4 DÖRTÜNCİ DERS

· Hıdırlez bayramıñız hayırlı olsun!

 

Yaznıñ tamam başında,

Mayısta – Qurulayda,

Bizge kele Hıdırlez,

Quvana oña er kes.

 

İçip zem-zem suvundan

Kelip çıqa Qıbladan,

Yahşılıqlar ettire,

Bol bereket ketire.

 

Yerde, kökte, deñizde

Qaza-belâdan saqlay,

Yaz boyu ve em küzde

Er bir evni o yoqlay.

 

Kelsin, kelsin Hıdırlez,

Quvansın, külsün er kes,

Sofralar aşqa tolsun,

Bayram hayırlı olsun!

 

Hıdırlez bayramı – Hıdır (Hızır) ve İlyas adlı islâm evliyalarınen bağlı. Adetince, bu bayram yaznıñ başında, mayısnıñ 6-sında (yani qurulaynıñ 1-inci aftasınıñ cuma künü) qayd etile. Bayram arfesinde evler, azbarlar, ayvanlarnıñ turğan yeri cıyıştırıla, er yer temiz-pak etile. Pencerelerniñ pervazına, bereket olsun dep, boğday sepile. Hıdırlez bayramına küneşke oşatılıp yapılğan ötmek pişirile. Oña deyler qalaqay. Bayram kününiñ namazından soñ, bir yahşı adet yapıla: er qoranta azbarında meyva teregi (terekleri) saça. Bundan soñ cemaat dülber bir yerde toplanıp, bayramnı anda keçire. Salıncaqlar qurula, qızlar olarnı çiçeklernen donata ve yırlar yırlap, de birini de birini oturtıp sallay. Bu bayramda mıtlaq qalaqay tığırtalar (yuvarlatalar). Qalaqaynı yüzünen üstke tüşürmege tırışalar. “Yüzünen üstke tüşse – demek, yıl bereketli olacaq”, – deyler. Kün boyu oyun, külkü, küreş ve çeşit eglenceler keçirile. Yaşlar bir-birinen tanış ola. Kün zevq-sefanen keçe. Soñunda horan tepile.

Qoşma malümatnı belli ülkeşınasımız Refat Qurtiyevniñ «Календарные обряды крымских татар» (Симферополь, Учпедгиз, 1996) kitabında, 34-36 saifelerinde tapa bilesiñiz.

 

 

· Matem künü

 

Sayğılı oquyıcılarımız! “Maarif işleri” ayda bir kere ve aynıñ soñunda çıqqanı sebebinden milletimizniñ qara kününi qayd etken materialımıznı evelce bermege lâyıq saydıq.

 

Mayısnıñ 18-i – halqımıznıñ keçirgen qayğılı ömründe ayrı bir yerni tuta. Bu kün bizler içün – matem künüdir.

Şu künü cemaatımız Aqmescitniñ merkeziy meydanında ve rayon merkezlerinde toplana ve başına kelgen müsibetliklerini hatırlap, bugün de daa devam etken milliy küreşimizde birlik olayıq, bir yaqadan baş çıqarıp aqqımıznı talap eteyik, dey.

Meydanlarda insanlarımız: “Qırımtatar halqına milliy territorial muhtariyet qaytarılıp berilsin”, “Halqnıñ statusı aqqında Qanunnı talap etemiz”, “Qırımtatar tiliniñ devlet tili statusını qaytarıp beriñiz”, “Tarihiy toponimiya qaytarılsın” ve diger şiarlar astında aqlı olaraq öz aqqını talap ete.

Halqımıznıñ esas maqsadı – baba-dede toprağınıñ saibi olmaqtır. Şay ekeç, aq-uquqımıznı talap etmek – boynumıznıñ borcudır.

 

Biñ doquz yüz qırq dörtünci – yıllarnıñ eñ qarası,

Aqıllardan iç silinmez şu oğursız mayısı,

Analar ve balalarğa avtomatlar tiklene,

Halqımıznıñ qartı-yaşı vagonlarğa yüklene.

 

Parovoznıñ keskin sesi yüreklerni parçalay,

Burum-burum buv çıqarıp, sanki bir dev, o fışnay,

Birden köçe vagonları, yılan kibi uzana,

Ural dağı, Asiyağa pek aşıqıp yol ala.

