Riza Fazil

Kuçük Qırımnıñ Buük İssesi.
Rıza FAZIL
Biz halqımız becerikli, alelhusus istidatlı halq dep sevine ve ğururlanamız. Bu ğururlanuv asla esassız de-gil. Bu istidat halqımızğa ta qadim devirden, ecdatlarımızdan siñip kele, o bizim qanımızda, canımızdadır. Bunıñ da esası İsl?m dinidir ki, din ve ilim, din ve bilgi biri-birinen sıqı bağlılar, olar yan-yana keteler. Din ilimni qaviyleştire, ilim ve bilgi dinni qaviyleştire. �eşikten mezarğace oqu, bilgi al�denile bizim dinimizde. Oqumaq, ogrenmek, bilgi almaqnıñ iç ertesi keçi yoq. Yalıñız istek olsın. �limniñ merekebi ve din oğrunda tökülgen qan Yaradannıñ ogünde ekisiniñ de qıymeti bir� denile diniy kitaplarda. Bu il?hiy kosterişlerni ecdatlarımız añlı surette qabul etken ve olardan amelde faydalanıp, daima bilgi ve istidat saibi olmağa ıntılğanlar. Şunıñ içün de Qırımda, hususan Hanlıq devrinde ilim, maarif, medeniyet, sanat, edebiyat muhim derecede ilerilep kelgen. Bunıñ sebebi, ebet, İsl?m dininiñ ilim ve bilgige şoyle münasebetini yahşı bilgen Qırım hanlarınıñ oquvğa, ilimge qol tutuvları ve yardım etüvleridir.

Hanlar sülãlesinden 30-ğa yaqını özleri şair ve ulemalar olğanı da bundan delãlettir. Bahçasarayda meşur Zıncırlı medrese, Kefede, Eski-Qırımda, Kezlevde, Qarasuvbazarda ve diger yerlerdeki medreseler teren ve aliy bilgili din mutehassıslarını azırlay ediler, andan buyük alimler yetişip çıqa edi. Qırım medresele-rinde tasil alğanlardan pek çoqları Türkiyede ve diger memleketlerde eñ yüksek diniy vazifelerde ve aliy dev-let vazifelerinde bulundılar. Olar ne yerde olmasınlar, öz faaliyetinen kozge korünmege, ileri olmağa, yüksek derecelerge koterilmege ıntıldılar. Em ekseri vaqıt buña nail ola ediler.

O devirde Qırım Türkiyege baglı olğanı içün adamlarımız esasen anda faaliyet kostermekte ediler. Ekseri alda Qırımda ve pek çoqları da Türkiyede tasil alğan qırımtatar ulemalarını biz Osmanlı devletinde eñ aliy diniy vazifelerde koremiz. Atta Qrımtatar ulemalarından Şeyhulislam vazifesinde (Osmanlı devletinde eñ ük-sek diniy vazife) bulunğanlar da bar edi. Bu ise butün Osmanlı ulemalarının başı ve din hem de şeriat uquqı meselelerinde eñ aliy, itibarlı şahs demek edi. Qırımtatar ulemaları defalarca Rumeli ve Antalya kibi buyük vilayetlerniñ Qadıaskeri vazifesinde, çeşit derecede muftiylik vazifelerinde, Osmanlı devletinin ve ondan da tışta pek çoq şeherlerde şu cumleden İstanbul, Mekke, Medine,Qudus, Şam(Damaşq), Bağdad, Mısır, İzmir,

Bosna ve daa çoq qadılıqlarnıñ Qadısı vazifelerinde bulundılar, bir sıra buyük medreselerniñ muderrisleri oldılar, çeşit diniy tariqatlarda (qadıriyye, halvetiyye, naqşbendiyye ) şeyhlıq yaptılar. (Aşağıdaki cedvelni baq).

Butün bular Qırımdan ne qadar çoq din alimleri, din rehberleri osip yetişkenini, kuçük Qırımnıñ İslam dinini teşviqat etüvge ne derece buyük isse qoşqanını açıq kostereler. Butün bular ve aşağıdaki malümatlar çetten kelgen bazı �ilmirlerniñ� �iziñ ata-dedeleriñiz cail eken, diniñiz qaviy degil, çeşit türli urf-adetler uydırılğan�dep halqımızğa, onıñ parlaq keçmişine iftira atqan kelmeşeklerge açıq bir cevap olmaqnen birge, Qırımda evel-ezelden dinniñ ne derece qaviy, temelli olğanını kostergen açıq bir delildir.

