Бойле инсанларны догъургьан миллет ич бир тюрлю кучюк оламаз!

Written by Нариман Абдульваап
Февраль 22 куню къырымтатар академик музыкалы-драма театринде белли эрбап Номан Челебиджиханнынъ хатырасына багъышлангъан реквием олып кечти. Бу реквиемде чыкъышта булунгъан КъМПУнинъ къырым ве тюрк эдебияты кафедрасынынъ уйкен оджасы Нариман Абдульваапнынъ нуткъундан бир къач парчаны окъуйджыларымызгъа теклиф этемиз.
 
 
Къыйметли ватандашлар!

Бугунь февральнинъ 22-си, ярын - 23-ю. Арада гедже! Там 90 йыл эвельси там бу гедже...
Номан Челебиджихан акъкъында сёз айтмакъ - буюк бир шерефтир! Шереф ве месулиет!
Бойле инсанларны догъургъан миллет ич бир тюрлю кучюк оламаз!
* * *

Номан Челебиджиханны анъар экенмиз, экинджи шашыртыджы хусус - онынъ Аллах тарафындан насыл бир бол шекильде мукяфатлангъаныдыр. Бу мукяфат, ильк эвеля, - онынъ шахсиетининъ эмсальсиз ренклигинде ве бир-бутюнлигиндедир! Яни, шахсиетиндеки миллий, сиясий, диний, маневий, рухий, медений, фикрий, эстетик, эдебий тарафларынынъ энъ мукеммель бир шекильде бир-бирини тамамлагьанындадыр!
* * *

Онынъ аректлери - даа чокъ келеджекке, бизге догърултылгъан къарарлардыр: Къырымны анархиядан, хаостан къуртараджакъ екяне бир кучь олгъанымызны косьтердик... Ве буны ялынъыз беянатнамелерде дегиль, конкрет ве къатты арекетлерде де исбатладыкъ... 90 йылдан сонъра айта билемиз ки, о агьыр куньлерде Къырымны акъикъий саиби оларакъ бойнумызгьа бу юкни, бу вазифени алгъан эдик. Къырымны идаре этмек азыр ве къарарлы эдик... Атта керекли адымларны биле яптыкъ! Къырымтатарлар озь акъларыны къоруяракъ, энъ къатты къарарларны алмагьа къадир олгъанымызны косьтерген эдик!
* * *

Номан Челебиджиханнынъ базы бир эсас фикирлери ве идеалларыны нуткъунда корьмек мумкюндир.
1917 с. Ноябрь 3-те, Къурултайдан 3 афта эвель, Багьчасарайда. Бу мерасимнинъ башында, Музейнинъ ачылышында... Программ нуткъундан бир къач фикирни шимди хатырласакъ, пек ерли олур эди беллеймиз.

"Биз - асыл бир миллетмиз, - дей Номан. - Зенгинмиз, къач юзйыллыкъ медений, эдебий, ильмий, бедий мираскъа саипмиз... Бутюн буларны дюньягъа танытмалымыз, озюмизни танытмалымыз. Шанлы тарихымыз бу музейде корюнсин ... онынъ ичюн Музей ачымыз!
Лякин бу мирастан, ильк эвеля, кендимиз истифаде этмелимиз. Ильк эвеля, кендимиз ким олгъанымызны огренмелимиз... Тарихымыз недир, дюньябакъышымыз, динимиз-иманымыз, эдеп-ахлякъымыз, идеалларымыз, бу дюньягъа кетиргенимиз, макъсадларымыз, буюклеримиз.... Буны бильмек – миллий аятнынъ темелидир, бунсыз илериге догъру адымлар атыламаз... Будыр ильк адым!...
* * *

Бундан сонъ, Номан Челебиджихан бойле бир фикир сеслендире: миллетлернинъ медениетте илерилемеси ичюн дёрт басамакътан кечмеси лязымдыр ки, булар: эдебият (яни, эдеп ве ахлякъ), илим, санайы ве тиджарет ве, дёртюнджи, сиясет.
Базылары тааджипли саныр бу сыраны... Акъикъатта исе... эдебиятта ве шиирде - эдебимиз, ислям эдебимиз, ахлякъымыз темели, маневий уфукъларымызнынъ сынъырлары...

Экинджи басамакъ: илимдир. Эдеп ве ахлякъ устюнде къурулгьан илимдир...
Ялынъыз бундан сонъ ве бунынъ устюнде санайы ве тиджарет къурулыр. Дин ве миллет ичюн чалышаджакъ санайы муэссиселери ве сарф этиледжек пара элял пара ве акъыл иле къазанылгъан пара олмалы...
* * *

Ве, ниает, сонъки, дертюнджи басамакъ - сиясеттир. Яни, миллий сиясет пак ахлякъ, акъыл ве илим ве миллет менфатына чалышаджакъ пара эсасында олмалыдыр!

