32 OTUZ EKİNCİ DERS

· Yañı oquv yılı hayırlı olsun, sayğılı ocalar ve talebeler!

 

Er milletniñ temelini teşkil etken, yüzüni köstergen insanları bar. Milletniñ ocaları ise ayrı bir yerni tuta, çünki olar milletniñ kelecegini qayğırıp areket ete. Olar, baba-dedelerden asabalıq qalğan pedagogikanı qullanıp, öz halqına has çizgilerni talebelerine aşlay, olarnı vatanperverlik ruhunda asray, öz halqını, öz tilini, öz medeniyetini candan sevmege ögrete. Ösip kelgen nesilge çeşit fenlerden bilgi bere ve olarğa insaniyetli, namuslı, emeksever olmağa yardım ete.

Aslında, oca sıfatını coymamaq içün oca özü de toqtamayıp oqup, bilgisini arttırıp tura. Ocağa çoq şey bilmek kerek, çoq şeyden haberdar olmaq kerek. Oqumağan oca, bilgisini arttırmağan oca oca degil. Böyle ocanıñ nufuzı (avtorteti) artmay, eksile.

Bugün-de-bugün, yuqarıda aytqanımız kibi, ocalarımıznıñ esas vazifesi – balalarğa bilgi bermek olsa, ekinci esas vazifesi de – balalarğa yahşı terbiye bermektir. Bu eki vazifeni oca er bir derste yapmağa borçlu.

Lâkin bizni eñ ziyade raatsızlağan – bu, bizim tilimiz: öz tilinde laf etken balalarımıznıñ sayısı, yazıqlar olsun, çoq degil. Til bilgenler eksile. Bu vaziyet bizni qorquza. Tilsizlik başımıznı aşaycaq, bizni yoq etecek. Bunı yahşı añlap, tez vaqıtta kerekli çarelerni tapmaq kerek.

Bugün bizge eñ keregi – tilimizniñ statusıdır. Status degende, tilniñ cemiyet içinde olğan uquqiy vaziyetini añlamaq kerek (правовое положение языка в обществе). Bugün tilimizniñ evelki aq-uquğı yoq, onıñ içün “dostlarımız” tilimizge yol bermey, istegeni kibi onı tepe, taptay, yoğura ve bütünley yoq etmege tırışa.

Bizge mıtlaq tilimiizniñ cenkten evelki statusını qaytartmaq kerek. Cenkten evel tilimiz devlet tili statusını taşıy edi, onıñ qaydını devlet özü çeke edi: mektepler qura, ocalarnı azırlay, kerekli kitaplarnı çıqara edi. Bugün qırımtatar tiliniñ devlet tili statusı olsa, mekteplerde qırımtatar tili ve edebiyatı mecburiy oqulğan predmetlernen bir sırada olur ve tilimiz keregi kibi ögrenilir ve inkişaf etip barır edi.

Tilimizniñ statusını qaytartmaq içün istegimizni yuqarı organlarğa yazıp bildirmek kerekmiz. Mektüplerimiz olarnıñ başına yağmur kibi yağıp tursa, o vaqıtta olar milletimizniñ istegini (yani tilimizniñ statusını) yerine ketirmege mecbur olur. Status qaytarılsa, tilimiz Qırımda devlet tili statusını taşısa, mektepnen bağlı qalğan meseleler (problemalar) özünden-özü çezilir edi.

Keliñiz, sayğılı ocalar, talebeler, ana-babalar, bu yıl tilimizniñ statusı oğrunda küreşni canlandırayıq. Bu işte çette turğan olmasın!

 

 

· Şiirler, yırlar

 

Sağ oluñız siz, ocam!

 

Oqup bilgi almaqnı,

İşni yahşı yapmaqnı,

Aqiqatlı olmaqnı

Ögrendim Sizden, ocam.

 

Dostluqnı, mabetlikni,

Yahşı adet kütmekni,

İnsanlarnı sevmekni

Ögrendim Sizden, ocam.

 

Merametli olmaqnı,

Büyüklerni saymaqnı

Em de hatır tapmaqnı

Ögrendim Sizden, ocam.