 

Kimse bilmey, qayda kete, ne yerde ne olacaq,

Ölecekmi, qalacaqmı, yoqsa qulmı olacaq,

Zavallılar taqdirini çoq yıldan soñ bilecek,

Yarım asır yat yerlerde asretlikte keçecek.

 

Barsın endi qara künler duşman başına ensin,

Halqımıznıñ, Alla bersin, qaseveti eksilsin,

Ağa-qardaş, birlik olıp, mabet-mabet yaşayıq,

Baba-dede toprağında yañı ömür başlayıq.

 

 

· Qorantanen toplaşıp kitap oqumaqnı adet eteyik

 

Bu adet bizlerde bar edi. Meselâ, bizim evimizde aqşamları toplaşıp, kitap oquy ve masal aytışa ediler. Mustafa dayım babama baqıp: “Memet aytsın, o yahşı ayta!” – dey edi.

Babam da, çoq yalvartmayıp, “dere-töpeden, qartal yuvalarından…” alıp köçe edi ve birazdan bizler masalnıñ tılsımlı alemine ketip barğanımıznı duymay qala edik.

Yaş istidadımız Seyran Suleyman “Qırımtatar efsaneleri” kitabı aqqında fikrini aytqanda böyle yaza: “…evellerde aqşamları ana-babalar öz balalarına kitap oquğan, qartana-qartbabalar ise masallar aytqan. İşte bu adetni canlandırıp, mezkür cıyıntıqnı da aqşamları bütün qorantanen beraber oqumaq mümkün” – dey.

Halqımız öz tili müitinde yaşağanda bile böyle oquvlarnıñ emiyeti büyük edi. Bugün ise oquvnıñ emiyeti daa ziyade arttı.

 

 

· Şaqalar, lâtifeler

 

“Dalverzin – 1” sovhozında traktorcılar azası Taraqtaşlı Seitveli ağa “pojarnıy şçit” yanında turğan suv çapçağına er kün suv taşıp toldurıp qoya eken, traktorcılar ise uzaqqa barmağa erinip, traktorına qoyulacaq suvnı çapçaqtan alıp, onı boşata qoya eken.

Bir kün bundan bezgen Seitveli ağa, çapçaqnıñ üstüne tırmaşıp çıqa. Traktorcılar bunı körip: “Şimdi bizni kim bilsin nasıl söger dep baqıp tura”. Seitveli ağa, qollarını beline tirep: “Ballar!.. Eger siz… bir daa… bu çapçaqtan suv alırsañız, vallai-billâ, eşşedu-billâ, Alla bar töpemde, baqıñız…, darılırım!” – dey.

 

 

· Şiirler, yırlar

 

Anaçığım

 

Muzıkası S. Kakuranıñ

 

Aziz anam, neler aytıp

Hatrıñıznı tapayım,

Nasıl sözler Sizge aytıp

Göñlüñizni alayım?

 

Sağ oluñız, anaçığım!

Eliñizni öpeyim,

Keder degil, tebessümler

Yüzüñizde köreyim.

 

Eger bir söz men qaçırsam,

Nafle yerde muğaytsam,

Anam, anam, anaçığım.

Bağışlañız, yalvaram.

 

Elâl etiñ sütüñizni,

Yuqusız geceñizni,

Zametiñiz zaya ketmez,

Qızartmam yüzüñizni.

 

Candan sevgen anaçığım,

Quvançıñız ep artsın,

Oğursızlıq, hastalıqtan

Alla Sizni saqlasın.

 

Eger bir söz men qaçırsam,

Nafle yerde muğaytsam,

Anam, anam, anaçığım.

Bağışlañız, yalvaram.

 

 

· Doğru yazayıq ve laf eteyik

 

Tercimeler

 

звонить по телефону – telefon etmek

разговаривать по телефону – telefonnen laf etmek

я тебе позвонюmen saña telefon eterim

кто выиграл? – kim yuttı?; я выигралmen yuttım

кто проиграл?  kim yutquzdı?

какое сегодня число?  bugün (aynıñ) qaçı?

сегодня второе августа – bugün avgustnıñ ekisi

(“Bugün aynıñ on dördü…” türküsine bqz.)

