TÜRKİYEDEKİ QIRIMTATAR MİLLİY AREKETİNİÑ SEYRİTürkiyedeki Qırım Tatarları aqqında eñ çoq cevabı qıdırılğan sorulardan birevi de “Türkiyede qaç million Qırım Tatarı bar?” sorusıdır. Buña tam doğru bir cevap tapmaq pek qıyın. Bu sualniñ tarihımıznıñ eski vaqıtlarına da alıp bara bilirmiz. Qırım Hanlığınıñ ihtişamlı devirlerinde Qırım Tatar nufusı ne qadar edi?
Belki bu yolnen 21. asırda dünyadaki Qırım Tatar sayısına da bir cevap tapmağa bir adım atarmız. I Meñli Geray han ölgen 1510 senesinde tahtqa çıqqan I Mehmed Geray han vaqtında Poloniya qralınıñ elçisi olıp eki kere Qırımğa kelgen Martin Bronevski, o devirde 120 atta 130 biñ Qırım Tatarınıñ cenkke ketkenini yaza. O devirde er bir qorantanıñ 5 kişi olğanını saysaq demek ki 16. asırnıñ başlarında Qırım Hanlığında 600 - 700 biñ insanıñ yaşağanını ayta bilirmiz.
17. asırda Qırım hanınıñ askerleriniñ 200 biñ etrafında olğanını bildirgen qaynaqlar bar. Bu taqdirde de Hanlıqnıñ nufusınıñ yaqlaşıq bir million dep saymaq mümkün.
Sovetler Birliginiñ soñki künlerinde Sovet vatandaşı olğan Qırım Tatarlarınıñ 500 biñ olğanını qabul etsek, Bulğaristanda 30 biñ, Romaniyada 40 biñ, ABD-de 2-3 biñ Almaniya ve diger Avropa memleketlerinde biñ civarında Qırım Tatarı olsa, Türkiyeden ğayrı yer yüzünde yaklaşıq 600 biñ Qırım Tatar yaşay dep tahmin ete bilemiz. Peki 300 sene evel 1 million olğan nufus iç mi artmadı? Bütün dünyanıñ nufusı onca qanlı cenkke rağmen qaç misli artqanına köre Qırım Tatarlarınıñ nufuslarınıñ da çoqlaşqan olması kerek. Dobrucada doğğan, dünyağa belli Qırım Tatar tarihçısı Prof. Dr. Kemal Karpat, sadece 1854-1856 senelerindeki Qırım cenkinden soñ, İngliz ve Fransız gemileriniñ Qırımdan taşığanı muacir sayısınıñ 300 biñ dep bere. Bu sayıda arabalarnen Dobrucağa, qayıqlarnen Anadoluğa köç etkenler esapqa alınmay. Zaten o cenkten soñ olğan köçler neticesinde, tarihta birinci kere Qırım Tatarlarınıñ öz vatanlarında, nufus ekseriyetin ğayıp etkenlerini pek çoq tarihçı yaza. Kene Prof. Dr. Kemal Karpat, Çarlıq Rusiyesi Qırımnı basıp alğan ve 1783 senesinde öz akimiyetine qoşqanından Türkiye Cumhuriyetiniñ qurulğanı 1923 senesine qadar Türkiyege köç etken Qırım Tatarlarınıñ sayısını 1 800 000 dep saya*. 1923 senesinde nufusı 10 million olğan Türkiyeniñ % 10 Qırım Tatarlarından meydanğa kelgenin tahmin ete bilemiz. Bu tahminden yolğa çıqıp 21 asır başında 6-7 million Qırım Tatar tamırı olğan insan bardır Türkiyede demek mümkün. Esasında hanlıq devrinden bugünge Qırımnıñ ve Qırım Tatarlarınıñ nufusı meselesi ciddiy bir şekilde, derli toplu araştırılması kerek. Prof. Dr. Kemal Karpatnıñ “Osmanlı Devletiniñ Nufusı” kitabı kibi bir eserge ihtiyac bar. Bu işte ilim adamlarına vazife tüşe. Zaten maqaleniñ mevzusı da bu meselege cevap bermek degil. 