 

Sağ oluñız Siz, ocam,

Bar oluñız Siz, ocam,

Sizge olğan sevgimni

Yüregimde saqlaycam!

 

 

Ne bilmeli ve nasıl olmalı

 

İlk-evelâ halqqa hızmet etmeli,

Vatanıñçün yürekten işlemeli,

Onıñ içün oqumalı, yazmalı,

Oqumış ve terbiyeli olmalı.

 

Ana-baba, soy-sopuñnı sevmeli,

Urf-adet ve dinimizni kütmeli,

Ürmet etip qartnıñ elin almalı,

Tatlı söznen mıtlaq hatrin tapmalı.

 

Aqiqat ve merametni bilmeli,

Muhtaclarğa yardım etip kelmeli,

Adamlarnen dost-muabbet olmalı,

Ömürbillâ yahşılıqlar yapmalı!

 

 

· Devlet tilini ana tili esasında ögreneyik

 

Ми працюємо в мiськiй лiкарнi (в крамницi «Подарунки»)

Biz şeer hastahanesinde (“Bahşışlartükânında) çalışamız

Чи отримуєте ви премiю?

Siz mukâfat alası(ñı)zmı?

Скiльки днiв у вас вiдпустка?

Otpuskañız qaç kün?

У якому вiцi можна йти на пенсiю?

Pensiyağa qaç yaşından çıqmaq mümkün?

Яка норма виробiтку?

İşlep çıqaruv norması ne qadar?

 

 

· Atalar sözleri

 

yalancınıñ evi yanğan – kimse inanmağan – букв. когда дом лжеца сгорел, никто не поверил

yalancınıñ yalanı bitmezу лжеца ложь неистощима

yalan ile iman bir yerde yaşamaz ложь и вера рядом не уживаются

yağmurdan qaçıp, burçaqqa tutulmaq – убегая от дождя, попасть под град; из огня да в полымя

qalpağını al deseñ, başını alğan soyu – заставь дурака молиться, он и лоб разобьёт

bergen elni er kes sever – щедрого человека всякий любит

 

 

· Frazeologizmler

 

yanıp küymekсильно сокрушаться

yanıp yaqılmaqгоревать, убиваться

yatıp qalmaqзаночевать

yatacaq yeri yoqотпетый негодяй

yatqan yeri nur (или nur içinde) olsun! – пусть будет земля ему пухом!

başınıñ yazısı olmaqбыть написанным на роду

yapacağıñnı yapделай своё чёрное дело

yapacağını yaptı – он так нагадил, как только мог

ne yapıp yapıpво что бы то ни стало

 

 

· Ösümliklerniñ adları

 

масличное деревоzeytün teregiолiйне дерево

мать-и-мачехаtüye tabanпiдбiл, мачушник, мати-й-мачуха

медуницаciger otuмедунка

мимоза küstüm otuмiмоза

миртmersin мирт

миндальbadem мигдаль

можжевельникardıç, samna, arçaяловець

молочай sütilgenмолочай

морковь – markof – морква

 

 

· Ayvan, quş ve böceklerniñ adları

 

росомаха – ceyeken – росомаха

рысь – vaşaq – рись

рябчик – dağ tavuğı – рябчик

светляк (светлячок) – çırçır (или ateş) böcegi – свiтляк, свiтлячок

свиристель – orman torğayı – омелюх

сизоворонка (ракша) – ala qarğa – сиворакша

сокол – lâçin, şain, sapsan – сокiл

соловей – bülbül – соловей

сом – som balığı, mıyıqlı balıq – сом

сорока – savusqan – сорока

 

 

· Anatomiya terminleri

 

щекаyanaq – щока

щиколотка (лодыжка) – tobuq – кiсточка

щитовидная железа – qalqan piçim bezщитовидна залоза

эндокринные железыendokrin bezler – ендокриннi залози

ягодица yanbaş – сiдниця

язык til – язик

яичникyımırtalıq – яечник

ярёмная венаmoysa venası (или qara qan damarı) – яремна вена