Tatarnıñ taliyin yazğan şair

"Tatarnıñ taliyin özüm yazarman…".  Amdi Geraybay

Bazı bir insanlar bar, asırğa teñ ömür yaşaylar, olar aqqında yazacaq olsañ, körgen-keçirgenleri yarı saifege bile yetmez. Öz köyünde tınç-raat yaşağan, devir qarsambaları da onı çetlep keçken, ancaq beş sınıf bitirip, artıq oquvğa suvunğan ve şu aldığı bilgisi yetip arta, degen fikirnen kendini avutqan, sürgünlikte de çoq zorluq körmegen, er kes sırasında yurtqa da qaytqan. Bahıtlımı eken bu insan? Ya adı milletimizniñ tarihına altın arifler ile yazılğan, 29 yaşına kelip endi bir qaç ömürge de çoqluq yapacaq işlerinen tanılğan, milleti, Vatanı içün şeit ketken Amdi Geraybaymı bahıtlı?

Bugün ğarptan kelme, bizler içün umumen yat-yabancı bir bayram qayd etilmekte. Bir zamanlarda İtaliyada Valentin degen birisi sevgilisi içün qurban ketken. Kerçekmi-yalanmı, o tarafı qaranıq. Amma aynı şu künü 1901 senesi Kefe uyezdiniñ Yañı Sala köyünde (merum şair  Reşid Murad yazğanına köre Qarasuvbazar rayonınıñ Hanlıq köyünde) dünyağa kelgen Abdulâtif oğlu Abdulehat (Amdi Geraybay) yaş ömüriniñ er bir daqqasını milletiniñ ür, serbest, bahıtlı olması içün bağışlağanı,

Ant etkenmen ant etkenniñ antı içün ölmege,
Bizge qarşı kelgen cavlar yollarını bölmege…

sözlerini  kendisine ayatiy şiar olaraq belgilegeni açıq aydındır. Belki biz, qırımtatarlar, bilhassa gençler, fevral 14 kününi Amdi Geraybaynıñ şerefine Vatan sevdaları künü olaraq qayd etmemiz doğru olur?

O, mazlum halqınıñ azap-uqubetlerini pek erte sezip başlay. Şairniñ özü yazğanı kibi:

Anamdan tuvğanda sezikli tuvdım,
Kimsesiz bolsam da, qart soyum quvdım,
Göñlümde aqiqat qaynadı turdı,
Aqsızlıq körgende cüregim urdı.

Şunıñ içün de zalım baylar, çar ükümetniñ çanaqyalarlarınıñ şerrinden ezilgen milletini sovetler akimiyeti, bolşevikler qurtaracağı ve qorçalaycağına yürekten inanğan genç şair 1920 senesi olarnı köterinki ruhta "Hoş keldi­ñiz!" dep qarşılay:

Hoş keldiñiz, bolşevikler, Qırımğa,
Yaşavımız kirdi başqa qurumğa,
Sayıp-süyip qarşılaymız sizlerni,
Qızıl dostlar, unutmañız bizlerni.

Eger bizim aqqımıznı berseñiz,
Bizlerni de özüñizday körseñiz,
Tatar sizmen qol tutuşıp ketecek,
Kerek bolğan er erlikni etecek.  

Albu ki, yañı akimiyet endi marifetini kösterip yetiştirgen ve 1918 senesiniñ suvuq fevralinde,  şu şair antı içün ölmege ant ettigi Noman Çelebicihannı aynı şu bolşevikler vahşiylerce öldürip, cesedini Qara deñizge at­qan ediler. "Hoş keldiñiz" yazılğandan bir qaç ay keçer-keçmez kene de şu bolşeviklerniñ hiyanetlikleri sebebinden deşetli açlıq aman-aman yüz biñ qırımtatarnı ceennem azaplarına müptelâ etti. Şairniñ bolşeviklerge meyil berüv sebebini Milliy firqa boyunca arqadaşı Cafer Seydamet 1935 senesi Romaniyanıñ Köstence şeerinde neşir etilgen "Qırım şiirleri" adlı cıyıntıqqa yazğan kiriş sözünde böyle añlatqan: "Amdi Geraybaynıñ bütün bu qanaatları ve ümütleri ep bolşevikler bizge çalışmaq imkânı bereceklerine inanmasından ileri kele edi. O, ne Qırımda o zamanlarda iş başında bulunğan Veli İbraimniñ kendisini Qırımda çalışmağa davet etmesinden, ne de İstanbuldaki Sovet konsuloslığında bulunğan terciman Mihaylovnıñ sözlerine inanğanından dolayı Qırımğa ketmegen edi. "Men faqır bir ailesiniñ balasım. Kendi çalışmamle ayatımnı qazandım ve oqudım, bolşeviklerge qarşı siyasiy iç bir dürümde bulunmadım. İstegen şeyim de çarlıqnıñ zulumı ile medeniyetten uzaq qaldırılğan halqımıznıñ medeniy seviyesini yükseltmektir. Bizim halq edebiyatımıznı toplamamızğa, teatromıznı quvetlendirmemizge, tarihımıznı işlememizge, mazimizni ögrenmemizge olar neçün mania olsunlar? Olar bütün bu saalardaki üriyetimizni resmen qabul ve ilân etmedilermi?…Olar yalıñız Qırımdaki halqımızğa bütün imkânlarnı bermekle qalmaycaqlar, atta Romaniyadaki qardaşlarımıznıñ Qırımğa kelmelerini temin etecekler…", der edi".

