Bir zamanda bar eken, bir zamanda yoq eken bir memlekette öz tilinde laf etken Türkler yaşay eken. Soñ Türkler Arap ve Farslarnen tanış olıp olardan bir çoq türlü söz alğanlar. Faqat bu sözlerde Türklerniñ tabiiy til ve şivelerinde iç olmağan bazı sesler bar edi. Meselâ
f,
j,
ð (İnglizce
this sözünde kibi),
θ (İnglizce
thing sözünde kibi),
ع (ayn) ve atta üç dane türlü h –
خ (hı),
ح (ha) ve
ه (he). Türkke böyle qıyın sesler telâffuz etmege zor, ya… Onıñ içün olar anavı seslerni türkleştirip başlağanlar. Nasıl dep soraysız… Şu ecnebiy sesler yerine öz Türk seslerini aytqanda.
Türkniñ laqırdısında
ð z ya da
d-ge çevirilgen (arapça
xiðmat > qırımca
hızmet, türkçe
hizmet, azerice
xidmət;
ramaðan >
ramazan ya da
ramadan),
θ s-ge çevirilgen (
‘uθman >
Osman). Qazah, Türkmen, Noğaylar
f yerine
p dep başlağan:
falsafa >
pelsepe,
laf >
lap,
qafa >
qapa…
ع (ayn) sesi deyerlik bütün Türkiy tillerde coyuldı, faqat Qazah, Qaraqalpaq, Tatar ve Başqurtlar onıñ yerine
ğ deyler:
Ğabdulla (bizimce
Abdulla),
mağlumat (
malümat),
sağat (
saat) ve ilh.
Yuqarıda añılğan üç
h-niñ taqdiri de türlü edi. Birinciden, bütün türkiy tillerde
ح (ha) ve
ه (he) arasında farq coyulğan. Ya qalğan eki seske ne oldı, aceba… Baqayıq… Türk tilinde olarnı aynı şekilde telâffuz etip bir arifnen yazalar (
her,
hareket,
haber,
hata). Özbek tilinde resmen eki ses bar (
har,
harakat,
xabar,
xato), faqat aslında özbekler ekisiniñ yerine qattı
x aytalar. Qazah tilinde
h ve
x ile pek az söz qaldı (
qahraman,
xabar), deyerlik er yerde ya
q aytıla (
qurmat,
quqıq,
qazir), ya da bir şey qalmadı (
ər,
eş). Qırım çölünde
h coyuldı,
x q-ğa çevirildi (
er,
areket,
qaber,
qata). Qırımnıñ diger taraflarında
h coyuldı,
x ise saqlandı.
Çoq arif (многа букафф) deysizmi, şu?
Aydı, mına qısqa bir netice. Türkiy halqlar öz tillerine has olmağan alınma sözlernen kelgen ecnebiy seslerni ya türkleştirgen, ya da tamamen telâffuz etmeyler. Amma er bir regionda şu protsess farqlı keçti.
Dilber MC Theme by HarzeM