Avdet

Syndicate content
Updated: 5 hours 36 min ago

Üsein Bodaninskiyniñ doğğanından 140 yıl toluv munasebeti ile

Sun, 03/12/2017 - 12:37

Üsein Bodaninskiyniñ Qırımdaki faaliyeti

Üsein Abdurefi oğlu Bodaninskiy 1877 senesiniñ 1 dekabr künü dünyağa keldi. O, sanatşınas, etnograf, birinci «Han Saray» milliy qırımtatar müzeiniñ esasçısı ve müdiri olğandır.

Üsein Bodaninskiy – Qırq Azizler, Esik Yurt, Eski Qırım, Çufut Qalege olğan etnografik ve arheologik ekspeditsiyalarınıñ teşkilâtçısı, reisi ve iştirakçisi olğandır.

Daa inqilâptan evel, 1916 senesiniñ mart ayında, o, Bağçasarayda tarihiy ve qadimiy abideleriniñ saqlamaq ve qorçalamaq cemiyetini teşkil etkndir. Kene şu yılı, Bodaninskiy Tavriya gübernatorına Bağçasaraynıñ tarihiy – medeniy asabalığını qrçalamaq ve ögrenmek içün togerek tizilmesi aqqında muracaat yollağan edi, ve bu maracaat qanaatlendirilgen edi.

1915 ve 1916 seneleri Üsein Bodaninskiy, Bağçasarayda açılacaq «Sanayı-nefise ve üner mektebi» adlı bediy – sanai mektepniñ leyhasını azırlay edi (Bu işler İstambulda 1883 senesi açılğan Sanayi-i Nefise Mektebi misalinde yapıla ejdi). 1916 senesiniñ 20 oktâbr ayında Üsein Bodaninskiy, bu mesele boyunca Tavriya güberniyasınıñ yerli idaresinde çıqış yaptı.

Petrogradda yaşağanda, o ülkeşınaslıq Merkeziy büronıñ azası olaraq, Qırımnıogrengen Rusiye cemiyetçiligine başlıq ete edi.

1917 senesi olıp keçken inqilâptan soñ vaziyet deñişti.

1917 senesiniñ baar aylarında, Qırımda köterilgen milliy – demokratik inqilâp vaqıtlarında, Ali Bodaninskiy, Üseinniñ ağası, acele şekilde Petrogradqa ketken edi. O, Üseinge, Qırımda olıp keçken vaqialar aqqında aytıp berd ive Üsein, deral, Bağçasarayğa ketmege qarar aldı. Üsein Bodaninskiyniñ çezecek baş meselelerinden biri bk Han Sarayda qırımtatarlarnıñ milliy müzeini tizmek edi.

İmperiya zamanında Han Saray İçki İşler nazirliginiñ nezaretinde edi. Mında er vaqıt bir polis buluna edi, o gübernatornıñ izini olğan belli musafirlerge, sabıq hanlıq ikâmetgahını baqmağa ruhset ete edi.

Fevral inqilâbından soñ, Qırımda unikal abideni saipleştirmege pek çoq istekli peyda olğandır. Amma, Üsein Bodaninskiy paytahtta olğan tanışlıqlarnı işletip ve Qırım musulmanlarınıñ Merkeziy İcra Komitetiniñ qol tutuvı ile, Han Sarayda müzey açmaq kerek olğanına qandırdı. Böyleliknen, Üsein Bodaninskiyniñ sayesinden, Han Saray o zamandan bizim vaqıtmızğa qadar müzey kibi çalışadır. Aynı bu vaqıtta, o Müsicrakomğa, «Sanvyı-nefise ve üner mektebi» bediy – sanai mekebiniñ leyhası azır olğanı çıqışınen muracaat etkendir. Musulmanlarnıñ icra komiteti, bu mektepniñ açılmasına belli bir sermiya ayırıp, onıñ tesisççisi olğandır.

