9 DOQUZINCI DERS

· Yahşı oca – em usta, em ustazdır

 

Ocalıq işi yengil degil. Derslerni yüksek seviyede alıp barmaq içün yahşı azırlıq körmek kerek. Oca mahsus aliy oquv yurtunı bitirgen soñ da oquvını toqtatmay, bilgisini arttırmaq içün er Allanıñ künü oqup tura.

Ocağa, ırmaçıqtan aqqan suv kibi bilgi aqıp tursa, o vaqıt o er şeyden haberdar olur, yahşı oca olur, ocalıqnı yahşı yapar.

Bir çiçek suvarılmasa, sola, quruy. Yahşı oca da onıñ kibi: bilgisini er kün arttırıp turmasa, kettikçe ocalıq iqtidarını yoq ete.

Yahşı ocanıñ muvafaqiyetli işi onıñ ustalığınen bağlı. Ustalıq ise öz başına kelmey. Ustalıq – bu, ocanıñ er künki ğayretli işiniñ neticesidir.

Yahşı oca balalarnı, talebelerni öz balaları kibi seve.

Yahşı oca dersten: “Uf-f, boldurdım…”, – dep çıqmay.

Yahşı oca öz işinden bezmey tüñülmey. Yahşı artist sanağa çıqqanda nasıl ilhamlansa, oca degen oca da er bir dersten ilham ala, derste ustalığını arttıra.

Yahşı ocanıñ bilmege, körmege, eşitmege istemegen şeyi olmay, o, usuliy yañılıqlarnı, umumen er şeyni oqup bilmege, körmege, eşitmege tırışa.

Yahşı oca, tilini yoq etken millet özü de yoq olıp ketkenini pek yahşı bile, onıñ içün de öz tilini başqa tilge deñişmey, tilini saqlap qalmaq içün bütün çarelerni köre.

Yahşı oca, adetlerimiz, ananelerimiz, etnopedagogikamız, etnoetiketimiz – tilimizniñ içinde olğanını da bile ve özü başqa fen ocası olsa bile, öz tilini teren ögrenmege tırışa, çünki tilini bilmegen ocağa fayda yoq: “Ne alimden, ne afızdan fayda yoq til bilmese, öz tilinde öz halqınen becerip laf etmese…”.

Yahşı oca – teşebbüskârdır ve çoq türlü faydalı işniñ teşebbüsçisi ola ve mıtlaq özü de bu işte iştirak ete.

Yahşı oca vatanını ve milletini sevgen ve em de olarnı qayğırğan bir insandır.

Ocalar künü arfesinde “Maarifçi” birleşmesi sizlerni, sayğılı ocalarımız, şu künnen hayırlay, epiñizge sağlıq-selâmetlik ve muvafaqiyetler tiley.

Sizler tek yahşı ocalar olmañıznı Alladan isteymiz.

 

 

· Şiirler, yırlar

 

Sağ oluñız siz, ocam!

(Başlanğıç sınıflar içün)

(Bu şiirni ezberlep ocañızğa oqusañız, onı sevindirirsiñiz)

 

Oqup bilgi almaqnı,

İşni yahşı yapmaqnı,

Aqiqatlı olmaqnı

Ögrendim Sizden, ocam.

 

Merametli olmaqnı,

Büyüklerni saymaqnı

Em de hatır tapmaqnı

Ögrendim Sizden, ocam.

 

Dostluqnı, mabetlikni,

Yahşı adet kütmekni,

İnsanlarnı sevmekni

Ögrendim Sizden, ocam.

 

Sağ oluñız Siz, ocam,

Bar oluñız Siz, ocam,

Sizge olğan sevgimni

Yüregimde saqlaycam!

 

 

(Ufaq balalar içün)

 

Oqumağa ögrenemiz

 

Ariflerni, seslerni,

Biz endi yahşı bilemiz,

Olarnı qoşıp-qoşıp,

Oqumağa ögrenemiz.

 

Sözlerden cümle yaptıq,

Defterimizge yazdıq,

Atta ufaq ikâye

Biz özümiz uydurdıq.

 

Endi ana tilinde

Kitaplar alıp oquymız,

Bilgimizni kün-künden

Arrtırmağa biz azırmız!

 

 

Mektep çañı çıñılda

 

Mektep çañı çıñılday,

Sesi keskin yañğıray.

Derske vaqtında kirem,

Keç qalmayım bir direm.

 

Mektepke istep baram,

Ocamnı sevip-sayam,

Derslerde ğayret etip,

Bilgimni ep arttıram.

 

Masallar oqup keldim,

Bir şiir ezberledim,

Yahşı yazdım ve saydım,

Bugün yahşı ball aldım.

 

Biz böyle bir balalarmız

 

Biz böyle bir balalarmız,

Em oynar ve em yırlarmız,

Oquvsız bir kün keçmez,

Oyun-külkü iç bitmez.

 

Er şeynen meraqlanamız,

Er şeyde bir zevq tapamız,

Turmay arta bilgimiz,

Terenleşe fikrimiz.