Elimizde olğan malümatqa bazanıp, Qrımtatar din alimleri ve diger belli adamlarımızdan bazılarını bu yerde qayd etemiz. Bu malümatnı bizim ricamıznen Qırım devlet injenerlik-pedagogika universiteti Qırımta-tar tili ve edebiyatı bölümünüñ ocası, istidatlı tedkikatçımız Nariman Abdulvahapnıñ cedvelinden alındı.

Kırımlı alimler ve şeyhler (XIV XIX asırlar)

Ziyaeddin Kırımiy (Ziyaeddin bin Saddullah bin Muhammed el-imam el-alim el-alleme el-Qırımiy, o. 1378/79, Qahire) tefsir, hadis, fıkıh, kelam ve diger ilimlerde buyük mutehassıs, tanılgan muderris, şeyh, şair. Mısırga avuşıp, Qahiredeki en ileri medreselerde ders berdi. �eyh-uş-şuyuh�(�eyhler şeyhı� unvanı ile añılıp, bir sıra meşur alimler etiştirdi.

Mevlâna Rukneddin Ahmed bin Muhammed Abdulmumin (o. 1382, Qahire) tanılgan din alimi, muderris ve mufti. Qırımda otuz yıl qadılıq yaptıktan sonra Qahirege kelip, muftiylik ve muderrislik ile meşgul oldı, İslâm ilimlerine dair bir sıra eserler yazdı.

Mevlâna Receb bin İbrahim (1392, Bursa) qıraat (Qur'an-ı Kerim oquma) ilmiy us-tadlarından olıp, �eyh-ul-qurra�(Quran-ı Kerimnı oqugan ustad hafızlarnıñ şeyhı) olarak tanılgandır.

Mevlâna Şerefeddin bin Kemal (o. 1443, Türkiye) fıkıh ilmi ustadlarından, meşhur İslâm alimi Ebu-l Bere-ket Hafızuddin en-Nesefiniñ (o. 1310) �enar�adındaki klasik bir fıkıh kitabına bir şerh yazdı ki, bu eser çoq vaqıt �enar�şerhleriniñ arasında eñ eyisi sayılmaqta edi.

Mevlâna Qırımiy Seyyid-Ahmed bin Abdullah (o.1474, İstanbul) buyük alim, muderris, şair. İstanbul'da tanılıp, mındaki eñ meşur medreselerde ders berdi. Osmanlı Sultanı Fatih II Mehmedniñ ragbetini qazandı. Kunümizge diniy ilimlerge ve ayrıca tasavvufqa dair bir sıra eserleri yetkendir.

Qırımiy Necmeddin İshaq bin İsmail (o. 1475/76) Qırımdan Mısırga koçip, Mısır Qadıaskeri olgan, aynı zamanda da, Qahire ni meşur Qayıtbay medresesinde şeyhlıq ile muderrislik vazifelerinde bulungan bir alimdir.

Kefeviy Mahmud bin Suleyman (o.1520, Kefe 1581, Sinop) tanılgan alim ve şair. Taqıyyuddin Ebu Bekirniñ talebelerindendir. Kefe, İstanbul ve Sinop (Türkiye) şeherlerinde çeşitli diniy vazifelerde bulundı. Bir sıra eser, şu cumleden, hanefiy mezhebi fıkıh alimlerinden 809 şahısnıñ ayatları ile faalietlerine dair" Ketaibu -Alyami-l-Ahyar min Fukaha-i Mezhebi-n-Numani-l-Muhtar�adlı bir kitap yazdı. Şair olıp, Arapça ve Türkçe şiirler yazganı aqqında malümat bardır.