3 noyabr künü 1917 senesi Bağçasarayda, Musulman icra komitetiniñ sentâbrde alınğan qararlarını yerine ketirmek içün, bir qaç biñ insan ögünde Han Sarayda yerleşken qırımtatarlarnıñ Milliy müzeiniñ açılışı olıp keçkendir.

Aynı bu künü:

– Zıncırlı medresede Mengli Giray adına oquv yurtu;

– Oğlanlar içün İsmail Gasprinskiy adına «Darulmuallimin» ocalıq seminariyası açılğan edi;

– «Sanayı-nefise ve üner mektebi» adlı bediy oquv yurtunıñ açılması (Üner Sanai).

1918 senesiniñ yanvar ayında ise, Aqmescitte qızlar içün «Darulmuallimat» adlı ocalıq seminariyası da açılğan edi.

Üner Sanainiñ leyhası üstünde üç yıl çalışılğan edi, onıñ müdiri olaraq, Musulman İcra komiteti tarafından Abdurefi Abiyev tain etilgen edi. Abdurefi Abiyev Üsein efendinen beraber Moskvadaki Strogonov okuv yurtında oquğan edi. Üsein efendi özü ise, resim ve ğarbiy Avropa ve qırımtatar ameliy sanatları boyunca lektsiyalar oquy edi.Ocalar olaraq mında A. Küprin ve V. Yanovskiy davet etilgen edi.

Sovet akimiyetiniñ birinci aylarında, yani 1920 seneniñ dekabrinde, Üsein Bodaninskiy «Han Saray» müzeine bütün qobalar şeerlerini ve Çufut Qale, Manğup Qale, Eski Kermen, Tepe Kermen ve Aziz kibi yerlerini qoşulmasını irişken edi.

1921 senesi müzey kompleksine İsmail Gasprinskiy adına memorial ev ve Kökköz müzeleri qoşuldı. 1921 senesiniñ 21 mart künü U. Bodaninskiyniñ teşebbüsi ile, Salaçıqta Gasprinskiy yaşağan evde müzey açıldı. Bu müzeyniñ birinci hadimi olaraq, U. Bodaninskiyniñ dostu Osman Aqçoqraqlı tain etilgen edi.

İnqilâptan evel Bağçasarayda 17 biñ insan yaşay edi, olardan 13 biñi musulman edi. Şeerde 32 cami, pravoslav kilse, ermeni-grigorian kilsesi, yeudiy sinagogası ve karaim kenassası bar edi.

Üsein Bodaninskiyniñ tercimeialınen oğraşqan araştırmacılar qayd etkenlerine köre, bu adam birinci olaraq, tek belli mimariy abidelerni, ya da paalı predmetlerni saqlamaq degil de, qadimiy, eski ve bizler şimdi şeerniñ tarihiy müiti degen şeylerni toplap, qorçalamaq kerek olğanını ayta edi. Bağçasaray, Qarasuvbazar ve Qırımnıñ diger tarihiy şeerlerinde, olarnıñ tarihiy binalarını saqlap qalmaq kerek edi.

1925 senesi Parij şeerinde keçirilgen Halqara bediy – sanai sergisinde faal iştirak etken edi. Sergige azırlanğan predmetlerniñ çoqusı etnografik şeyler olıp, Bağçasaray mezei tarafından seçilgen edi. Bu bediy işlerniñ nümüneleri, qadın ve erkek urbaları, kilimler, çadralar, mıqlama nağış nümüneleri, baqır savut ve daa bir çoq şey. Qırım maramaları ve nağış işleri üçünci yerni qazandılar.

Han sarayda yerleşken müzey araştırmacılarını aytqanlarına köre, müzeyniñ ösmesine ve insanlar ve ilmiy cemaatçılıq arasında ürmetiniñ artmasına, onıñ hadimleriniñ keçirgen maarif ve propoganda işleri yardım etkendir. Eñ baş populâştırıcı olaraq müzeyniñ birinci müdiri Üsein Bodaninskiy sayıladır. Onıñ ayrı risaleler ve mecmualarda yazılğan maqaleleriniñ sayısı onğa yetedir: «Qırımtatarlarnıñ abideleri» (A. S. Başkirovnen birlikte yazğan), «Qarasuvbazar abideleri», «Qırımda tatar dürbeleri», «Qırımdaki tatarlarnıñ arheologik ve etnografik ögrenilmesi» ve başqa. Han saray ve onıñ abideleri aqqında bir çoq maqaleler kütleviy periodik neşirlerde derc etilgendir.

