|
taner murat
|
 |
« Cevap #3 : 2011 yanvar 02, 11:09:39 » |
|
I-ínğí bólím
KÓY
1903 senesín kúz aylarî kópten kóp ğawunlar man keldí, seller agîp şamîr kurumazdan evvel, başka sellerge ğol aşar edíler. Búgún kúneş bek kîzdîra edí. Siyrek, ğawunsuz ya da bulutsuz kúnlerde, kíşkene ğamînîñ, ózleríne kóre yúkselgen minaresíne mínseñ, ta` uzaklarnî kórebíle edíñ: Mustapaş`nîñ koralarîn, Amzaşî`nîñ ğollarîn; eger kúntuwarga karasañ, Karaómer`geşík ğeter edí belkí de, kózíñ kuvvetí. Ama o sene ğawun ğawdî da, ğawdî, Azaplar`nîñ ğemaátí bollîk bolağak dep, bek kuwandî.
Bo kóy Kîrîmtatarlar`îñ kurgan kóyídír, evelden, XIV-ínğí asîrda, osmanlîlarîñ azap askerlerí yerleşken ğeríne, onlarîñ atî berílgen bólgege, azaplar dep, azap askerleríñ yerleríne otîrganlarî úşún, tatarlar da aynî atnî ayîrganlar kóyleríne. Ogadar benzer Kîrîm`dakî taşlap kaşkan gúzel kóyleríne, ki, malleleríñ bólínmelerí de, Sîrt Malle, Kîbla Malle, Şalaş Malle, Túrk Malle, bonday atlarî da o yaknî, yaniy vatannî anîta, unutturmadan, unutmaga músaade bermeden.
1856 senesínde bírínğí grup yerleşkende, bo yerdekí topraknî begeníp, túrk húkúmetínden resmiy hakklarîn alîp, kóyníñ aylanmasî, şímdígíníñ bír mallesí kadar eken, seneler geşken saytîn, kóşmeler artkan saytîn Kîrîm`dan, rusnuñ şektírmeleríne dayanalmaganlarîndan, ğurttan tîşarî atîlganlarîndan, kelíp te "ak toprak" dep, kuwanîp, ğañî ğurt kurganlar, ayile, úyler, koralar, tarlalar arttîrîp, bír malle ekí bolgan, úş malle dórtleşken, onday da kóy, şímdí aytuwlî, tanuwlî bír tatar kóyí bolîp, serbest yaşawnî tapkan.
Sîrt Malle, eñ eskí mallelerden dep bílíngen, bírínğílíkní şalaşlîlar alîp, onîñ úşún sîrtta otîrganlar, bíraz fazla kurulup, modern bolîp, koşîp keldík dep, baymîz dep, ğemaát sîpralarîna kurulup yerleşe ekenler.
Başka fark bílínmeden, bo da bír zewuk bolganday bolîp kóríne góñílleríne, dert bolîp kúñşúlerge. Her mallenín hoğasî, hağísí, zengíní, agasî, kasabî, tírmenğísí, kaweğísí, aytuwlîman dep, ğolga şîgîp, erten-akşam, muşterí karay, laf ata, laf bekliy ándan-míndan, sora kaberlerní toplap, uydurup, ortalîkka ğaya. Kaysî gebe ne dogîrgan; kîz mî, ul mî; ka-yerde níşan bolgan, taa bír yerde sóz-bír Alla yasalgan, etek-ğîrtîlgan; kímíñ egíní taa yakşî, taa kurgak, ayta da aytalar, íşí bolmagan kart akaylar...
Íşí bolmagan kóylí bolîr mî? O ne aşatağak uzun kîşta ballarîna, kartlarîna? Aslînda íşsíz tatar yoktîr, sáde bír-ekí lafnî súygen aksakallî-kurtka tabîla her yerde, o da, kímge bolsa, konîşa.
Ka-teğeksîñ oga? Konîşma deseñ kîzar, sora sení óşekler; konîş deseñ susar belkí; taşla onî bílgenín etsín...
Şay túşúne sellerní atlap geşkende Seyitmamut, mújde aytmaga ğuwurup, akraba-tanîşka, sayibí Şeripe tataynîñ kîz dogîrganîn.
Ağele etse de, zor geşe, atlap, şamîrlî-suwlî şukurlarnî, kene
árúw hağíbabay oga yakşî şarîklar yaptîrdî!
