Kîrîm Tatarğa Álem-í Tayyarat - Aviarium Scythicum ad scientiam conformatus

[taner murat]

(Ğañî şîkkan kitap! - Kîrîm Tatarğa Álem-í Tayyarat - Aviarium Scythicum ad scientiam conformatus - © 2010)

[timur]

Aytılacaq köp laf bar... Şu Romanyada yazğanları alfabege baqınız! Düşmanlarnın bizim içün hazırlağanları Kiril elifbesinden, niyet olaraq bir farqı yoq. "i" yazacaq yerde "î" yazalar (şükür ki ă yazmaylar!!!). "c" yazacaq yerde "ğ" yazalar ve daa başqaları... Böyle yapıp Romanyağa sadaqatni mi köstereler bilmeyim...

20 sene keçti arqadaş! Ceausescu rejimi köpten keçti, bu saçmalıqlar turmağa devam ete...
Alfabe kimnin derti ki?! Aynı dert Qırımda da bar...

Romanya'da doğru "L" sesini eşitmek endi mümkün degil. Romenler nasıl L aytsalar olar da aynı L sesini çıqartalar.

Kitapta "Kazakşa" dep bir laf bar... Bu halq arasında aytılğan bir laf olur da edebiy bir kitapta nasıl yazılır eken? İşte Romanyada erşey mümkün, kimse bir şey aytmaz, hatta qol tutarlar.
Ne ise Kazakşa dep yazılğan... Ya bu ne? "Limba Romana" eken... Ya Ruslar, Ukrayinler, Bulgarlar da Kazak bolmaylar aynı şekilde tüşünip olsak!? O vaqıt Kazakşa ne tilidir?
Böyle manasızlıqlar çoq... Lâkin bir adam da çıqıp da öz tilinin doğrulığı içün bir söz aytmay. Qayerde qaldı bizim tilimiznin "edebiyliginden" söz etmek...

[timur]

"Bütün millet tarafından qabul etilgen elifba yoq" ne demek? Siz bu sözlerni aytıp, Qırımtatar Milliy Qurultayının qararlarının tanımağan adamlardan ne farqınız qaldı?!

Bizim umum milliy elifbamız, 1 degil, 2 degil, 20 senedir bar! Elifbeni tanımamaq demek Qurultaynı tanımamaq demektir. Qurultay qararını tanımayacaq olsaq Qurultay toplamaqnın ne mañası qalır?

Asıl külünç olğan şu ki, Romanya diasporasında Milliy Qurultay, Milliy Meclis, milliy elifbe tanımağan, cemiyetlerinin adında bile Qırım adını yazmağa imtina etken adamlarnıñ aytqanları yalan yañlış sözlerni doğru olğan kibi tüşüngen Qırımdaki adamlardan da destek körmeleridir. Afrika diasporası olğanlarını aytqan birevleri çıqıp kelse olarnın da aytqanlarını doğru qabul eter ediler eralde.

Bulğaristan, Türkiye, Almanya, Amerika diasporaları Qurultayımıznıñ qabul etkeni umum milliy elifbeni qabul ete de Romanya ne içün qabul etmey? Bu menmenlik qayerden çıqıp ola? Olar özlerini Qırımtatar degil de kerçekten de "Romanya Tatarı" körgenlerinden olmasın? Misal teşkilatlarınıñ adları: "Romanya Müslüman Tatar Türkleri Demokrat Birliği". Qırım adı yoq. 13 Dekabr kününü "Romanya Tatarları Künü" dep keçireler. Mayıs ayında "Tatar Tili Bayramı" olacaq. Qırım sözü yoq da yoq. Qırım Hanlığı hiç yoqmuş kibi, olarğa qalsa Romanya tarihinde yañı hanlıq peyda olacaq.

20 senede elifbemizge keçip olamadıq. Daa fenası "umumiy elifba yoq" sözlerini de eşitmege başladıq. 2031 senesine kelgende kim bilir daa neler neler eşitecekmiz. Bu qadar da iradesizlik olmaz.