1. Dünya Qırım Tatar Kongresi Mayıs ayında keçirile ekende, menim Vatan Qırımğa birinci kere ayaq basqanımında tam tamına 20. senesi ola. 20 sene evel 11 Mayıs 1989 künü Yaltada bu qutsal topraqlarğa ayaq bastım. Bizim dünyağa endi belli olğan yolbaşçımız Mustafa A. Qırımoğlu, şimdi Bağçasaray valisi olğan İlmi Ümer, Mambet Üsein bizni bekley ediler. Bu bizim şahıslarımız içün olğanı qadar Qırım Tatar Milliy Areketi tarihı içün de tarihiy bir kün edi. Mennen beraber Dr. Ahmet İhsan Qırımlı, o devirde İstanbul Qırım Tatar cemiyetiniñ reisi olğan Niyazi Elitok, Emel Qırım Vaqfı idarecilerinden Murat Vatansever de bar edi. Livadiya sarayınıñ bağçasında ekende Mustafa ağa, videoğa da yazıp alğanımız bir sual soradı menden:
“Zafer, Müstecib emce Ülküsalnıñ kitabında Türkiyede 5-6 million Qırım Türkü bar dep yaza. Kerçekten de o qadar Qırım Tatarı barmı? Bar olsalar biz totalitar Sovet rejiminde o qadar küreşemiz, o qadar qıyınlıq çekemiz. Olarnın sesi neçün çıqmay? Yoqsa demokratik bir memlekette seslerini çıqarmağa qorqalarmı?” Bu seyaatqa çıqmazdan evel, Hakan Qırımlınen öz aramızda fikirleşe ekende bunday bir sual olsa ne cevap berirmiz dep laf etken edik. Bu sualge tezliknen ve qısqadan cevap bermeniñ pek qıyın olacağında em fikir olğan edik. Nitekim bu sualge cevaplar bermege tırıştım. Amma bugünge qadar Vatan Qırımdaki soydaşlarımıznıñ, atta diasporada yaşağan soydaşlarımıznıñ ekseriyetiniñ de bu suallerge doğru cevap bermesi, berilecek cevaplarnı tam añlaması pek yengil degil.
Birinciden, Vatan Qırımdan köçlerniñ başlağanı, Qırım Tatar tarihınıñ qara künlerinden birevi olğan 1783 senesinden, en qara künümiz olğan 18 Mayıs 1944 senesinece Qırımdaki Qırım Tatarlarınıñ, siyasiy, içtimaiy, medeniy ve milliy añlıqlarınıñ (kimlikleriniñ) vaziyetini, seyrini bilmek kerek. Ekinciden, öz vatanını taşlap çıqmaq mecburiyetinde qalğan Qırım Tatarlarınıñ yerleşkenleri, olarğa qucaq açqan Dobruca ve Anadolunıñ o tarihlardan bugünki küngece içtimaiy, siyasiy, medeniy vaziyetini doğru talil etmek kerek. Bu muacir Qırım Tatarlarnıñ milliy añlıqlarına (kimliklerine) nelerniñ tesir etkenini, nasıl bir perioddan keçkenini yahşı talil etmek kerek. Bu suallerge cevap qıdıracaq adamlarnıñ mıtlaq surette oquycaqları mühteşem bir eser bar: “Kırım Tatarlarında Milli Kimlik ve Milli Hareketler (1905-1916)”. Mustafa Ağanıñ sorağan şu suallerine berilecek cevaplarnıñ temellerinde yatqan, qarışıq, iç içke keçken, pek ağır problemalarnıñ içinden eñ doğru olaraq bu halqnıñ içinden çıqqan, halqnıñ ruhiy, fikriy dünyasını is etken, amma ilmiy kriteriylerden asla uzaqlaşmağan bir ilim insanı çıqa bilir edi. Bizlerge yol köstere bilir edi. Nitekim bu eserni yazğan Doç. Dr. Hakan Qırımlı, saasında ilmiy tögereklerce dünya boyunca tanılğan ürmet etilgen bir tarihçı. Aynı zamanda 30 seneden ziyade Türkiyede Qırım Tatar Milliy Areketinde, yan-yanaşa, omuz-omuzğa küreşken milliy aktivist olğan arqadaşım. Onıñ yazğanı bu kitap esasında Qırım Tatar Milliy Areketine aktiv iştirak etken er bir adamnıñ, er bir Qırım Tatar