 

Qırımnı biz pek sevemiz,

Tilimizni ögrenemiz,

Acayip Vatanımız,

Candan aziz tilimiz.

 

Biz böyle bir balalarmız,

Em oynar ve em yırlarmız,

Epimiz yahşı oqur,

Oqumış adam olur!

 

 

Ne bilmeli ve nasıl olmalı

 

İlk-evelâ halqqa hızmet etmeli,

Vatanıñçün yürekten işlemeli,

Onıñ içün oqumalı, yazmalı,

Oqumış ve terbiyeli olmalı.

 

Ana-baba, soy-sopuñnı sevmeli,

Urf-adet ve dinimizni kütmeli,

Ürmet etip qartnıñ elin almalı,

Tatlı sözler aytqanlardan olmalı.

 

Aqiqat ve merametni bilmeli,

Muhtaclarğa mıtlaq yardım etmeli,

Adamlarnen dost-muabbet olmalı,

Ömür boyu yahşılıqlar yapmalı!

 

 

· Devlet tilini ana tili esasında ögreneyik

 

Я Вас розумію

Men Sizni añlayım

Я Вам спiвчуваю

Men Siziñ alıñıznı pek añlayım

Не переймайтесь

Eyecanlanmañız

Годi (досить) хвилюватись

Qasevet etmeñiz

Заспокойтеся

Tınçlanıñız

Не занепадайте духом

Ruhtan tüşmeñiz

Приймiть моє спiвчуття

Emir Alla, başıñız sağ olsun

Забудьте це

Bunı unutıñız

Все буде гаразд

Er şey yahşı olur

Давайте познайомимось

Keliñiz, tanış olayıq

 

 

· Frazeologizmler

 

ağzından bal(lar) aqaон говорит медовые речи; его бы устами да мёд пить

ağzına kelgenini ayta – говорит не думая; говорит, что взбредёт на ум

ağzından çıqqanını qulağı eşitmey – не думает (букв. не слышит), что говорит

ağız tolusı külmek – смеяться от души; смеяться до упаду

ağzınen quş tuta – он способен сделать невозможное; он умеет пролезть через игольное ушко

 

 

· Ösümliklerniñ adları

 

багульник – avuç otuбагно

базилик – fesilgenвасильки

баклажан – (mor)patılcanбаклажан

бальзамин – qına çiçekбальзамiн

барбарис – qapım tuzluqбарбарис

бархатец – qadife çiçekчонобривцi

бегония – bal-qaymaqбегонiя

благородный лавр – necis defneблагородний лавр

блошница – pire otuблошниця

гармалаyüzerlik, adır-osmanребрик, юзерлик

гладиолусquzğunqılıç – гладiолус

глоксинияqatmer qaşqaş – глоксiнiя

горицветqozu lâlesiгорицвiт

горечавкаsabun çiçekтирлич

горохnohutгорох

гортензияyapon gülü – гортензiя

горчицаhardalгiрчиця

граб чёрныйqara kökağaç – граб чорний

гранатное деревоnar teregiгранатове дерево

гречихаqara boğday, arnavut tarısı – гречка

 

 

· Ayvan, quş ve böceklerniñ adları

 

губкаsüngerгубка

гусеницаtırtırгусениця

гусьqazгуска, гусь

дельфинdelfin, yunus balığı – дельфiн

динозаврdinozavrдинозавр

дождевые червиyağmur sıvalçanları – дощовий черв’як

древесная осаterek sonası – древесинна оса

 

 

· Anatomiya terminleri

 

клетка – üceyreклiтка

ключицаköpürçik kemigiключиця

кожаteriшкiра

коленоtizколiно

коренные зубыazuv tişlerкутнi зуби

копчикquyruq kemikкупчик

костный мозгkemik miyiшпик

 

 

· Mektep ve derslernen bağlı terminler

 

рисовать – resim yapmaq

чертить – sızmaq

чертить чертёж – sızma sızmaq

волнистая линия – dalğalı sızıq

альбом для рисования – resim albomı

акварельные краски – akvarel boyalar

аккуратный – mismil, itinalı

аккуратное письмо – mismil yazı

активный ученик – faal talebe

анализ слова – söz(niñ) talili

арифметическое действие – arifmetik talil

аттестат зрелости – kemalatlılıq attestatı

аттестовать – attestatsiya yapmaq

басня – qıssa; moral basni – qıssadan isse

вечер поэзииşiiriyet aqşamı

тетрадь в клеткуsantıraç (közenekli) defter

тетрадь в линейкуdoğru sızıqla defter

безошибочноyañlışmadan, hata yapmadan

беловикtemizge çekilgen elyazma

черновикqaralama

беседоватьsubet etmek

биографияtercimeial

брать примерörnek almaq

вежливыйnezaketli

вежливые выраженияnezaketli ibareler

внекласное чтениеsınıftan tış oquv

внешкольные мероприятияmektepten tış tedbirler

внимательно читатьdiqqatnen oqumaq

большая перемена – büyük teneffüs

беглое чтение – serbest oquv

верстак столярный – dülger tezyası

лёгкая атлетика – yengil atletika