[batugeray]

Temır,

Qırım Vetan bola, bo Vetanıñ öz qalqı da, Tatar Qalqı bola. Qırımnıñ tilı coq! Tatar’nıñ tilı bar. Qurultay da saylangan Qırım Tatar elip be sı, bızge yaramay; tilımıznı aytmaga cetqızamaymız! Taner Akamnıñ cazganı kitapnıñ elıp be’sı, bır mınsız, bek caqşı mence. Qara, Türkiyedeqı Qırım tamırlı Tatar Qalqınıñ tili de, Romanyadaqı Qırım tamırlı Tatar qalqının tilemen bır til. Senıñ aytqanıñ Qırım Tatar elıp be’sı bızlerge cetmiy!

Misal:
“Cengıl” dep aytqan bolsaq diyalekt bızıla! “Cengil” dep aytqan bolsaq’ta diyalekt bızıla. Tatar’şa da bunday bolıp, (ı) bırge (i) arplerını aralaştırgan bek qop davuş bar.
Bulay davuşlarnı aytmaga Qırım Tatar elıp besi cetmiy.

Qırım Tatar elıp be’sın de cazmak üşün de, elıp be nıñ alay (bütün) arplernı qullanmak kerekmiy. (h,f,ç) arplerıday bazı arplernı qullanmasaq da, kene cazganlarımız Qırım Tatar elıp be'sınden tışta bolmaz.

Bır de, qaideler tıllerge qore deñişır; lakin til, qaidege qore deñişmez. Er tilnıñ öz qaidesı bar.


Bazılarınıñ aytkanıday, qattı davuşlar (ğ) men (q) arplerımen, cımşaq davuşlar da (g) ve (k) arplerımen cazılgan bolsa, tilımıznıñ diyalektigı bızılır. Bo qün Caşlar "Tilımıznın diyalektigi bızıla" dep, maga qöp aytalar.

Misal:
Köterip kettim.   (Diyalek bızıldı bo yañgış.)
Qoterıp kettım. (Diyalektik bızılmadı teran da bolsa bo tuvrı.)

Bunday bolıp, (ı) bırge (i) arplerını aralaştırgan bek qop davuş bar.
Bulay davuşlarnı aytmaga Qırım Tatar elıp besi cetmiy.

(q) arpi de, gırtlaktan şıqqanı üşün, tilımıznıñ diyalektigıne uygun bola, mutlaq kerege;
asıl (h, f, ç)  arplerı kerekmiy.  Qullanmay turamız; süsday tursunlar. Bolardan da, zarar yok;
Men bazılarınıñ aytkanı uyduruq qaidelernı cazuvlarımga salmayman; deñiştirilmesinı de istemiymen. “Neşın?” Dep sorasañız, bo qaideler tilımıznıñ diyalektigını bıza.

[AlperenKIRIM]

Sen qardaşım, Romaniya'da "L"nin nasıl aytılğanına baqma, bizde ondan beter olğanına - bir talay sesler kirilge uydırılıp, rusça aytılğanına baq. Olarda ufaçıq Romen aksenti olsa, bizde balabandan-balaban rus aksenti turtıp çığa.

Qırımnen Romanya mınday qarşılaştırılmas. Eki yerde yaşağan Qırımtatarları çoq farqlı yaşadılar. Qırım'da Qırımtatarlarında balabandan balaban rus aksenti şaşılacaq birşiy degil, asıl şaşılacaq şiy daa Qırım'da Qırımtatarnın bar oluvı.

Ebet , elifbe içün aytqanlarnıznı anlayman. Lakin bir birevmizge er dayım qol berüv kerek. Vatan qayersi ? Qırım. Anda Qırımtatarlar bir Milli Qurultay qurğanlar. Bunı mında bek yengil yazıp aytamızda , oqumaqnı sevgenler olsa, anav qurultaynın nasıl köterilgenin biledirler ve Qırımtatarlıqnın bar oluvında payının balabanlığın da biledirler. Endi mında alınğan qararlarğa qaramacaqmız da qayda qaracaqmız? Ebet qurultay din kitapnı degil, erşeyi doğru degen birşiy yoq. Ama onu qol berip düzeltüvnin yolu da , men onı tanımayım öz qararlarım bar dep halqnı parçalamaq degil. Qurultay deniştirilmez degen şiy olsa, daa daa qurultaylar yasalmaz edi. Demek bir yolu bar. Mına , qurultayğa sayğı tuyup qol bermeknin de imkani bar.