ziyalısınıñ, er bir Qırım Tatar cemiyeti yetekçisiniñ mıtlaqa oquması kerekken bir temel eser*. Endi soñuna yetken, neşirge azırlağan bir eseri daa bar. Bu Türkiyedeki Qırım Tatar köçleri, yerleşimleri ve sayıları aqqında bizge yap-yañı, muazzam malümatlar berecek bu kitabı içün, senelerdir köy-köy, qasaba-qasaba qıdırıp, Türkiyeni bir baştan bir başqa aylanıp teşkerüvler yapa. Hakan Qırımlı, 1783 senesinden “Terciman” gazetasınıñ neşirge başlağanı 1883 senesi arasındaki bir asırğa, Qırım Tatarlarınıñ eñ qaranğı asrı dep pek doğru bir ad salğan. İşte bu “qaranğı asır” devirinde, atta İsmail bey Gaspıralınıñ yapqan tarihiy işleriniñ neticeleriniñ körülgeni 1905 senelerine qadar köç etken Qırım Tatarları, bugünki, zemaneviy manada milliy añlıqqa saip degil ediler. Bu ata-babalarımıznıñ diniy inanış ve ibadet şekilleri Türkiyedeki Türklernen emen-emen aynı edi. Kelgen yerlerde iç bir vaqıtta ciddiy bir diskriminatsiyağa oğramadılar. Anadoluda emen-emen aynı tilde laf etken, aynı dinden olğan eşit vatandaşlar olaraq yaşadılar. Olarnıñ öz adetlerine medeniyetlerine ürmet etildi. Vatan Qırımdan çıqqan ata-babalarımız, ocaqlarımız sönmesin, bir kün olur, vatanqa qaytarmız ümütinen “ot bastırıp”, evlerini taşlap kettiler. Lâkin ekinci-üçünci nesil keçken sayın bu bağlar zayıfladı, üzüldi. Unutılmaması kerek ki, o devirlerde, şimdiki kibi kütleviy informatsiya vastaları yoq edi. Er bir adamnıñ mekteplerde terbiye alması mümkün degil edi. İsmail bey Gaspıralınıñ başlatıp, temellerini qoyğanı, Noman Çelebicihan, Cafer Seydamet Qırımer, Seyitcelil Hattat, Asan Sabri Ayvazov, Bekir Sıdqı Çoban-zade, Amdi Giraybay, Şefiqa Gaspıralı, Abdüreşid Medi, Osman Aqçoqraqlı kibi, halqını sevgen ve onıñ içün ömürlerini feda etken pek çoq ziyalımıznıñ şekillendirgeni ve 1917 senesinde cıyılğan Qırım Tatar Milliy Qurultayı ve bu Qurultaynıñ ilân etken milliy devletçiliginen taclanğan, Veli İbraim devrinde tamamlanğan Qırım Tatar halqınıñ milliy ruhu, milliy kimligi, milliy medeniyet añlayışı, ne yazıq ke Anadoluda ve Dobrucadaki Qırım Tatarlar arasında aynı surette ve aynı derecede inkişaf etmedi. Ortalama esapnen alsaq, Dobrucada yaşağan Qırım Tatarları, Anadoludakilerge köre daa ileri derecede edi ve Qırımnen daa yaqın munasebetler içerisinde edi. Bunıñ sebebi ilk köç yeriniñ, birinci tercihniñ Dobruca olması ve Dobrucadaki Qırım Tatarlarınıñ vatan ve millet duyğularınıñ kelgen yañı köçmenler tarafından kesintisiz olaraq tazelenmesi edi. Aynı Dobruca kibi, İstanbul da Qırımnen eñ sıqı munasebetlerini devam etken bir şeer edi. Bu yerdeki Qırım Tatarlarınıñ Vatan duyğusı ve Qırımğa alâqaları diger yerlerge köre ep daa canlı ep daa taze ve daa quvetli oldı. Daima dünyanıñ eñ müim medeniyet merkezlerinden birevi olğan İstanbul, Qırım Tatarları içün de daima cazibe merkezi oldı. Mındaki medrese mekteplerde er devirde tasilge Qırımdan talebeler kelip kettiler. Tam bir