Бундан сонъ Номан Челебиджихан сиясий вазиетке кече: ... укюмет йыкъылды, анархия ве хаос, дженк, зорбалыкъ, низамсызлыкъ... Бойле вазиетте Номан Челебиджихан ве аркъадашлары халкъкъа:
"Миллет, сен ишке Мусульман киби бакъ! Меркезден иш беклеме! Меркезиетни артыкъ кендинъде яшат" деп хитап этелер....
"Къурултайны топламагьа къарар бердик, дей Номан. Не ичюн! "Миллетимиз буны ялынъыз кендиси укюм сюрьмек ичюн япмай, Къырымда яшагъан бутюн миллетлер иле берабер эль-эльге, баш-башкъа чалышмакъ ичюн япа. Миллетимиз адильдир (адалетлидир, адалетсевердир). О ялынъыз кендисини тюшюнгенлерден, ялынъыз кенди саадетини темин этмек ичюн чалышкъанлардан дегильдир. Миллетимиз башкъа миллетлерни де кенди омузына алмагьа къарар бере!.."
"Эгер о миллетлер, ишчи адамлар беджерикли халкълар исе, (Къурултай) олар иле берабер ишлейджек, олар иле берабер чалышаджакъ, олар иле бирликте бахтлы оладжакътыр. О Къырымгъа , Къырымлылар арасына олар иле берабер нур ве зия серпеджек, олар иле бирликте умумий бир гузеллик, умумий бахтлы бир аят яшатаджакътыр!"

Бу сезлер исе пек мешур олды:
"Миллет!
Къырым ярымадасында тюрлю ренклерде бир чокъ зариф гуллер, шеббойлар, замбакълар, лялелер бардыр ве бу зариф (лятиф) чечеклернинъ эпсининъ кендилерине махсус бир гузеллиги, озьлерине махсус лятиф къокъулары бар. Бу гуллер, бу чичеклер Къырымда яшагъан миллетлер: мусульман, рус, еуди, рум, немсе ве башкъаларыдыр. Къурултайнынъ макъсады буларны бир ерде топлап эпсинден бир гузель нефис букет япмакътыр. Гузель Къырым адасында акъикъий, медений бир Исвечре тесис этмектир!..."
* * *

"Миллетимиз кендисини танымагьан, я ки танып да башка ренклерде косьтермек истегенлернинъ дегени киби, ходюбин (эгоист) дегильдир. Буны Къырым мусульманларнынъ 4-3 юз сенелик салтанаты ве акимиети косьтермектедир. Эр миллетнинъ укъукьыны таныгъан, таный ве таныйджакътыр. Къурултай мусульманларнынъ эмель ве макъсатлары иле берабер кендилери иле берабер ян-яна яшагьан Къырымдаки умум миллетлеринъ де эмеллерини яшатаджакътыр. Къурултай дигер миллетлерни бунъа давет эте!.." (Яшасын умум миллетлернинъ эмеллерини яшатаджакъ Къурултай!")
Иште, буюк лидеримизнинъ юксек идеаллары. Бу идеаллары иле о ялынъыз къырымтатар тарихында дегиль де, ич шубесиз, бутюн Къырымнынъ тарихында энъ сечкин бир ер алмагьа ляйыкътыр.
* * *

Диний тарафы... Челебилерден... эдждатлары ве сойлары дин эрбабы эди..., ады... Абу-Анифа Нуман ибн Сабит... Тасили (медреселер, идадие, къадылар медресеси), бильгиси кениш ве сагълам эди, эр кес урьмет иле анъар эди... 1917 с. мартында, ...конгрессте, Къырым муфтиси оларакъ сайлангъан эди. Тарихымызда ильк дефа бутюн халкъ тарафындан!..
Шеит кеткен муфтимиз! Тарихта башкъалар олдымы, шимдилик айтамаймыз..
* * *

Эдебий тарафы... Шаир, несирджи ве публицист... Романлар, икяелер, чокъ шиирлер язгъан, деп билемиз ... Лякин шимди элимизде пек азы булуна... Аз олса да, эр бири - бирер джевердир! (Аслында, Номан олсун, башкъалары олсун (Джафер Сейдамет, Миллий Парламент реислеринден А С. Айвазов, А. Ильмий, Амет Озенбашлы – шаир ве эдиплер эди. Джафер Сейдаметнинъ язгъанына коре, сиясет олмаса эй, эписи бирер языджы оладжакъ эдилер. Кене де Дж. Сейдаметнинъ язгьанына коре, ... тою мунасебети иле Толстойнынъ кучюк эйкелини эдие эте... Иште, бирер къырымтатар Толстою оладжакъ эдилер булар!)

Шиирлерини алсакъ, "Ант эткенмен" миллий гимнимиз олды, "Сары тюльпан", "Айгиди, татар яшлары", "Елджу гъарип", "Савлыкъман къал, татарлыкъ!"... Фельсефий, диний ве миллий мотивлер...