Şalvarî sarkkan, ama uzun keten kólmegí onî ğaba, ústúnde mintanî az bír kírlengen, başîndakî pesí kîzîldan pembeleşken, kullanîlgan senelerí hesapsîz geşkende... Asîl pesín puskulî pítken ğulkuna-ğulkuna, parmaklarîñ îzlarî pembení biyaz etíp kóstere ağele bír ğúrúşte ekende.
Kene árúw, ğamaw degen şiy yok, kóyíñ pîkaresí îrgat bolsa zengíníne. Az da bolsa, olay-típ kurtula ekenler kara pîkarelíkten!
Seyitmamut kunak íşínde bolîr ya! Şorbağîsîñ bírínğí ballarî ul boldî atî Moterem deníldí; ekínğílerí, şímdí, kîz boldî!
Ama atî ne bolağak dep, o da soramadî, Pakize-tay da aytmadî. saw bolsîn Ómírzade abay, aşk olsîn oga, onîñ ebanaylîgîna, bír kóyní tuwul, beş kóyní beğere!
Bonday túşúnğeler men, tuymay kaldî kólğígíñ katîndakî mallege yetíşkenín. Kalawsuz azbarga kíríp, itlerní aldatîp, "kúçiy-kúçiy" dep, kapîlarîn aştî, tamam lámbasîn ğagağak bolîp Munire-tay turganda, o da bakîrdî, korkîtîp sesí men apakaynî:
-Mújde! Mújde! Kîz dogîrdî Şeripe tatay! Kîz!
Munire lámba íşesín kolîndan túşúre yazdî, sekíríp setten kîzî Mensuluw tutmagan bolsa; sora, ózíne kelíp, konîştî:
-Allahîm, kîsmetlí evlat, akîllî, saglam, anaga-babaga, ğúmle ğemaátke, paydalî bolsîn, yarabbi!
Kurannî tartmadan kolîna alîp, bír duwalar şîbîrdadî, "Elam", "Rabbiyesír"; ğerdekí ipek kaplî mínderín ústúne otîrîp, peştímalîn kísesínden on pîrank şîgarîp berdí:
-Seyitmamut balam, saw bol, mújden tap Allaga yetíşsín, duwalarîmîz man, ma, al, bo para seníñ kîsmetíndír!
Eñkíyíp kolîn algan soñ, mañnayînda bír-ekí saniye tutkan soñ, Seyitmamut kunagîn saklamadan, paranî kolînda tutup, kapîga dogrî ğúrdí. Munire, orta yaşlî bír tatar apakayî... artîndan karap kaldî. Başînda kúndelík, oyasîz, biyaz şemberí sîkî baylangan, entárísí uzun, donîñ balagî bír parmaktay kóríne-kórínmiy, geñíş etegínden. kawerengí entárí de, parlak bír zamanda, yeşíl íşe túymeler bar eken, hala ğaltîraylar. Uzun ğeñlí urbasî, moynîñ tógeregínde túymeleníp tura.
Kózlerí írí, ne kîyîk, ne ğumuk, "fransîz" kózleríne bír zamanda wurulgan koğasî, Zat akay, tarlasî, haywanlarî şay, wakîtlî bír kóylí.
Seyitmamut, ğol boyînşa, óz-ózíne, kene de bírşiyler túşúne: "ğígít hem de ğumart kíşíler, mení, bír óksíz îrgatnî da kayday sayalar!
Alla kîsmetlerín bol etsín! kórmiy kaldî karşîsîndakî Abdurayim hoğa akasîn, az kaldî bír-bíríne wurulup ğîgîlağak edíler:
-Koy, hoğa-akam, kórmedím ya! dedí yalîp.
-Yok zarar, ulum, kaydan kelesíñ onday dalgîn-dalgîn?
-Munire abayga mújde akettím, Şeripe kardaşî bíraz evvel kîz dogîrdî!
-Ya, aytma be, Pazîl ayse, kunagîndan, kawede sîmarlar ğemaátke, zaten kîz bolsa ne árúw bolîr dep aytîlganîn keşen kúnler tuydum. Kóp selam de, menden!
