy Xan:''' Xəstəlik Tanrısı. İnsanlara xəstəlik verir.

60. '''Gohon Xatun:''' Gözəllik Tanrıçası. Naran Gohon yəni Günəş gözəli olaraq xatırlanar.

61. '''Yonhoboy Xatun:''' Xəstəlik Tanrıçası. Bu ada sahib bir neçə kızkardeştirler.

62. '''Maha Xan:''' Et Tanrısı. Qurban Tanrısı ola bilər.

63. '''Arbak Xan:''' Tibb Tanrısı. Eyni adda doqquz adamdır.

64. '''Suhan''' Xan: Qan Tanrısı. Eyni ada sahib 13 adamdır.

65. '''Zülhe Xan:''' Savaş Tanrısı. Döyüşçülərə kömək edər.

66. '''Bısalgan Xan:''' Çay Tanrısı. Çaylarda yaşayır.

67. '''Mender Xan:''' Dolu Tanrısı. Dolu yağışını təmin edər.

68. '''Oyır (Uyır) Xan:''' Meyvə Tanrısı. Meyvələri yetkinləşdirər.

69. '''Zala Xan:''' Bitki Tanrısı. Bitki örtüsünü yeşertir.

70. '''Hacır Xan:''' Sümük Tanrısı. İnsanların soylarını təyin edər.

71. '''Halhın Xan:''' Rüzgar Tanrısı. Bu adda dörd Tanrı vardır, dörd böyük küləyi idarə.

72. '''Əmerse Xan:''' Meltem Tanrısı. Bu adda dörd Tanrı vardır, dörd meltem rüzgarını idarə.

73. '''Ohıru Xan:''' Giysi Tanrısı. İnsanlara və şamanlara giysi verir.

74. '''Üden Xan:''' Qapı Tanrısı. Evlərin qapılarını və yeraltına gedən keçidi qoruyar.

75. '''Bolıngud Xan:''' Ozan Tanrısı. Şairlərin və ozanların qoruyucusudur.

76. '''Godlı Xan:''' Heyvan Tanrısı. Evcil heyvanları qoruyar.

77. '''Uhın Xatun:''' Xəstəlik Tanrıçası. Qadın xəstəliklərini verir.

78. '''Gug Xan:''' Zaman Tanrısı. Vaxtı idarə edər.

79. '''Dad Xan:''' Geyik Tanrısı. Rengeyiklerini qoruyar.

80. '''Dülen Xan:''' İşıq Tanrısı. Səma işıqlarını "aurora" ortaya çıxarar.

81. '''Erin Xan:''' Aşk Tanrısı. Kişilərin qəlbinə sevgi verər. Hanı Xatun ilə birlikdə xatırlanar.

82. '''Hanı Xatun:''' Aşk Tanrıçası. Qadınların qəlbinə sevgi verər. Erin Xan ilə birlikdə xatırlanar.

83. '''Gere Xatun:''' Ev Tanrıçası. Müdriklik sahibidir. Bəzən Ülgen'in arvadı olduğu deyilər.

84. '''Habata Xan:''' İşıq Tanrısı. Habata Gerel (İşıqlıq Habata) olaraq anılır.

85. '''Gurusa Xan:''' Balıqçı Tanrısı. Arvadının adı da eynidir.

86. '''Gurusa Xatun:''' Balıqçı Tanrıçası. Ərinin adı da eynidir.

== Mənbə ==
* [http://books.google.com/books?id=m-CZziosROUC&lpg=PA1&dq=editions%3AwAVY6Ouz5PUC&hl=tr&pg=PA4#v=onepage&q&f=false Türk Söylence Sözlüğü, Deniz Karakurt]



[[Kateqoriya:Mifik canlılar]]
[[Kateqoriya:Türk tanrıları]]
[[Kateqoriya:Türk mifologiyası]]

[[az:Tanrılar (Türk mifologiyası)]]

Visem:

{{MY
|tip = şeer şeklinde qasaba
|qırımtatar adı = Velıka Bagaçka
|original adı = ''ukr.'' Велика Багачка
|memleket = Ukraina
|tuğra = Welyka Bahachka gerb.jpg
|bayraq = Welyka Bahachka prapor.jpg
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =49 |lat_min =47 |lat_sec =07
|lon_deg =33 |lon_min =43 |lon_sec =17
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi =
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Vilâyet
|region1 = Poltava vilâyeti
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı = 1556
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı = 1959
|meydanlıq = 5
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 5 686
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı = 1112,94
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı = +2
|DST = bar
|telefon kodu = +380 5345
|poçta indeksi = 38300
|poçta indeksleri =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons =
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Velıka Bagaçka''' ({{lang-uk|Велика Багачка}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Poltava vilâyeti]]nde bir [[şeer şeklinde qasaba]]. [[Velıka Bagaçka rayonı]]nıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 5 686 kişi.

== Bağlantılar ==
* http://bagachka.com/ - qasaba saytı

{{Poltava vilâyetindeki meskün yerler}}

[[Kategoriya:Poltava vilâyetindeki şeer şeklinde qasabalar]]

[[pl:Wełyka Bahaczka]]
[[ru:Великая Багачка]]
[[uk:Велика Багачка]]