�atar şeyh�İbrahim bin Aq-Mehmed (o. 1592/93, İstanbul) XVI asır Qırımnıñ buyüklerinden. Qırım hanları I Devlet Geraynıñ şahsiy muşavirligi ile oglu II Gazı Geraynıñ hocalıgında bulunıp, ekisiniñ tarafın-dan buyük ragbet korgendir. İstanbulga koçip, �atar şeyh�namı ile tanılgandır. Kuçük Ayasofya tekkesinde şeyhlıq yaptı, tasavvufqa, tefsir, hadis ve diger di-niy ilimlerge dair eserler yazdı. Oglu Afifeddin ve bunıñ da oglu Abdulaziz de Qırımnıñ çoq meşur şeyhlerinden oldılar.

Huseyin Kefeviy (o. 1601 (?), Qudus ?) tanıngan alim, edip ve şair. 1577 senesi İstanbulga koçip, tasilini tamamlayarak birr sıra eñ ileri medreselerde muderrislik yaptı. 1598-de Mekke ve ertesi yılı Qudus qadılıgına tayin etildi. Çoq mah-suldar bir alim ve edip olıp, hadis ve diger din ilimleri ile edebi-yatga dair pek çoq eser yazdı. Bulardan bir kısmı kunümizge de etkendir.

Ebu-l-Beka Muhibuddin Eyyub Kefeviy (1619, Kefe 1682, İstanbul) Seyyid Musa efendiniñ (baq yukarı) oglu olıp, baba-sınıñ vefatından soñra bir muddet Kefe muftiligini yaptı. Daa sonra İstanbulga davet etilip, anda buyük bir alim olaraq ta-nıldı. Bir qaç eser yazdı, şu cumleden, İslâmiy ilimlerde qul-lanılgan çeşitli terminlerniñ açıqlamalı sözlügi olgan �l-Kulli-yat�adlı kitabı çoq meşur ve defalarca neşir olungan bir eser-dir.

Rıza FAZIL
�atar�Ahmed (o. 1743/44) naqşbendiye tariqatı şeyhlerinden. Tasilini İstanbul'da tamamlap, mındaki me-şur Emir Buhari tekkesiniñ şeyhı oldı, tasavvufqa dair bir qaç eser yazdı. Qabri Emir Buhari Mescidi mezarlı-gında edi.

Selim Baba (o 1757, Koprülü Yugoslavya) qadiriye tariqatı meşur şeyhlerinden, şair. Anadolu ile Balkanlar-da qadılıq ile şeyhlik yaptı. Tasavvufka dair risaleler ve şiirler yazıp, bulardan bazıları kunümizge de etkendir.

Mehmed Faqriy. Faqriy efendi. (o. 1760-lar, Qarasuvbazar) meşur Qarasuvlı şeyhler sülalesiniñ buyük ecdadı, keramet saibi olarak tanılgan bir şeyhtir. Yazıcı, terciman ve şair. Elimizde saqlanıp qalgan bir sıra ilahiyleri bar. (Faqriy efendi menim Qarasuvbazarda aytuvlı şeyhler olgan kartdedelerimnıñ sulale başıdır. R.-F.)

Salih Mehmed (o. 1762, İstanbul) Qırımlı Abdullah efendi-zade Yahyanıñ ogludur. Başlangıç tasilini Qırımda alıp, İstanbulga kete. Tasilini tamamlap, sırası ile muderris, Galata, Şam (Damaşk), Medine mollası, İstanbul Qadısı (2 defa) ve Anadolu Qadıaskeri kibi vazifelerde bulundı. Ahırı, 1758 senesinde Osmanlı Şeyhulislamı oldı.

Mehmed Lâyıh (o. 1746, Türkiye) sırası ile muderris, İzmir, Edirne ve Mekke mollası, İstanbul qadısı (2 defa) ve Anadolu Qadıaskeri olgan alim bir insandır. Aynı zamanda şair ve hattat.

Kefeviy Muhammed (o. 1772/73, Qudus) qadılardan olıp, qadı vazifesinde Medine-i munevvere ile Qudus-ı şerifte bulundı. İslâmiy ilimlerge dair bir sıra eserleri bardır.

Osman efendi (o. 1761/62) Qırımdan Türkiyege koçip, mında sırası ile muderris, Bursa qadısı ve fetva emini vazifelerinde çalıştı (fetva emini Şeyhulislâm İdaresinde fetvalar azırlamaq ile meşgul olgan bir bölük-niñ başı).