asır evel 1908 senesinde Çelebicihan ve arqadaşları Qırım Tatar talebe Cemiyetini ve artından da Vatan cemiyetini bu şeerde tesis ettiler. Hakan Qırımlı mezkür eserinde 20. asır başlarında Türkiye ve hususan İstanbuldaki Qırım Tatarlarınıñ faaliyetleri ve olarnıñ Qırımnen Qırım tatar Milliy Areketinen olğan munasebetlerine hususiy bir bölük ayırğan. Aqiqaten o devirlerni Hakan Qırımlı daa 1980-li senelerde teşkerip başlağan edi. İgnenen quyu qazıp, devirniñ yaşağan adamlarnıñ soñki senelerine yetişip, o devirlerni yazıp tarihqa qaldırdı. Qırım bolşevik akimiyetine kirgen ve Sovet rejimine tabi olğan soñ tabiiy olaraq diasporanen bağlar ketkede zayıfladı. Stalinnen beraber tamamen toqtaldı. Türkiyede “Qırım davası” dep ad berilgen Qırım Tatar Milliy Areketi, Cafer Seydamet Qırımer yetekçiliginde Türkiyede tütemege, yanmağa başladı. Bu Dobrucada daa quvetli tutaşıp parlaq alevlernen yanmağa başladı. Türkiyege o devirde 1930-1933 senelerinde kelgen muacirler, Osmanlı pasportı olğan Qırım Tatarları edi. Olar Vatan Qırımdan daa taze, ve yuqarıda qayd etkenim kibi, Qırımda endi şekillengen vatan ve millet duygusını ketirdiler. Tam da o senelerde Romaniyada büyük vatansever, Qırım davası yolunda bir ömür bergen Müstecib Ülküsal ve arqadaşları 1930 senesinde EMEL Dergisini neşir etmege başladı. Emel Dergisi etrafındaki ve Türkiyedeki az sayıdaki vatanseverniñ, Cafer Seydamet ve onıñ, bolşevik akimiyetine kirgen Qırım ve Qırım Tatarlarınıñ sesini dünyağa eşittirme ve ayaqlar astına alınğan aqlarını ğayrıdan tiklenmesi içün bergen küreşine qoşulmaları, diasporadaki Qırım Tatar Milliy Areketiniñ eñ quvetli ve diasporağa eñ çoq tesir etken ceryanını meydanğa ketirdi.
Emel Dergisi etrafında toplanğan, Cafer Seydamet Qırımer tarafından Qırım Tatarlarınıñ sesi ve milliy neşir organı ilân etilgen Emel Dergisi vasıtasınen öz mucadelesini, fikirlerini keñ kütlelerge eşittirmege tırışqan bu areketniñ merkezi Ekinci Dünya cenkinden soñ İstanbul oldı. 19. asırda ve 20. asırnıñ başlarında doğrudan Qırımdan ve Dobrucadan, Balqanlardan İstanbulğa köç etken Qırım Tatarları ekseriyetinen Şehremini, Fatih, Kasımpaşa ve Feriköy maallelerine yerleştirildiler, yerleştiler. Senelerden beri Qırımdan Fatih Medreselerine talebeler kelip tasil alıp qaytqanları içün Fatih etrafı bilgenleri yer edi. 19. asırnıñ ekinci yarısında açılğan İstanbul Universitesine tasilge kelgen talebeler de bu maallelerde yaşadılar. Fatih maalesindeki Taşhan 1920-li ve 1930-lı senelerde vapurlarnen İstanbulğa kelğen Qırım Tatarlarınıñ ilk künlerine, ilk aylarına qonaqbaylıq yaptı. Taşhanda 1930-larnıñ başında senesinde Bağçasaraydan köç etip kelgen Hamza Göktay ve Cafer Gülümoğlu da qorantalarınen qonaqladı. Olar bu yerge çoq yaqın yerde, Hamza aqay qave, Cafer aqay berber tükânı açtılar. Qave adeta Qırım Tatar cemiyeti kibi faaliyette edi. Qırım Tatarlarnıñ cıyılğan bir ocağı oldı. Bu qavede bu