Endi, tek seslernin arflerine qarap elifba yazılmay, gramernin qurallarına da qaramaq kerek. yoqsa qormayıq tüm seslerni temsil etken milletler arası arfler bar. Qırımtatar tili içün de bazı analizler bar. Nasıl elifbe peyda ola bilesinizmi? Onı yazmağa klavyatura tapalmayız. Yane Romanyanın özünden arf peyda etüvnge kerek yoq.

[batugeray]

Men sızge bır Misal aytayım, Osmanlı Devletınıñ saylagan Resmı tilı, “Osmanlıca” degen, Arap’şa, Fars’şa tillerını aralaştırgan qucur bır til edı. Resmi cazuvlarda mınav aytqanım qucur til qullanıla edı. Osmanlı, Arap’şa dan etkilengen, Fars’şa dan etkilengen; amma qalq, kene bılgenı coldan ketken. Bızde de şulay. Qurultay turmasın Milletımıznıñ atı “Qırımtatar, Mırrımtatar" dep aytabersın! Qalq kene qoqregın tüyüp, “Milletım Şanlı TATAR, Vetanım Qırım, Tilım de TATAR’şa” dep ayta. Bırevlerı Qurultay da, bır yaqından bır şiy uydurgan bolsa, bırevlerı de şonu aslına qaytarmaga tırışacak elbet. Qalq’qa “Cail” dep aytıp, bır yaqınızdan uydurgan şiylerıñıznı başımızga qagıp, zorman qabul ettırecek bolsañız, Bolşevıqlerden ne parqıñız qala?
İşte bılay bır özınızge qalırsıñız. Qalq’ta bılgenı coldan ketıp, öz tuvgan tilıne en uygun elıp benı qıdırma coluna keter.   

[timur]

Qabaatlengen adamlar halqnıñ adiy adamları degil. Şu adamlar özüni halqnın "eliti" dep bellegen, milleti adına degil de özü adına laf aytqan adamlardır. Tilşınaslıq, tarih ve siyaset bilimi, Gaspralılarnıñ, Çoban-zadelerniñ, Şemi-zadelerniñ til oğruna mücadelesi, Qurultay qararının doğruluğunu isbatlay. Lakin tatbikat köstere ki şu özünü "elit" dep bellegen adamlar, ilim ve milliy şuurdan uzaq adamlardır. Tahminim şudur ki bu adamlar komünizm idaresi altında yetişkenlerinden elfibenin millet içün ne qadar müim bir mesele olğanını menimsep olamaylar. Sözde bir şeyler aytalar da özlerinin içi, yürekleri, elleri yanıp qavrulmay. Gaspıralı babamızınıñ maqalelerini hatırlayım da sadece Qırımtatar tili elifbesi degil de Özbek, Azerbaycan, Qazantatar, Qazaq ve diger elifbelernin haline de yanam... Vay anam! Stalinnin bizge zornen yapqanını biz özü özümüzge yapamız da...

Afrikadan bir Qırımtatar kelip de menim elifbem şudur dep aytsa onu da mı sesleyecekmiz? Qırımtatarlar Stalin zorunen kelgen elifbeni bıraqamız da ne içün Komünist Romanyanın içimizge soqqanı "düşman" elifbeni terk etip olamaymız? Ceausescu 20 senedir yoq! Qana? Qayerde milliy fikir, qayerde birlik? Qayerde bu ğayelerni anlayacaq olğan "elit"?