Abdullah Tatarcıq (1737 1797, İstanbul) fetva emini Osman efendiniñ (baq yuqarı) oglu, çoq meşur din ve devlet adamı. Türkiyede sırası ile muderris, Haremeyn mufettişi (Mekke ve Medine şeherleriniñ inspektorı) Qudus, Mısır ve Medine qadısı, Anadolu qadıaskeri (2 defa), Rumeli Qadıaskeri vazifelerinde, ayrıca da, Sultan III Selimniñ şahsiy muşavirliginde bulundı.

Abdulhalim efendi (o.1795/96, Mekke) sırası ile Enderundaki (İstanbul'da Osmanlı Sultanınıñ sarayında-ki bir çeşit Akademiya) baş hoca, Hara-meyn mufettişi, fetva emini, Edirne ve Mekke mollası vazifelerinde çalıştı.

Ahmed Kâmil (o.1821, İstanbul) dogma Qırımlı olıp, İstanbul'da yetişti ve yaşadı. Anda sırası ile Saray muezzini, muezzinbaşı, Sultannıñ ekinci imamı, muderris, Sultannıñ birinci imamı, Anadolu qadıaskeri, Rumeli qadıaskeri (2 defa) ve, ahiri, reis-ul-ulema (butün Osmanlı alimlerinin fahriy reisi) oldı.

Ferruh İsmail (? Bagçasaray o. 1840, İstanbul) za-mamanınıñ çoq tanıngan alimlerindendir: mütefekkir, maarifçi, muallim; müfessir (Qur'an tefsiri kitabı müellifi), terciman, şair. 17971800 senelerinde Osmanlı İmperatorlıgınıñ Fransiyadaki resmiy elçisi, daa soñra meşur �eşiktaş Cemiet-i İlmiyesi�iñ (İstanbul'da eñ eski ilmiy bir Akademiya) qurucısı ve eñ faal azalarından. Mevleviy tariqatı mensuplarından, şair.

Fazıl Mehmed-paşa (o.1882) sırası ile muderris, Bosniya naqıb-ul-eşraf qaymaqamı (Bosniyadaki Pey-gamberniñ soyundan kelgenlerniñ Seyyid ile şeriflerniñ başınıñ muavini) ve daa soñra Belgrat mollası ol-gandır. Belli şair. Mevleviy tariqatı mensübi.

Kırımiy-zade Reşid Ahmed (o. 1862/63, Türkiye) tanılgan fakıh; fıkıh ilminden �ırımiy-zade Mecmuası�adındaki eseri basılıp çoq meşur oldı.

Bu erde şunı aytmaq kerek ki, yuksek seviede em diniy, em içtimaiy bilgi saibi olgan Qırımtatarlar Türkiye- niñ daa başqa çeşit seviede devlet işlerinde ve eñ aliy devlet vazifelerinde bile bulundılar. Kırımtatarlarnı biz Divan-ı humayun (Sultannıñ yanındaki aliy keñeş organı) azaları arasında ve diger devlet idaresi organları erkânında koremiz. Qırımtatarlar Sadrazam (ulu nazir, Sultan ukümetiniñ başı), Nişancı (Sultan muurini koruyıcı), Qadıasker (aliy mahkemeci sudya), Defterdar (vilaetlerde aliy malie vazifesi kaznaçey) ve diger yuksek vazifelerde bulundılar. Olar Aliy yustitsiya (adliyeciler) keneşiniñ başı, Devlet Şurasınıñ başı, Arbiy keñeşni başı, Türkieniñ Fransiyada ve İngiltere'de elçisi (posol) oldılar ve ilâhre.

Qırımtatarlar Türkiyede arbiy idarelerde de muhim rol oynadılar. Biri �aptan-paşa�yani Osmanlı İmperatorlıgınıñ butün Arbiy-deñiz quvetleriniñ komandanı oldı, biri Serasker yani Baş komandan yahut arbiy nazir (ministr) oldı, birevleri topçıbaşı (artilleriya başlıgı), cebeci başı ve diger arbiy vazifelerde oldılar. Yuksek rutbede arbiylerniñ (mayorlar, polkovnikler, generallar) sayısı ise pek çok edi.