eki mühterem insan, Ekinci Dünya cenki vaqtında Nemseler tarafından Vatan Qırımdan çıqarılğan ve lagerlerde yaşağan Qırım Tatarlarınıñ ayatını qurtarmada, ayatiy bir rol oynadılar. Qırımğa qaytsalar, ya lagerlerde ya da doğrudan atılıp öldürileceklerini bilgen bu Qırım Tatarları özlerin Türkiye vatandaşı olğanını iddia etip, bunı isbatlamağa tırışa ediler. İşte bularğa Cafer Gülümoğlu ve Hamza Göktay, qavege kelgen Qırım Tatarlarınıñ yardımınen, Türkiyeniñ çeşit yerlerinden soy-aqraba yarattılar. Almaniya, İtaliya ve Avstriyadaki lagerlerdeki Qırım Tatarları bir defterge qayt etilip, bularğa kim soy olıp, qaysı adresten mektüp yazğanı qayd etildi.***
Avropadaki bu Qırım Tatarlarnıñ 1947-1950 senelerinde İstanbulğa kelmeleri ve ekseriyetnen de bu şeerde yerleşmeleri, Qırım ateşini acayip alevlendirdi.
Böyleliknen de 1952 senesinde İstanbulda Qırım Tatar cemiyeti teşkil etildi. Bunı Türkiyeniñ payitahtı olğan Ankarada 1955 senesindeki meydanğa ketirilgen Qırım Tatar Cemiyeti takip etti. 1957 senesinde Ankarada Cafer Ortalan ve arqadaşlarınıñ neşir etmege başlağan Qırım dergisi Türkiyedeki Qırım Tatarlarğa yap-yañı ruh berdi. Ne yazıq ki, o çoq uzun ömürli olmadı ve 1960 senesinde yayın ayatı bitti. Ama 1941 senesinde Romaniyada neşir ayatına ara bergen Emel Dergisi, 1960 senesinde Ankarada neşirge başladı ve 12-nci sanından soñ İstanbulda neşirge devam etti. Bu arada diasporadaki Qırım Tatar Milliy areketiniñ tartışmasız yolbaşçısı Cafer Seydamet Qırımerniñ 1960 senesinde rametli olması, milliy areketimizde yañı bir devirni başlattı. Kene 1960 senelerniñ başında Amerikanıñ eski sovet vatandaşlarına serbest köç aqqı bermesinen, pek çoq Qırım Tatarı Türkiyeden Nyu Yorkqa köç etti. 1948 senesinde kelgenlerge qoşulğan bu yañı gruppadan İbrahim Dülber ve Memet Sevdiyarnıñ azırlağan nizamnamenen (ustavnen) 22 Kasım 1960 senesinde Nyu Yorkta Qırım Türkleri Amerikan Birligi adlı cemiyet meydanğa keldi. Bunı Almaniyada cenkten soñ qalğan Qırım Tatarlarınıñ 14.04.1965 tarihında “Landsmannschaft der Krim-Tataren in Deutschland e.V.” adınen qurğanları teşkilât takip etti. 1976 senesinde Nyu York şeerinde Fikret Yurter, Memet Sevdiyar ve Mübeyyin Altan tarafından “Sürgündeki Qırım Tatarlarınıñ öz vatanlarına qaytarılması içün Küreş Komiteti” adlı Qırım Tatar teşkilâtı quruldı. Hususan Sovet devrinde, sürgündeki milliy areketiniñ sesini eşittirmede müim hızmetler yaptı. Türkiyede üçünci Qırım Tatar cemiyeti ancaq 1971 senesinde Eskişehirde meydanğa ketirilip faaliyetke başlay bildi. Bu tarihtan soñ, Türkiyede diger şeerlerde dernekler 1987-1988 senelerinde başlap bir-biri artından ortağa çıqtı. On sene içinde çeşitli şeer, qasaba ve köylerde qurulğan Qırım Tatar cemiyetleriniñ sayısı 30-nı keçti. Türkiyede Qırım ve Qırım Tatarlarınıñ Türkiye boyunca tanınması, bilinmesi ve sevilmesinde, öz tarihları ve ata-babalarınıñ vatanı Qırım aqqında pek az şey