Yazıq ki bizde milliy maarif yoq. Birqaç ana til dersi "milliy maarif" dep körüle... Qayerde milliy tarih, milliy geografya, milliy felsefe? Millet şunu anlamalı ki biz öz-özümüzge öğrenmek kerekmiz! Bizim 1-ci sınıftan 12-ci sınıfqa qadar milliy fikirni menimsetme imkânımız yoqtır. Komünistlernin bizge en az 12 senede tatbik etkenleri miy yuvma hadisesini de silip atmamız pek küçtür. Biz olarnıñ sadece bedeniy degil fikriy de kölesi olup çıqqanmız. Eğer özüni "elit" dep sayğan adamlar manqurtlaşmağan olsa milliy fikirni mektepke ketmeden de öğrenmeleri kerek. Ziyalı olmaq bunu kerektirir. Millet adına söz etecek olğan adamlarnı adiy adamlardan ayırğan vasıflardan birevi de budur. Yazıq ki Emel jurnalı Romanyadan ketken soñ, ziyalılarımız Qırımdan kelgen soydaşlarına yardım etkenleri içün qurşunğa tizilgen soñ Romanyada milliy fikir alevi sönüp ketti. Romanyada komünizm piteli 20 sene keçti âlâ daa 100 sene evvelki ziyalılarımıznın milliy fikri, milletçiligi seviyesine varıp olamadıq.

Romanyadan ya da başqa yerlerden özüni bilmez adamlarnın aytqanlarına baqıp da bizim "umumiy elifbemiz yoqtır" demege aqqımız yoqtır. Biz olarnıñ (Romanyadakilernin) yanında özümizge işanmaq kerekmiz. Biz doğrusını yaptıq! Romanyada komünizm evvelsi çıqqan ziyalılar bugün yaşasa idi olar da bizim yapqanımıznın aynısını yapar edi. Olar Qurultaynıñ alğanı qararının son noqtasına qadar boysunırlardı.

Men de diasporanın bir vekili olam. Menim içün elifbe - Qurultaynıñ qabul etkeni elifbedir. Qurultay yoq ise elifbe de yoqtır, millet de...

[batugeray]

Temır kene bır araba lap aytqan; amma boş! Kene Saqav'man soqur'nuñ işine aylandı mınav qonu:))
Mesele navu; Qurultay da saylangan Qırım Tatar elip be sı, bızge yaramay; tilımıznı aytmaga cetqızamaymız! Taner Akamnıñ cazganı kitapnıñ elıp be’sı, bır mınsız, bek caqşı mence.
Qara, Türkiyedeqı Qırım tamırlı Tatar Qalqınıñ tilı de, Romanyadaqı Qırım tamırlı Tatar qalqının tilımen bır til. Senıñ aytqanıñ Qırım Tatar elıp be’sı bızlerge cetmiy! Tilımıznı aytmaga cetqızamaymız! Mesele bo!

[batugeray]

Baturgeray'ın "Qırım tamırlı Tatar" lafını oqudım da, aqlıma 1967 yılında komunistlernin halqımızğa aytqan "Evelden Qırım'da yaşağan, şimdi Özbekistan'da tamır atqan Tatarlar" sözleri keldi. Bunı, endiden son Qırım'da işiniz yoq, manasında yazğanlar. Ziyalılarımızğa, Tatar ekensiniz, barnız Tatarstanda yaşanız, dediler. Ondan son ziyalılarımız her yerde halqımıznın adını Qırım Tatarı ya da Qırımtatar dep yazıp başladılar. Mence, bek doğrı yapqanlar. Bu ad köp şeyni anlata, hem keçmiş tarihimizni, hem yurtımıznı. Bugün bazılar halqımıznın adını Qırım dep yaza, başqalar sade Tatar dep yazalar. Qırımtatar ekisini de barıştıra. Ebet, laqırdı etkende "Tatar" da aytarmız, "Qırımlı" da aytarmız, bekim Özbeklerge oşap "Qırım" degen soyı da çığar, bunın ayıbı yoq. Lakin her aytılğan söz yazılmay. Mesela, aytqanda (ayıp bolsa da) kimerde "tuvar boqı" diymiz, yazğanda ise her vaqıt "kübre".

Maşalla bek Mıylı (Aqıllı) ekesıñız. Tatarlıqtan aylangan bolsaq, Orıslar bızge Vetan bereceklerdır taa. Orıslar bızge Bır de, "Af etıñız, sız Tatar tuvıl, Qırımtatar ekesıñız; ayse bız endı Mosqovaga, Orısyaga qaytayıq." Dep ayttacaqlardır taa:)))) Cerlermen bırge qöqler, caratqan Tañgrımıznıñ bola! Qaysı Qalqnıñ bırlıgı bar bolsa, küşü bar; küşü bar bolsa, Vetanı bar; Vetanı bar bolsa, sözı bar; sözı bar bolsa; Özı bar.