Qırımtatarlar İstanbul'da Saray hızmetinde de aşagıdaki muhim vazifelerde bulundılar: Çauşbaşı (ulu nazir yahut ukümet başı tarafından qabul olungan qararlarnıñ edasını kozetici), İmam-ı Sultan (Sultannıñ şahsiy imamı), Muezzinbaşı (muezzinlerniñ saray idaresiniñ başı), Serkãtib (Sultannıñ şahsiy kãtibi sekretarı), Qa-pıcıbaşı (Sarayda hususiy muhim avalelerni eda etkenlerniñ başı), Bostancıbaşı (Sultannıñ şahsiy qorucu-larınıñ başı), Mimarbaşı (Saraynıñ baş mimarı), Vakianuvis kibi ve diger vazifelerde gayret kosterdiler.

İşte, keçken tarihiy devirlerde Qırımdan yani Qırımtatarlardan çıkkan ulemalar ve buyük istidat saibi adam-larnıñ Türkiede ve musülman aleminiñ diger meşur erlerinde buyük-buyük işlerde, diniy vazifelerde, devlet ve ukümet vazifelerinde bulungan munevverlerimizniñ bu qısqa cedveli halqımıznıñ korümli, parlaq vekilleri hem İslâm aleminde em de hususan Osmanlı cemiyetiniñ içtimaiy ve diniy hayatında nasıl buyük rol oyna-ganını kostermekte. İç şubhe ?yoq ki, Nariman Abdulvaap kibi ve diger yaş tedqiqatçılarımıznıñ gayreti sae-sinde bu alelhusus qıymetli cedvel daa ziyade kenişletilecek ve daa tolu malümatlarnen tekmillenecektir. Boyle hızmet, şubesiz, öz istidatları ve faalietlerinen qırımtatar halkınıñ yuzini kostergen, onıñ şerefine şeref qoşqan bu tarihiy şahslarga namlı ulemalarga, din rehberlerine, alimlerge, devlet erbaplarına tiklengen ma-neviy bir eykel olacaktır.

Aşagıda biz 1999 senesi Türkiyede çıkkan �ırım Türk-Tatar edebiyatı�antologiyasında, Bursalı Meh-med Tahirniñ �ırım muellifleri�kitabında ve diger kitaplarda adları keçken daa bir qaç şair ve ilim adamları-nıñ adlarını añmaq isteymiz.

Abdulbaqiy (� 1591). XVI asırda yaşap icat etken şair Abdulbaqiy (edebiy tahallüsı �aqaiy� Kefeli bir hatipniñ ogludır. Kefede oquvını tamamlagan soñ Mısırga ketip, anda İbrahim Gulşeyniyden ve Mevleviylik-ten gonül raatlıgı tapqan. Soñra Türkiyege kelip Anadoluda çoq erlerni seyaat ete, ondan soñŞamga (Suriye) kete ve onda Mustafa Paşanıñ mevleviyhanesinde mesneviyhanlıq yapa. Qınalızade Hasan Çelebiniñ onıñnenŞamda suhbette bulunganı bellidir.

Selim Divane (� 1757). Aslı Qırımlı olgan Selim Divane çeşit el yazmalarda Şeyh Selim al-Qırımiy, Qırımlı Selim Baba ve diger adlarnen añılgan suretli bir Qadiriye murşidi, yani ruhaniyler rehberidir. Yaşlıgında İstanbulga barıp anda bilgi ve terbie ala. Oquvını bitirgen soñ onı Bosnaga qadı tayin eteler. Seyr-u sulükini eda etken (yani tasavvuf yolını menimsegen) soñ, hilafet (halif, yani halifat yolbaşçılarından biri) vazifesine tayinlene. Bir çoq eserlerniñ,ş iirlerniñ muellifidir.