bilgen, ya da ne yerde ise alâqalarını tamamen coyğan adamlarğa dört müim şey büyük tesir yarattı. Bunıñ birincisi Cengiz Dağcının 1957 senesinde Türkiyede basılmağa başlağan romanlarıdır. Hususan “Korkunç Yıllar”, “Yurdunu Kaybeden Adam”, “O Topraklar Bizimdi” ve “Onlar da İnsandı” romanlarını oquğan ata-babası Qırımdan icret etken adamlarnıñ söngen yüreklerini yandırdı. Qırım Tatarı olmağan insanlarnı da Qırımnı ve Qırım Tatarlarını sevgen, olarnıñ meselesine müsbet ve sevginen alâqa köstergen bir destekçi yaptı. Cengiz Dağcınıñ eserlerinen beslengen adamlar, 1976 senesinde Sovet türmelerinde bir qaramannıñ bar olğanını eşittiler. Bu adam dünyanıñ ekinci süper quvetine qarşı kele ve türmede açlıq ilân ete edi. Şimdi Milliy Areketimizge ve halqımızğa yolbaşçılıq yapqan Mustafa ağamıznıñ türmede ölgeni aqqındaki haberlernen, Türkiyedeki milliyetçiler açlıq ilân ettiler, gıyabiy cenaze namazı qıldılar, büyük mitingler keçirdiler. Mustafa Cemiloğlu (Qırımoğlu) adeta Sovet moyundırığı astındaki Türk halqlarınıñ, musulman halqlarnıñ timsali, bayrağı oldı. Onıñ ve onıñ vasıtasınen tanış olunğan Sovetlerdeki milliy areketimiz, Türkiye boyunca Qırım Tatarlarına ve olarnıñ milliy küreşine büyük sevgi ve destek yarattı. Üçünci büyük tesirni ise 1987 senesindeki Moskva mitingleri edi. O devirlerde Batı memleketlerinde, totalitar Sovet rejimi astında bunday bir areketlerniñ yapılması imkânsız körüle edi. 1987 senesi mitingleri, bütün dünya boyunca büyük tesir yaptı ve adeta Batı memleketlerinde yaşağan Qırım Tatarlarını yañıdan canlandırdı. Soñ olaraq Mustafa A. Qırımoğlunıñ Qırım Tatar Milliy Meclisi reisi olaraq, Qırım Tatar Milliy Meclisi Türkiye Temsilcisi, Emel Qırım Vaqfı, Ankara ve İstanbul Qırım Tatar cemiyetleriniñ teşkil oluvınen, mustaqil bir devlet başı kibi 1992 senesi Fevral ayında Türkiyeni ziyaret etmesini köstere bilirmiz. Türkiye Cumhurbaşqanı, başbaqanınen başlap pek çoq nazir ve liderlernen körüşüvler keçirip, çeşitli şeerlerni ziyaret etmesi, Türkiye gazeta ve televizyonlarında keñ yer aldı ve Qırım Tatarlarda büyük bir eyecan dalğası yarattı.****
İşte bu dört adise Cafer Seydamet etrafında başlağan, Emel Dergisi etrafında ve eki üç şeerdeki Qırım Tatar cemiyetindeki sayılar pek çoq olmağan vatanseverniñ faaliyetlerine büyük yardım berdi. Onlarnıñ ekmege, östürmege çalışqanları Qırım sevgisi ve Qırım Milliy davasına aktiv emekdaşlıq duyğusı içün pek verimli tarlalar, bağçalar yarattı, qısqaca aytsaq, Emelciler dep adlandırılğan bu vatansever insanlarğa, bu meselege alâqa tuyğan yüzlerce insannıñ ortağa çıqmasını tezleştirdi. 