Barimız burunda Orıslarga da, Qıtayga da, (Çin) Farslargada, (İran) Türüklerge de, Tatar boldıq. Degenday, Burunda bızler Tatar edıq. "Coq tuvıl! Tatar atını Orıslar bergen” Dep aytqanlar bolsa; Orıslardan burunda, Tatar Qalqı coq bolsa kerek! Men sorayman, Orısya degen bır Qalq coq ekende, Tatar Qalqı barmı edı? Bar bolganınnı Dünya bıle:)) Taraq tamgalı qöq Bayragımıznın bıle 5000 cıllık mazisi bar. Mongol degen Qalk başqa. (menım oyımşa) Olar bızge qoşılgan qışke bır urug edı. Men Qartlarga sorayman, “Aqıyqatte bızler qım ekemız?” Dep. Mınav aytqanım Aqsaqallar da, maga “Tatarmız Balam” dep aytalar. Men oylap – oylap bır bolaman. Bızlernıñ qatında qaybırev Adamlar da bar, olar da Tatar bolıp; “Tatar tuvılmız, Türükmız” dep aytalar. Men olarga qöp qülemen:)) Bızler Türüklerge qardaşmız; lakin Asimilasyonga coq! diymız.

Bırde, bo qünlerde de, Ecdadımızga (Quday ramet iylesın) “Cail edıler” dep allegım bolmaqta, beq mot boldu. O “Cail” dep allegım bolganıñız Ecdadımız, Mosqof nu Soguş meydanında sındırıp, qol astına algan edı. Ya bız beq oqumuş, allegım matüvler qatemız bo qün?
Mence, Oqumamış Adam Cail bolmaz; Medeniyetsiz, Qorgensız Adam Cail bolur.

[batugeray]

Maşalla bek Mıylı (Aqıllı) ekesıñız.

Bay,
Men "Maşalla bek Mıylı (Aqıllı) ekesıñız." Dep aytqan edım; Maylı tuvıl. Qara üst bette alıntı yasadım; Adaşmañız!
 

Qırım Tatar elıp be'sımen cazamız.
Tatar'şa,
Mıylı = Beyinli, Aqıllı.
Maylı = Yaglı

Maylı başqa, Mıylı başka; Adaşmañız!

Özıne "Tatar tuvılmız Qırımlar'mız" dep aytqanlardan lap etkesın. Men bek caqşı bılemen Türkiyedeqı Yalıboy - Sodaq tamırlı bolgan bır - ekı Tatar qöyı bar; olar da bızlerday Tatar'şa lap ayta, Tatarman diy. Tıllerı de bıznıñ Tatar'şamızga qöp uşay.
Qırım'da Özıne "Tatar tuvılmız, Qırımlar'mız" dep aytqanlardan lap etkesın. E olar Tatar balgaydı, Tatarman dep aytaredıler mence. Qırımnıñ yalıboyında bır vaqıtlar bar bolgan Avrupa tamırlı Cenevızler bar edı; olarnıñ balları endı Qırımlar bolgandır taa:))) "Küllü şey'in yerciu ilâ aslihi," (Alay şiy aslınga qaytar) Olarnı zorman Tatar yasaycaq bolasıñız? Amma boş, olar Tatar bolmazlar, bolalmazlar.
Bo qün, TATAR BOLGAN TATARLAR, TATARMAN DEP AYTALAR işte. Sızler bırqaş Avropalı Adam üşün, ASLINIZDAN NEGE QAYTASINIZ? qarañız, bızler Tatar bolganımıznı bılemız.
Misal: Sen Milliy qimligımıznı avuşturup - deñiştirip cürgende, mendiy Adamlar saga nege qol tutacaq ekemız? Alla aqlıñ bersıñ. Sen bılay etkende, saga ayırgaşıq salıp, cıqmaga tırışırmız taa! Bıznı bırleştırgen Milli atımız TATAR; başqası kerekmiy. Qırım Vetan bola, bo Vetanıñ öz qalqı da, Tatar Qalqı bola. Qırımnıñ tilı coq! Tatar’nıñ tilı bar. Adaşmañız!
Sen Cenevız balalarıman, bız Tatar balalarını bırleştirmek üşün, "Qırımtatar bolayıq" dep aytasıñ; amma bo bolmay işte annamaysıñızmı? Şingeneler bıle aslından aylanmaz!
Endı annagasıñdır dep tüşünemen qım uşun ata eken, qım tüş qöre eken?