"Amdi Geraybay kim edi?", - degen sualge Cafer Seydamet Qırımer böyle cevap bere: "Ayatını hulâsa etkenimiz Qırım genç tarihçısı da, bir çoq bahıtsız Qırım gençleri kibi  yüksek zekâsınıñ, müstesna qabiliyetiniñ, sağlam duyğularınıñ tercimanı olacaq esaslı eserini bermeden qurban ketti. Merhum da Qırım fa­ciasına yalıñız qafası ile degil, bütün ruhu ile añlağan ve menimsegen bir milletçi edi. Qırım gençleri arasında samimiyeti, yigitligi, fedakârlığı ile tanılğan ve sevilgen Amdi Geraybaynıñ bu vasıfları  ve sağlam milliy imanı bütün şiirlerinde, qıymetli tarihiy eserlerinde, atta mektüplerinde bile çoq temiz, çoq yüksek bir şekilde yaşar. Milliy ceryanımızda sağlam iz bıraqqan merhum Qırım gençleri arasında  eñ çoq sayılğan ve sevilgenlerden birisi edi".

Adı Noman Çelebicihan, Bekir Çoban-zade, Eşref Şemi-zade kibi ulu sımalarnıñ adınen bir sırada añılğan Amdi Geraybay böyle şerefke gençliginden degil (çünki gençliginde o, endi pişkin milletçi, siyasetçi, edip edi), ta balalığı, ösmürligi çağında yapqan areketleri ve yazğan şiirleri ile nail oldı. 9 yaşında eken Qarasuvbazar iptidaiy mektebini alâ bitire. Onıñ 12 yaşında ekende yazğan "Qırım gülü", "Qartal", "Baar", "Öksüz" ve diger şiirlerinden qırımtatar nazm kökünde yañı yıldız doğğanı belli ola. Qarasuvbazar, Aqmescit ruşdiyelerinde oquy, mektepte qurdığı talebeler cemiyetine yetekçilik yapa, qıraathane qura. Sovetler ükümeti qurulğanda oquvını taşlap, millet işleri komissarlığında çalışa, vazifedar şahıs olaraq Qırımnıñ deyerlik bütün köylerini ziyaret ete, milletniñ yaşayışınen yaqından tanış ola. Lâkin ­oquvğa, edebiyatqa avesligi üstün kelip, Amdi Geraybay o zamandaki ükümet reisi Veli İbraimovnıñ yardımı sayesinde Türkiyege oqumağa kete ve "Qırım tarihı"nı yazmağa belsene. Onıñ araştırmalarına universitetniñ professorları yüksek qıymet keseler. Amma o, kendisini Qırımdan uzaqta tasavur etalmay ve Vatanğa qayta.

Zanımca, Amdi Geraybaynıñ müimligini, aktualligini bugün de coymağan eñ parlaq şiirlerini 1921 senesi yarattı. Onıñ merekepnen degil de, sanki qanınen yazğan er bir satırında sevimli Vatanı, milleti içün terenden-teren ğam-qayğı sezilmekte. Öz milletiniñ adını begenmeyip, kendini sağğa-solğa atqan zemaneviy  bilmirler şairniñ "Tatar içün" şiirini zaman-zaman tekrarlasalar iç zararı olmaz edi.

"Tatar içün cehennemde yanarman,
Tatar içün qızıl otqa atarman,
Tatar içün kölmegimni satarman,
Men Altaynıñ bir çeçegi tatarman!

Qol köterip tatar, tatar, degende
Tatar qanı sıñırlarğa kelgende
Men dünyağa bir cumurdıq urarman,
Duşmanımnıñ tacın, tahtın qırarman!".

Şairniñ tatar ocasına büyük sayğı, ümüt ile acayip şiiri de aynı şu seneniñ yanvarinde qalemi astından çıqqandır. Bugünde-bugün Qırımda şovinistlerniñ nefret, mania sedlerini yıqıp milliy sınıflarda ders bergen aqiqiy qırımtatar ocaları aqqında Amdi Geraybaydan ziyade aytalmazsıñ.

"Sen bu halqnıñ em anası, em babası, başısıñ,
Kelecekniñ yıqılmaycaq qaviy temel taşısıñ!".

Milletçi, şair Amdi Geraybaynıñ büyük ümüt besledigi bolşevikler tarafından qatl etilgenine seksen yıl olayazdı. Amma aqiqiy yigitler ölmeyler, halqınıñ minnetdar hatırasında ebediy yaşaylar. Şair o devirler terenliginden bugünki yigitlerge telqin bere:

Eger de qalbiñde canğan ot sönse,
Menligiñ qırılsa, horlıqqa könse,
Çarhıñ toqtasa, tersine dönse,
Ümütiñ üzülip göñülüñ solmasın,
Cigitlik iç ölmez, havfıñ olmasın…

Zera BEKİROVA

Yañı Dünya gazetasından alınğan: http://www.yanidunya.org/?p=1450