Hoğa-akamîz, úyken kunak íşínde, adîmlarîn aylandîrdî kawege dogrî, zaten kayda barîp hawadisler aytîşmaga túşúne edí, bonday ğawunlî hawada. Kóyníñ hoğalarîn bírísí bolsa da, ústúndekí kawerengí şalvar man, sîrtîndakî kara ğeketí tar kalgan, terakay da sógílgen. Bo kîyafetí onî heş ayîrmaz edí kóy kalkîndan. Kibarlîgî da, allegímlígí de, yok edí, ne-gadar Istambul`da okîgan bolsa da. Sáde başîndakî sarîgîñ biyazlîgî man kopayganday etíp, tím-tík ğúre edí ğemaátîñ arasînda. Şólde, korada, şamîr kalîn bolganî úşún, íşlerní de hawanîñ túzetílmesíne bîrakîp tura, bírazda kartlîk desek te bolağak, fazlasîn aytmadan. "Her kún, her kún, şalîşa kelíp, yorîla kíşí" degen sózí de bellí edí.
"Bo hoğalîk ta ayrî bír kîzmet" dep te, ğemaátín, úy-úyden kóríp, bílíp, tanîmaga ograşa edí. "Úyde otîrîp, tanîyalmazsîñ ki, milletní? Kóy íşín bír dolaşayîm, ánawnî-mínawnî kóríp, zamanîn gidişatîn tuyayîm" der edí. "Kaárler de şulay unutular... "
Şonday fikirler men, hoğa tuymay kaldî kawege yetíşkenín. Bírew yok, bo ğemaát yuklay mî yoksa? diyatîrganda, arkasîndan dúmpúldep Rayim teríğí yetíştî, kúler yúz men, hoğa-akayga karap, ayttî:
-Selamun Aleykúm, Abdurayim hoğa effendí, yakşî sáátler! Men de ğawundan bîgîp, boş uywadan şîktîm. pítmez-ğítmez ğawun boldî, ánaw rusnuñ baskîntîsînday kele o maga! Kene árúw ki, búgún kúneşní kórdík, ya!
-Aleykúm Selam, Rayim, çók şúkúr, árúwmen! Ama sen o rusnî aytma, eskí dertní tatarga aşma! Kókke karap: Yarîn da hawasî aşîlağakka uşay, kóresíñ mí bulutlarîñ rengín? Parşalanîp, agarmaga başlaganlar, ya!
Rahmetlí anamdan bílemen bonî, artîk aşîlağak kók, íríp pítkenín bulutlarîñ tuymay kalarmîz, şamîr kuruganda. "Tatarga kîlawuz ne kerek, ózí añlay ğollarnî", degen laflarî túrkleríñ, bek dogrî, bíz hep onday, hawanî da añlaymîz, bílemíz...
Rayim kókke karay, bírşiy kórmeden hoğanîñ aytkanlarîndan, başîn sallay, "onday" demege ketíríp.
Olarnî kóríp yúzí aşîldî Zekerya kaweğí akayîñ, boş masada otîrgan, sîgarasîn da sóngenín tuymagan:
-Ğúr, hoğa-akam, ğúr Rayim, ne árúw ettíñíz, zaten sízní bekliy edím desem, yalan tuwul. Aylanîp arka kózge, bakîrdî yardîmğî balaga:
-Kîyas, ánaw árúw kaweden tart ekí pîlğanlîk, kaymagîn kabartîp ketír ependí akaylarga! Şo yerde, sesín ğîmşatîp, kelgenlerge karşî: úydekíler árúwdír, inşalla!
-Árúwler, şúkúr, dedí sígárasîn tutuşturup, hoğa. Bonday hawada kîzmetler de gerí kala, men búgúnler damîm túzetírmen dep tasavur kurgan edím, ama, ka-tiyím, hawalar osal boldî búgúngeşík; şay deseñ, ğawun da bek kerek, hele bízím topraklarîmîzga!
-Bek árúw ayttîñ, hoğa-akay, ğawun bek kerek edí, nasîl tuttî bo, Alla`nîñ bereketí, senege, ambarlarnî totîrarmîz, ya!
Şo arada, şîmpîldap, ayagîn bíle súrtmeden kalîn şamîrdan, kírdí kaweğí odasîna Seyitmamut îrgat, kózlerínden, awuzundan, bír araba kunak akkanday kóríníp:
-Kaweğí Zekerya akay, bîzîñ hağí-babayda kózaydîn bar, men de mújde aytîp, para kazandîm, tokta, dedím, óz-ózíme, bír kawege kíriyím, tatlî alayîm!