Mehmed Fazıl (� 1882). Kefeli Ebul-Bekâ soyundan Mehmed Paşadır. Şiirlerinde Fazıl mahlasını qulla-na eken. Babası eski Sofiya qadısı Bosnalı Mustafa Nureddin efendidir. Guzel bilgi alıp, muderris ola. 1826 senesi Bosna'da naqibuleşraf (din ilimleri aliminiñ muavini) ola, 1833-te ise Belgrat mollası olıp yuksek dere-cege qadar koterile. Soñra İstanbulga kelip, Ali Paşanıñ imaesine kire. galata Mevleviy hanesiniñ şeyhı Qur-retullah Efendide hızmette buluna. Diniy ve şiiriy eserleri bar.

Mustafa Rahmiy efendi (? 1751). Saraynıñ resmiy tarihçısı. Din ilimleri alimi, şair. Osmanlı imperatorlıgı hem de Qırımnıñ tarihına ait bir sıra eserlerniñ muellifi. şair ve tarihçı Mustafa Rahmiy efendi Bagçasaray da doga. Tasilini İstanbul'da bitirerek devlet vazifelerinde buluna. Mehmet Paşanıñ muurdarı ola. 1747 senesi İranga elçi tayin etilgen Giritli Aci Ahmed Paşanıñ imaesinde İranga barıp kele. Anda korgenlerini �efaret-name-i İran�serlevalı eserinde tarif ete. Tertip etilgen şiirler divanı da bar. Edebiy tahallüsı �ahmiy�ir.

Abdullah Ramiz paşa (1774 1813). Qırım qadıaskeri Feyzulla efendiniñ ogludır. İstanbulga keterek tasilini anda bitire ve buyük ilim saipleriniñ sırasına kirip devlet hızmetinde buluna. Mahmut Paşa mahkemesinde baş kâtip, Mısır seferinde ordu qadısınıñ muavini vazifelerinde buluna. Arbiy ukümet vaktında devlet qaznacısınıñ muavini ola. 1808-de Kaptan-paşa vazifesinde buluna, yani Osmanlı devletiniñ butün arbiy-deniz quvetleriniñ komandanı ola. Aynı vakıtta o acayip şair de edi. Onıñ bir çoq şiirlerini içine algan Divanı bardır. özi Mevleviy tariqatınıñ azası olganı da bellidir.

Ebubekir Rifat efendi (� 1830-dan son). Esas bilgisini İstanbul'da ala. Bir qaç defa Osmanlı ukümetiniñ malie naziri olgan Safveti Musa-paşanıñ babasıdır. Osmanlı İmperatorlıgınıñ bazı nazirleriniñ imaesinde bulundıgı vakıtları ve şahsen 1830 senesi Necip paşanıñ surre parasını (her yıl Mekke ve Medine şeherlerine Osman-lı imperatorlıgınıñ sultanı adından yiberilgen para ve bahşışlar) emanet etken zamanda kãtiplik hızmetinde buluna. öziniñ acayip şiiriy ve nesir eserlerinen tanılgandır. Şiirler divanı bardır. 1830-dan soñ acilikke barganda Mekke'de vefat ete.

Vecihiy (� 1660). Bagçasarayda doggan bu şair XVII asırda yaşap icat etkendir. Adı Usein olsa da, bazı yazılarda Asan dep de kayd etilgen. özi Türkiyege bargan soñ İstanbul'da tanıla. Sultan Divanınıñ kâtiplerindendir. Qara Mustafa paşanıñ muurdarı olgan. Zamannıñ belli tarihçılarından.

Mudamiy (..? 1540). Şair ve diniy eserler muellifi. Qırımda doggan, adı Mustafadır. Kefede yaşagan ve Kefeviy adınen de añılgandır. Tasavvuf mundericeli bir Divanı ve �enakib-i Emir Buhari�adlı 780 beyitlik menaqibnamesi (şiiriy rivaet) bellidir. Emir Sultanga bir yaqınlık is eterek, şu eserini ve Divanındaki şiirlerniñ de çoqusını oña bagışlagandır.

	Selâm, Musafir. Lütfen kiriş yapıñız ya da aza oluñız. Faalleştirme (aktivatsiya) mektübiñiz kelmegen olsa bu yerge basıñız.	2012 mayıs 22, 12:53:09
		Qullanıcı adıñıznı, paroliñizni ve faal qalma müddetini kirsetiñiz