Şivelerniñ hususiyetleri

[Alessandro]

“Sessiz” h aqqındaki beyanatlar ayrı bir mevzuğa avuştırıldı.

[Refat]

Чёль шивеси акъкъында не къадар чокъ лаф этиле... Чокъ малюмат бар энди. Я ялыбойлу ве тат шивелери акъкъында кимсе тафсилятлы ве меракълы малюмат бералмай киби корюне.
Мына чешит адамларнен лаф этип (татлар ве ялыбойлулар) оларнынъ лакъырдысында меракълы хусусиетлерни къайд эттим:

-мыз аффикси ерине -ыкъ (-ых). Меселя: анълаймыз ерине анълайыкъ, бакъармыз ерине бакъарыкъ
-нен ерине -дан. Меселя: онен лаф эттим ерине ондан лаф эттим, меннен берабер ерине менден берабер
-мы ерине -ым, -м. Меселя: бармы ерине барым, ойлеми ерине ойлем

Амма мен о шивелер акъкъында пек аз билем. Бельки де бир кимсе бу мевзуда меракълы малюматны бизнен пайлашыр.

[RiverRat]

анълаймыз ерине анълайыкъ, бакъармыз ерине бакъарыкъ

Бирталайлары анлайых, бахарых дейлер.

-мы ерине -ым, -м. Меселя: бармы ерине барым, ойлеми ерине ойлем

Бу адет ногъайларда да бар.

[RiverRat]

Къалач (къалащ) - шай деп керичлилер майда басылгъан къамырдан ясалгъан бир къамырашкъа дейлер (эвельде кульге комюльген эски тешикли къазанда пиширильген экен), кезлевлилер онъа къалакъай, я да майлы къалакъай дейлер. Буча деп тувакълылар отьмек шорбасына айталар (къызартылгъан согъангъа отьмек уфакълары ташлайсын, къайнагъан сув къуясын, туз сепесин, эзильген сарымсакъ къошасын - мына санъа аш). Шу отьмек шорбасыны ногъайлар да, татлар да, ялыбойлюлар да пиширгенлер.

[Bayrach]

mağa bek meraqlı, ne içün çöl tarafinda kop sözler aytıla arifmen "i", amma yazıla "uy" ? Misal: iy (uy), irenmek (uyrenmek), ile (uyle) em başqa sözler. Añlattınız bunı mağa eger bilesiz.

[Refat]

mağa bek meraqlı, ne içün çöl tarafinda kop sözler aytıla arifmen "i", amma yazıla "uy" ? Misal: iy (uy), irenmek (uyrenmek), ile (uyle) em başqa sözler. Añlattınız bunı mağa eger bilesiz.

Öyle eşitile, bu arif İden farqlana. Misal içün qazah tilini alayım, qazah tilinde üç arif bar: ү, ұ, у. Episi farqlı aytıla. Ү arifi İge oşay, amma o dudaqlar biraz ögge çıqarıp aytıla (sanki öpesiñ), İ arifi ise dudaq çıqarılmay aytıla. Ұ arfi ise Iğa oşay, amma Idan farqlı olğanı da öyle, dudaqlar çıqarıla. Ya у arifi adiy rus у arifine oşay, lâkin ondan biraz ziyade sozulıp aytıla, tilimizde ув dep yazıla.
Qazah fonetikası çöl şivemizniñ fonetikasına pek oşaydır. Onıñçün menimce çöl şivemizde de aynı şey.

[Bayrach]

Savbol! Ta çöl sivede bar sözler qayda glasnıy arifler aytmaylar. Misal:
untmaq - unutmaq
şanmaq - işanmaq
stemek - istemek
ş - iş
Ne içun onday bola tek Alla bile =)

[Alessandro]

mağa bek meraqlı, ne içün çöl tarafinda kop sözler aytıla arifmen "i", amma yazıla "uy" ? Misal: iy (uy), irenmek (uyrenmek), ile (uyle) em başqa sözler. Añlattınız bunı mağa eger bilesiz.

Ne aytayım... Türkiy tillerde sozuqlarnıñ dudaq aenki (rusça губная гармония гласных) degen bir şey bar.
- Türk tilinde ve bizim yalıboylu şivemizde anavı aenk bütün söz boyunca "çalışa". Meselâ: doğruluğu, bunun, çükündür, düşünmüştüm.
- Edebiy Qırımtatar tilinde dudaq aenki tek sözniñ birinci ve qısmen ekinci ecalarıda (в первом и частично втором слогах) bar. Meselâ: doğrulığı, bunıñ, çükündir.
- Çöl şivesinde dudaq aenki yoq, yani u, ü sesleri tek birinci ecada ola bile. Meselâ: doğrı, bonıñ, çükindir.
- Çölümizniñ bazı "ekstremal" şivelerinde u, ü asıl da aytılmay... Onıñ içün iyrenmek (= üyrenmek), iy (= üy) kibi sözler çıqa.

[RiverRat]

"ekstremal" şivelerinde

Ondan ğayrı ''extremal aytıcılar'' da bar. Özüne kore qolay-engil etip qapıştıra bere ''añlaşlımı? - tamam'' dep. (Yan Arlazorovnı ''Oss-pa-di-i'' dep ayta turğan şahsı aqılıñızdamı?) Misalçün, bazıları anavı erine 'a' sesin bıraz sozup a'u deyler abdırap söylengende.   

[Bayrach]

Menım dostlarım yalıboy betten aytalar "полотенце" tatarca "marama". Kım bıle tarihnı bo sözın?

[RiverRat]

Çöl şivemizde daa öyle şeyler bar:
1) bir şey ete ber yerine eteviy deyler (keleviy, keteviy, bereviy ...)
2) bir şey ete qoy aytqanda da eteğoy dep telâffuz eteler (meselâ, alağoy, bereğoy, eşeğoy...)

[Alessandro]

Къардашлар, орта ёлакъ шивелери акъкъында бир шейлер бильгенлер бармы?

Бир шейлер билемиз де...  Я сиз не бильмеге истейсиз? Ёкъсам эр шейми?

Асыл да орта ёллакъ деп къайсы ерлерге айтмакъ мумкюн?

Къыйын бир суаль... Меселя, дагъларнынъ эписими орта ёлакъ? Байдар ува орта ёлакъмы? Орта ёлакънынъ шималий сынъыры не? 

[Alessandro]

Sevgili şiirler mevzusından avuştırıldı.

üyqlamağan

cuqlamağan~yuqlamağan - ?

üyqlamağan

yuqlamağan - ?

alarım

alırım

[RiverRat]

üyqlamağan

cuqlamağan~yuqlamağan - ?

-

üyqlamağan

yuqlamağan - ?

+

alarım

alırım

+

[RiverRat]

üyqlamağan

cuqlamağan~yuqlamağan - ?

-

O da doğru eken! Asıl bilmey edim, eşitkenim yoq 
Amma... mına Bekir Çoban-zadeniñ ''Bir Esirniñ Baş Taşına'' degen manzumesinde bar eken:
Cuqla, dostum, qattı demiy, cat topraqta,
Öz curtuñ coq, bolsa da - şay bek uzaqta...
(Qaysı lehçede ya lehçelerde şay etip aytıla eken, acep? Bekim, Keriç lehçesidir.)
Demek, Alessandro, cuqlamağan dep aytılsa da yañlış tuvul, şivemizni bir standartı bolmağan soñ.