-Sen, Seyit, neday mújde dedíñ, şo? Añlaştîrîp ayt şonî, be balam! dedí sertiyíp kaweğí.
-A! Síz bílmiy ekensíñíz! Hağí babaynîñ kîzî boldî, ána bo mújde!
-Kîyas, bír tatlî şeker ketír, búgún mújdeler kúní eken! búgún tuwgan balanîñ kîsmetí artîk bolîr, degenler kartlar, ğawun turmadan ğawdî, kîsmetí mí, akîlî mî, óstí, milletíne tiyeğek paydasîn, artîk Alla bíler o yagîn! Saw bolsîn, bay bolsîn!
-Saw bolsîn, ya, árúw ayttîñ, dep, hepísí başîn salladî, bo arada baya akay kelíp kawege. Yawaştan, kawelerín dîmladîlar, şekerní îrgat ğebíne koyganda, hağí Fazîl man Ómer akrabasî, Mepa`nîñ ulî, ekí dogmîş ballarî, kírdíler kawege, kúler yúz men, dogrî akaylarîñ hem de hoğa effendíníñ bolgan yeríne toralap:
-Selamu Aleykúm, hoğa effendí! Selamu Aleykúm, Zekerya akam, Rayim! Ğúmle ğemaát! Inşallah, áruwsíñízdír! Kayday, kayday, íşler? dep soragan soñ, Fazîl, 15 yaşînda "hağí" dep tanîlgan, rahmetlí babasîna kazanîp bo diniy hakknî, o yaşta saw-selamet ketíp kelgen Mekke`den, we, bírkaş seneden soñ, ózí úşún de. Şalîşuwî man, dogrîlîgî man, ğígítlígí men, kóyínde we etrafta, ózínní tanîtkan ğaş bolsa da, "kartlarîñ" arasînda ğer aldî. Bír kúrsí beríldí, otîrdî, katîna da, başka kúrsúní tartîp, Fazîl "otîr" işaretín yasay turdî akrabasî Ómer`ge. Bo arada, kawelerní ketíre Kîyas, aldlarîna sala, kesme şeker bolgan tas man barabar.
-Ey, dostîm, ey, sízde mújde bar eken, bey! dep, Zekerya akay da yakînlata kúrsúní olarga, oga da yakînlay hoğa Abdurayim, bír kenarda ğañgîz kalîp Rayim. Onîñ şay ters hem ayrî kalganîn tuyup, hağí Fazîl yakînlata kúrsúsún oga, bír de laf kata:
-Yakşîsîñ mî, akay? Íşler dogrî kete mí? soñra Zekerya akayga karşî, saw bol, aytkanînday etíp, bízde mújde bar, dep kúle. Ama, ne şalt ğúrgen o kaber? Kaydan tuyunawuyduñuz? dep te, şakasîn unutmay, başîn sallay, kawesín rutlap, arada bír.
-Kaydan tuyunayîk, Pazîl! ánaw seníñ îrgatîn bír konîşkak eken, o aytîp kettí, diy Abdurayim hoğa effendí-akay. Aytîlağak mújde bolsîn, milletke!
Ka-típ-etíp, bír lafka kíríşmege merak Rayim, sesín şîgarganşîk, kaweğí-başî lafnî bek súygen akay, gene de konîşmaknî beğere:
-Bonday ğawunlî, toprak kabargan kúnlerde tuwgan balanî bek kîsmetlí bola diler, rahmetlí babamdan bílemen, hele o Kîrîm topragîna, bír ğawun-biñ bereket ketíre eken, ya! Oh, karípler, bízím taşuw arabanî aydap suw atlaganlar, neler-neler şekkenler, şay dep añlata edíler bízím kartlarîmîz! Onday mî, kene, Rayim, sen taze şîktîn vatandan?
Oga da laf katîlganîna, bo baylarîñ arasînda sayîlganîna, kuwanîp, Rayim ka-típ konîşmasîn beğermege túşúngende, bírden ğesaret alîp, başladî:
-Aytkanîñîzday, akaylar, bo yakînda tam ekí ğîl bola mením Azaplar`ga yerleşkením, ekí ğîl evvel vetandan kettím, heş unutarman mî, akaylar, baylar? Kím doga Kîrîm`nîñ yakşî topraklarînda, unutalmaz heş bír zeman, ama o namussuz urus yok mî, ya? Bízím kóyge de, Fotisala`ga da, her kóylerde bolganînday, keldí o "Ivanlar", tarla, kuvvet beríldí húkúmet tarafîndan, vodkasî man domîzîn kokîsîna ka-típ te dayanar seníñ temíz kîrîmtatarîñ? Zawallî anam, garip babam, yaş tolî kózlerí men, "ket, balam, sen, bariy ğaşsîñ, balalarîñ bolağak endíden soñ, kurtar ózíñní bo kayinlerden" dedíler, ala búgún kózím aldînda turalar, dep, sesín ğuttî kóz ğaşlarî man barabar.