Икяеджилигини исе алсакъ, эки икяеси бар элимизде... Лякин... О къадар чокъ шей сыгьдырмакъ кучюк бир эсерге: Къырымнынъ сонъсыз чёлю, атлары, шанлы эдждадымызнынъ къараман сеси, къырымтатар мектеби, ана тили ве онынъ мутешем маневий кучю, дюньялар ачмакъ кучю, эдждатларнынъ сесини эшиттирмек кучю, бутюн инсанлыкъны, бутюн кяинатны севдирген кучю, ве бутюн буларгьа - къаршы тургьан кучьлер, мектеплерни къапаткъан, бильгиге сед къоймакъ истеген, ве нетиджеде къарылгъач яырулары киби бильгиге ач олгъан кучюк талебелерде буюк наразылыкъ дуйгьуларыны, адалетсизлик иле курешмек дуйгъуларны догъургьан кучьлер... Нелер-нелер булунмакъта 4-саифелик бир эсерде...

Лякин эсас гъаеси "дуа" сёзюндедир... Ве биз тапамыз бу дуаны... Къуран-и-керимнинъ 66-нджи "Тахрим" суресининъ аетиндеки бир дуа "Раббена, этмим лена нурена!" - "Раббим, нурумны тамамла".

Яни, бизим огюмизде - Къуран-и-керимнинъ бир аети эсас гьае япылгьан бир эсердир. (Башкъа бармы-ёкъ...) Ве насыл ает! "Раббим! Бильгимни тамамла, бильгимни там яп, мукеммель яп... Юклеген вазифенъни толусы иле япайым... Бунынъ ёлуны косьтер... ве бу ёлдан саптырма!"...
25 яшында язылгьаны козьге алынса... Бильгиге мухтадж эди... Энъ кениш бир манада бильгиге, маневий бильгиге, Аллахнынъ лютфуна, догърудан иляий ярдымына...

"Ай, мунарынъ силь юзюнъден, менден ышыкъ ...
Мен бир гъарип ёлджу эдим, къалдым къара дагъларда...
Ач юзюнъни, сач нурунъны...

Бильгиге мухтадж эди Номан... Чюнки - артында севимли миллети... Оны насыл ёл иле алып бармакъ, ким бу елда достунъ ве я душманынъ оладжакъ, кимге ве неге таянмакъ... Акъыл танышаджакъ инсан да аман-аман ёкъ:
"Айгиди татар яшлары, ёкъ башлары,
Тёрелермен тёрде оськен ёлбашлары..."

Бу бильги ихтияджы буюк бир дертке чевриле... Ойле бир дертке ки, онынъ ичюн олюмге биле азыр Номан Челебиджихан: "Ант эткенмен, сёз бергенмен бильмек ичюн ольмеге!..." деп яза.
Бутюн булар Номан Челебиджиханнынъ, огюне не къадар юксек вазифелер къойгьаныны ве оларнынъ беджерильмесине не дередже джиддий янашкъаныны косьтермектедир...
* * *

Бу мунасебет иле даа бир къач сёз айтылмаса, эксик олур.
Номан Челебиджихан - Челебилерден эди дедик: аркъадашларынынъ тарифлерине коре, бу челебилик акъикъий эди.. Керчек асылзаде, киббар инсан эди Номан, адалет ве садакъат, мертлик ве йигитлик не олгъаныны бильген, эр бир арекетинде, сезюнде ольчюли, джиддий, месюлиетли, ирадеси чокъ къуветли, кендини даима контроль эткен, бош шейлерден къатиен къачынгъан... Айны заман, алчакъгонъюлли, мутевази, диндар, ахлякълы... Бунынъ иле берабер, дюльбер юзьлю, гузель тебессюмли, мунасебетлерде чокъ муляйим ве дикъкъатлы... Айрыджа, чокъ зариф яратылышлы ве буюк эстетик зевкъ саиби. Аддашы Имам-ы Аъзам Абу Аанифа киби, чичек север эди. Бу шиир ве нутукъларындан да корюне. Номан сёзю де, затен, арапча "ляле"дир. Бу чечек эдебиятымызда Аллахнынъ чичеги оларакъ билине. Номан Челебиджиханнынъ омрю де иляхий бир омюр киби кечти...

Иште, бойле инсан эди. Чокъ истидатлы, ичи-тышы бир, мукеммель бутюнлик арз эткен бир шахсиетке саип олгъан бир инсандыр...
Бугунь буюк шеитимзни анъар экенмиз, Аллахтан эпимиз ичюн бойле бир шахсиет бутюнлигини ве кениш истидатлар истеймиз! Бу дуаларымыз иле де Антлы Къурбанымызнынъ хатырасы огюнде борджумызны одеген киби оламыз! Аллах къабул этсин! "Онынъ да руху шад олсун!

 

Drupal tarafından desteklenir. Drupal,açık kaynak kodlu bir içerik yönetim sistemidir