1976-1978 senelerinde Ankarada universitelerde oquğan bir gruppa Qırım Tatar yaşı, 1980-den soñ teşkilâtlı olaraq çalışmağa ve milliy kadrlar meydanğa ketirmeğe kiriştiler. Hakan Qırımlı ve Zafer Qarataynıñ başını çekken bu yañı yaş “Emelciler”, 1983 senesinden başlap Emel dergisini neşir işini Müstecib Ülküsal ve diger aqsaqallı aktivistlerden öz moyunlarına aldılar. İşte bu ocaq etrafında kün-künden yañı insanlarnıñ iştirakinen quvetlengen bu areket 1989 senesinde Vatan Qırımda Qırım Tatar Milliy Areketinen bir arağa keldi ve Qurultaydan soñ da Milliy areketimizniñ ve Milliy Meclisimizniñ eñ faal destekçileri oldı. Bu areket Türkiyedeki Qırım Tatar cemiyetlerniñ meydanğa kelmesinde, milliy areketniñ printsipleriniñ şekillenmesinde ve Sovetlerde alınıp barılğan Qırım Tatar Milliy areketine yardım berilmesinde yolbaşçılıq yaptı. Emelcilerniñ rolü ve tesirleri, diasporadaki milliy areketimizniñ daa keñ işlenilmesi ileride daa başqa maqalelernen, atta dissertatsiyalarnen ortağa çıqar dep ümüt etem. Romaniyada diktator Çauşesku rejimi yoq olıp ketmesinen, demokratik şaraitte, Romaniyadaki Qırım Tatarları da büyük bir faaliyetke kiriştiler. Zaten quvetli olğan Qırım sevgisiniñ ölmegeni añlaşıldı ve bu yerdeki semetdeşlerimiz de milliy areket içerisinde 1991-den soñ pek tesirli işler yapa başladılar. Almaniyada da uzun senelerden soñ, Rafet Karanlık reberliginde ekinci bir Qırım Tatar cemiyeti meydanğa keldi ve Avropada Qırım Tatarlarınıñ sesi daa gür eşitilmeğe başladı. Bilgisayarnıñ ve internetniñ ayatımızğa kirmesi, milliy küreşimizge de büyük fayda ketirdi. İnternet diasporadaki Qırım Tatarlarınıñ Qırımdan haber almalarını qolaylaştırdı ve tezleştirdi. Kerek Vatan Qırımnen kerek ise ayrı memleketlerde ayrı şeerlerde yaşağan aktivistlerniñ tezliknen haber ve fikir alış-verişi yapmalarına imkân yarattı.
Eger vatan Qırımda qaytıp, Qırım Tatar medeniyetini ğayrıdan tiklev için küreşken milliy areketimizge konkret olaraq eñ çok yardım qaydan keldi dep sorasaq, bu iç şübesiz Türkiyeden dep cevap bere bilirmiz. Bu yardımlarda da Ankara ve İstanbul Qırım Tatar cemiyetiniñ eñ ögde çapqanlarını, eñ ögde ketkenlerini raatlıqnen ayta bilirmiz. Ne de olsa az ya da çoq, qolundan kelgeni qadar bu milliy küreşke issesini qoşqan er bir adamdan, er bir Qırım Tatar teşkilâtından, ya da Qırım Tatarlarını sevip yardım etken insanlardan Allah razı olsun…
Bundan soñ, milliy areketimizni kenardan oturıp seyir etken ve işi sadece menfiy tenkit ve öşek yapmaq olğan adamlarnıñ sayısı az, halqımız ve vatanımız içün can-yürekten hızmet etken ve hızmet etken adamlarnı taqdir etken insanlarımız çoq olsun.
*Karpat,Kemal. Osmanlı Nüfusu (1830-1914) Tarih Vakfı Yayınları 2003 , İstanbul
** Kırımlı,Hakan. Kırım Tatarlarında Milli Kimlik ve Milli Hareketler ( 1905-1916), Ankara 1996.
*** Altan, Mubeyyin B., Source Materials Related To Twentieth-Century Crimean Tatar Emigrations,
http://www.iccrimea.org/scholarly/source-materials.html**** Karatay, Zafer. Kırım Tatar Milli Meclisi Başkanı ve Meclis Heyetinin Türkiye Ziyareti”, Düzerdik,
Ayşe.”Mustafa Agamızı Ağırlarken”, Emel Dergisi, sayı 188. Ocak-Şubat 1992.
http://www.vatankirim.net/bahcesaray/?p=129
Dilber MC Theme by HarzeM