Fazla uzulgenín tuyup, Fazîl-hağí toktattî Raym`ní:
-Bek hakklîsîñ, Rayim, bek hakklîsîñ! Hepímíz, keşe-kúndúz, onlarga túşúnemíz, onda bízím ğúregímízíñ yarîsî, ğanîmîzîñ yarîsî! dep, bír "ah" şektí, kolîn salîp Rayim`níñ omîzîna. Kaysîn aytayîk ta, ka-típ sîrdaşayîk ta, ka-típ bo vatan kaárínden kurtulayîk! dep kózín penğíreden uzaklarga attî, kawesín soñ damlasîn íşíp, hağí Fazîl. Ómer de başîn aşaga salgan, deren túşúnğelerge dalganday bolîp turî, ózí men Allasî bíle, akîlî ka-yerlerde, tarlasînda mî yoksa şo Kîrîm`nîñ taliyí men bírleşmekte mí!
-Ula, akaylar, diy hoğa Abdurayim, pítmez dertímízní aytkanda kan aga ğúreklerímízden, kaltiyík ya, akaylar! "Bízím hasretlígímízní tuysa eger Alla, Ya Rabbiy, bízge kuvvet berer şekmege, ya da ruska soñ berer bo duniyada!" onday dep başlay edí dersíne tarih muwallímímíz medresede, ula, kartayîp keteğekmen, bo dertlí sózlerní, bo vatan dertín unutalmayağakman, yoksa mî mezarga komeğek ekenmen mí? "Lá ilahe illellah, Muhamedun Resulullah!" Allah`tan başka Tanrî yoktîr, Hazretiy Muhammed (A. S.) Allah`îñ Peygamberídír!
Kawede bolgan akaylar bír seste hoğaga koşîldîlar, tesbiyleríñ belletíp, şalvarlarîn kesík kíselerínden şîgarîp, çúnkí, zawallî kîrîmtatarîñ, duwadan başka ne kuvvetí bar elínde?
Tewbestakfirulla, dep te, peşmanlîklarîn şîbîrdagan boldîlar úş-beş akay, kóy kaweğí odasînda, ğawun kóp ğawgan kúz kúnleríndekí toktalgan aşîlşînda. Onlarîñ dertí bír eken, hasret vatanlarîn duşman kolîndan kurtulganîn kóríp soñra ğan teslím etsínler, ózlerí kunamasa, heş olmaydîm, ballarî kunasîn şo vatanîñ hoş hawasînda, kúneşlí deñíz serbest dalga atkanda etraflarga; serbestlík kaberí keliyatîr degende, atîn, ógízín, ğegíp taşuw arabaga ğúklensínler gerí ketíp kelgen ğollarîndan, vatanîñ onlarga hasretlígín sóndíríp balaban deñízníñ tuzlî suwuna! Ya Rabbiy!
-Hağí Fazîl babay, sení úyden karaylar, mísafír arabasî kírdí azbarîña! dep, kapîda Amet bakîrganda, uşup-turakeldíler ayakka, "ne o? kím şo?" dep.
-Ula, Amet, bakîrîp korkîzma şonday, be! Aytağagîn insanğa ayt, yakşî sóz men,... degenlerí men karadîlar sabîrlî hağíge.
Ğaş bala, şaşkîn, şaşkîn, karap, herkezge, soñra sayîbîna, toktadî, kîska nepes men şalt bír konîşmaga gene de başladî:
-Abay sení kelsín, dedí, bír araba kírdí damga, dep, gene de kózlerín patlattî.
-Bundan bírşiy añlayalmayğakmîz, Ómer, aydî ózímíz úyge kaytayîk, dep, Ómer men kapîga dogrî ğúrdúler.
(dewamî keleğekke)
|
Dilber MC Theme by HarzeM