36 OTUZ ALTINCI DERS

· Kelecekni tüşünmegen, onıñ oğrunda küreşmegen millet ğayıp ola

 

Bizim kelecegimiz ne olacaq? Bizni ne bekley? Alımız ne olacaq: ölecekmizmi, qalacaqmızmı? Bunıñ kibi sualler dünyada olğan er milletniñ ögünde tura ve olar er Allanıñ künü kelecegi içün areket ete, kerekli çareler köre.

Milletimizniñ ögünde bu sualler daa bir baş yüksek olıp tura, çünki biz sürgünlikke oğrağan ve büyük küçlüklernen vatanımızğa qaytıp ve yigirmi yıldan berli daa keregi kibi yerleşamağan, aq-uquqlarımızğa daa irişamağan halqmız, onıñ içün yuqarıdaki sualler bizni daa pek raatsızlay.

Epimizniñ evlâtları bar ve olarnıñ boğazını baqmaqnen boyun borcumız bitmey. Balalarımıznıñ ileride kim olacağını, nasıl cemaat içinde yaşaycağını tüşünmek kerekmiz, bu bizni raatsızlamaq kerek, eyecanlandırmaq kerek, yuqumıznı bölmek kerek.

Yaşlarımız ve qızlarımıznı assimilâtsiya degen ajdağadan qurtarmaq içün ne yapmaq kerek degen sual bizge asıl raatlıq bermemek kerek, çünki o canavar balalarımıznı birer-birer qolumızdan çekip alıp yutıp yibere. Assimilâtsiyanıñ pancasından halqımıhnı qurtarmaq bizim birinci vazifemiz olmalı, dostlar.

Eger biraz daa közümizni açmasaq, soñ keç olacaq, soñ ağlasaq da, sızlasaq da faydası olmaycaq, biz millet olaraq ğayıp olacaqmız.

Bugün assimilâtsiyadan qurtulmaq içün daa keç degil, onıñ başına yetecek kibi çareler bar, olarnı yapmaq kerek:

Birincide, napıp-yapıp tilimizni coymamağa tırışmaq kerekmiz, evimizde qoranta azalarınen, hususan balalarımıznen, mümkün olğanı qadar, başqa milletler kibi, öz tilimizde laf etmek kerekmiz. Aqşamlarımız tek televizor baqmaqnen keçmesin, toplaşıp, öz tilimizde yazılğan bir kitap oqumaq da adet olsun. Gazetalarımıznı, jurnalımıznı alayıq, oquyıq. Evimizde tilimizniñ luğatları olsun, söz baylığımıznı arttırıp turayıq. Balalarımız şiirler, yırlar ezberlesin ve ezberden bizge aytsın.

Ekincide, bizge dedelerimizden asabalıq qalğan adetlerimizni balalarımızğa ögreteyik, bilsinler, güzel adetlerimizni kütsünler.

Üçüncide, halqımıznıñ aq-uquqlarını, aqiqiy tarihımıznı, yadikârlıqlarımıznı, camilerimizni, toponimikamıznı qaytartmaq içün qalemlerimizni oynatmaq kerekmiz. Bu işni biri yapar dep beklep oturmaq olmaz, er adam qolundan kelgenini yapmaq kerek, devlet organlarına yazmaq kerek, olarğa istegimizni, arzu-niyetimizni bildirip turmaq kerekmiz. Bizde: “Bir atnıñ tozu çıqmaz” – deyler, bu pek doğru laf, bir adam, eki adam, on adamnıñ bu işte can küydürgeninden fayda az. Birlik olıp, er birimiz, epimiz areket etsek, mektüpler yazsaq, daa başqa çareler körsek – bu bir sel kibi “olarnıñ” başına tökülir, soñ “olar” bizim meselemizni baqmağa mecbur olur.

İndemeyip otursaq, bularğa bir şey kerekmey eken dep, olar da indemeyip oturır, çünki vaqıt olarnıñ faydasına işley.

 

 

· Şiirler, yırlar

 

Öz evimiz bar

 

Qırımğa qaytıp keldik,

Muradımızğa irdik,

Erinmedik, ev qurdıq,

Şükür, endi bitirdik.

 

Nasırlıdır elimiz,

Lâkin bar öz evimiz,

Yazda saqlar sıcaqtan,

Qışta – qar ve suvuqtan.

 

Buyurıñız siz bizge,

Yap-yañı evimizge,

Adresimiz de belli:

Vatan soqağı, elli.

 

 

· Devlet tilini ana tili esasında ögreneyik

 

Менi вже час iти

Maña ketmege vaqıt oldı

Давайте з’їздимо до Ялти

Keliñiz Yaltağa barıp keleyik

Я чекатиму вас біля пам’ятника

Men sizni abide yanında beklerim

Приходьте ще

Daa keliñiz

Iз задоволенням завітаю ще 

Memnüniyet ile daa kelirim

На жаль, прийти не зможу

Yazıq, men kelip olamam

 

 

· Atalar sözleri

 

Aq it, qara it, kene de köpektirбела собака, черна собака, а всё одно – пёс

Terek tamırından suv içerэквивалент: Без корней и полынь не растёт

Demir qızğın olğanda dögülir – Куй железо, пока горячо

Saqla samanı, kelir zamanı – держи мякину – пригодится

Meyvası oñ olğan terekniñ pıtaqları alçaq enerЧем больше

плодов на дереве, тем ниже его ветки

Ağzınıñ qaşığı degilэквивалент: Не по рту еда

Aqıl bazarda satılmaz – на рынке ума не купишь

 

 

· Frazeologizmler

 

haber-teber yoq – ни слуху, ни духу

er ihtimalğa qarşı – на всякий случай

köz qararı ölçemek – смерить на глаз

birini külmek – поднять на смех кого-то

çıraylarından qar yağa – не в себе

ömrüni kömür etmek – превратить жизнь в сплошной ад

başını aşamaqсжить со света

 

 

· Ösümliklerniñ adları

 

незабудка – nazlı qız, nazlı çiçek, unutma meni çiçegi незабудка

ноготки (календула) – aynısefa нагiдки

ночная красавица – aqşam sefa – ?

нивяникtoğay otu – королиця, ромен

облепихаsarı sırğaçıq – плоховник, облiпиха

овёсcılap – овес

одуванчикmamateke, mışıq sütü, mollasarıq, aqsarıq – кульбаба

озимые – küzlükler – озимиi

 

 

· Ayvan, quş ve böceklerniñ adları

 

славка – çibinci quş  славка, кропив’янка

слепеньsığır sinesi, at çibini – гедзь, слiпень

слизеньsümükli böcek – слимак

слонfil – слон

снегирьqarquş – снiгур

собакаköpeyek, it, baraq – собака

собольsamır – соболь

соваbayquş, miyavquş – сова

 

 

· Geologiya terminleri

 

агат – akik агат

азбест – azbest азбест

айсберг – buzdağ айсберг

алмаз – elmaz алмаз

аметист – mor yaqut аметист

апатит – apatit апатит

атолл – atoll атол

базальт – siya mermer базальт

барханы – barhanlar – ?