[batugeray]

Ebet, tarihte bir vaqıt tek Tatarlar bir tügül, bütün İnsanlar da qavim-qabile ayırmayıp yaşağanlar. Hepsi sade Adem oğulları edi. Sonra qabileler, halqlar ayılıldı.

Bay,
Men de ister edım, cer dönülgüsünde eş bır qalq'qa camanlıq bolmasıñ! Adem Balaları barabar bolsıñ; bırev bırevımen üylensıñ; tuvgan bolsıñ; amma, aması bar! Barimız Adem ulı edık'te, 150 cıldır nege ep bız Tatarlar sürgün bırge soy qırımga ogradıq; taa da Asimilasyonga ograymız? Barimız Adem ulı edık'te, 1938 cılında, rametlı ziyalımız Prof. Dr. Bekir Sıtkı Çobanzade Akam, nege uyduruq bır makemede, uyduruq akimlernıñ aldında, uyduruq iptiraların sonunda, Orıs Devletı qolıman, ölttürüldü? Men cürekten bılemen, onıñ en balaban qabaati, Tatar tuvmaq edı!
1944 cılında bolgan camanlıqlarnı, taa bız Türkiyedeqı Tatarlar bılmiymız! Bo kün Qırımda bolgan camanlıqlarnı da bılmiymız! Sızler de, bız Aq topraqlardaqı Tatarlarnıñ Ak topraqlarda qadiy qırılganımıznı bılmiysıñız! Aytacaq qöp şiy bar; amma avzım tıyayım,  Endı mınav camanlıqlarga ogragan Tatar Qalqına kelıp'te, "Barimız Adem ulımız, nege Tatar - Matar dep aytasıñız?" dep aytmaga qımsenıñ aqqı coq!   

[batugeray]

Bay, endı men de senden razıman. Ebet İnsanmız, Adem ulımız; lakin bır bızge kelgende mınav sözler aytıla! Başqa Mılletlerge kelgende, işler teran qıyışa! Olar Millet degende öleler! "Neşın?" dep sorasañ, Mılletın coq bolsa, sende coq bolıp ketesıñ; başqa qalqlarnıñ Manqurtu bolasıñ.

[batugeray]

MEN ALTAYNIŇ BIR ŞEŞEGI TATARMAN 

Tatar Qalqın teptış etıp cürgende,
Men nav öqsız Tatarlarnı qörgende,
Qöz caş tögıb cılamaga başlayman;
Cav’nıñ küşın qözden töben taşlayman.

Balaban qüş tabaman men özımde,
Balq-calq etıp caşım caşnay qözımde,
Şal saqallı bır qart kele qatımga,
Men cer tebıp atlanaman atımga.

Bır arslanday baş tikliymen, turaman,
Sanke cavnı qöqregınden uraman;
Keñ temelnı iynecikmen qazaman,
Yemın etıp, nav sözlernı cazaman:

Tatar üşün ceennemde canarman!
Tatar üşün qızıl otqa atarman.
Tatar üşün qöleqsemnı satarman!
Men Altaynıñ bır şeşegı Tatarman!

Qol qöterıp Tatar, Tatar değende,
Tatar Qaan’ı sınırlarga kelgende,
Men dunyaga bır cumurtık urarman,
Duşmanımnıñ tacın, taqtın qırarman!

Tatar üşün deryalarnı tıyarman,
Bir iynenıñ teşıgıne sıyarman,
Tatar üşün incerermen, azarman!
Tatar sözın baştaşıma cazarman.

Tatar üşün daragaşqa asılsam,
Toprak bolıp ayaqlarman basılsam,
Cer astında kene de şay aytarman,
Tatarman deb men aqretke qaytarman!

Amdi GERAYBAY