 

 

Aylarnıñ adları

 

Ukraince

Rusça

Qırımtatarca

Halq tilinde

Türkçe

сiчень

январь

yanvar

qara qış, ilk ay

ocak 

лютий

февраль

fevral

kiçik qış

şubat

березень

март

mart

saban (ayı)

mart

квiтень

апрель

aprel

çiçek (ayı)

nisan

травень

май

mayıs

qural ay

mayıs

червень

июнь

iyün

ilk yaz, yaz ayı

haziran

липень

июль

iyül

oraq ayı, çille ayı

temmuz

серпень

август

avgust

arman ayı, çürük ay

ağustos

вересень

сентябрь

sentâbr

ilk küz

eylül

жовтень

октябрь

oktâbr

orta küz

ekim

листопад

ноябрь

noyabr

boş ay

kasım

грудень

декабрь

dekabr

ilk qış

aralık 

 

 

· Atalar sözleri

 

İlimsiz adam – yapraqsız terekke beñzer.

Toq açnıñ alını bilmez.

Kimniñ arabasına minseñ, onıñ yırını yırla.

Büyük söz söyleme, büyük loqma qap.

Oğlan olsun, qız olsun – eli-ayağı tüz olsun.

Yigit mıyığınen, horaz quyruğınen belli ola eken.

Ötmek – babası, et – anası.

Ötmek – padişa, et – vezir, qalğanı – vızır-vızır.

Alışqan quturğandan beterdir.

Az olsun, saz olsun.

 

 

· Frazeologizmler

 

baş etmekсладить, справиться с кем

baş etamamaqне быть в состоянии справиться с кем

başında turmaqстоять рядом (tezya başında turmaq – стоять за станком)

başında oturmaqсидеть за чем (rale başında oturmaq – сидеть за партой)

baş egmek – а) поклониться; б) склонить голову; покориться, подчиниться

başından keçmek – пережить, испытать что

başına kelgenler – приключения, злоключения

ket başımdan! – убирайся с глаз моих!, отвяжись от меня

başı kökke yetmek – быть на седьмом небе (от счастья)

 

 

· Ösümliklerniñ adları

 

бобeşek baqalsı – бiб

бодякsemiz otосот

болиголовbaldıranболиголов

боровикaq mantarборовик

боярышник kiyik muşmolla, yapışqanглiд

брусникаnarat cilegiбрусниця

брюква – çükündir (диал. üçkündir) – бруква

бузинаqaval ağıç, mürvetбузина

букbikбук

буквицаsasıq ağaç – буквиця

буракqırmızı çükündirбуряк

бурьянqorayбур’ян

валерианаmışıq otuвалерiана

василёк – kök totay, peyğamber çiçegi, berçiçekволошка

вербаtalверба

верба белаяaq talбiла верба

верблюжья колючка (перекати-поле)yandıq, qamğaqверблюдяча колючка

верескyer matraçı – верес

веснянкаbaar çiçegiкрупка

ветреница (анемона)manisa lâlesiанемона

викаsıçan bercimegiвика

 

 

· Ayvan, quş ve böceklerniñ adları

 

вол – ögüzвiл

волк – qaşqır, börü – вовк

воробейtorğanгоробець

воронquzğunворон

воронаqarğaворона

выдраsuv samırı – видра

выпьgece balıqçı quş – бугай

выхухольdesmanхохуля

гагараpuplaгагара

гадюкаbuz yürek yılanгадюка

газель – ğazelгазель

галка – çavkeгалка

гиббон gibbon, quyruqsız şamekгiбон

гидраgidra, doquz başlı yılanгiдра

гиенаsırtlanгiена

гиппопотамgippopotamгiпопотам

глухарь – çalı horazı – глухар

 

 

· Anatomiya terminleri

 

железа – bez(ler) – залоза

жёлчный пузырь – öt quvuğı (puskası) – жовчний пузир

желчь – öt, zafraжовч

животqursaqживiт

жилаdamarжила

запястьеbilek aldı – зап’ястя

зародыш (зачаток)tölзародок

затылочная впадинаeñse çuqurı – потилична западина

затылочная костьeñse kemigiпотилична кiстка (кiсть)

зобная железаcemtik beziзобна залоза

кадыкqıqırdaq (kekirdek) – кадик

кисть (руки) – elкисть

кишкаiçekкишка

клапаны сердцаyürek klapanları – клапани серца