Müzeyniñ ilmiy ve maarif işlerinen 1926 senesi toplanğan İlmiy şura oğraşacaq edi. Bu şura 6 kişiden ibaret edi: U. Bodaninskiy (şuranıñ reisi), O. Aqçoqraqlı (şuranıñ ilmiy kâtibi), İ. Lemanov – professor, arapşınas, İ. Gasprinskiy müzey – eviniñ müdiri – A. Murtazayev, M. Şeyh zade – müzey müdiriniñ muavini, Qırımda eñ güzel arapşınaslardan biri ve geolog A. Amet Raşid.

Aydın Şemi-Zade

İçtimaiy ağlarda FacebookVkontakteOdnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.

Qırım mahkemesi, kelecek afta, 23 noyabr künü yaqalanğan qrımtatar faallerniñ apis etilmesine qarşı berilgen istinafnı baqacaq

Fri, 01/12/2017 - 21:25

Qırımda, 23 noyabr künü yaqalanğan qırımtatar faalleri Kazim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degirmenciniñ, apis etilmesine qarşı berilgen istinaf şikâyetleriniñ baqılacaq künleri belgilendi.

Advokat Edem Semedlâyev bildirgenine köre, dava oturuşı Qırımnıñ Yuqarı mahkemesinde keçecek: Bekir Degirmenci ve Ruslan Trubaçnıñ işleri – 6 dekabr künü, saat 10:00, Kazim Ametov ve Asan Çapuhnıñ davaları – 5 dekabr künü, saat 14:00 keçirilecektir, dep haber ete «Qırım.Aqiqat».

«Biz er vaqıt yahşılıqqa ümüt etemiz, ve ev tevqifi aqqında isteycekmiz», – dep qoştı Semedlâyev.

Hatırlatamız, Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi 24 noyabr künü, 2018 senesiniñ 15 yanvarına qadar, qırımtatar faalleri Kazim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degirmencilerni tevqif altında qaldırdı.

Hatırlatamız, yaqalanğanlarnı, Türkiye vatandaşından yapqan «büyük kölemde cerrarlıqta» qabaatlaylar. Qırım boyunca çalışqan Rusiyeniñ İçki İşler Nazirligi, Rusiye Cinai kodeksiniñ 163 maddesiniñ 2 qısımı boyunca («Bir gruppa insanlar tarafından yapılğan cerrarlıq») «cinai dava açtı».

İçtimaiy ağlarda FacebookVkontakteOdnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.

Kelecek aftanıñ başından, ava birden 12 derecege suvuycaq

Fri, 01/12/2017 - 20:45

Kelcek aftadan Qırımda avanıñ suvuması ve qar yağması beklenile.

Bu aqta Qırım gidrometmerkeziniñ reisi Tatyana Lübetskaya haber etti.

«Bazarertesi künü, Qırım boyunca suvuq atmosfer cebesi keçecek. Yarımadada yağmur, bir çoq yerlerde küçlü yağmur qarnen beraber yağacaq», – dedi Qırımnıñ baş sinoptigi.

Klegey buz ve sılaq qar olacağını da ihtar etti.

Lübetskayanıñ aytqanına köre, yarımadada, ava, birden 10 – 12 derecege suvuycaq.

«Şimaliy rayonlarda 2 derecege qadar suvuq olması tahmin etile, yalı boyunda ise, sıfırdan yuqarı 3 derece olacaqtır. Kelecek afta içinde yarımadanıñ şimalinde 3 – 4 derece suvuq olacağı belgilene, cenübiy tarafta ise, 0…+3 derece olması beklenile. Amma bir qaç künden ava bir daa deñişecek», – dedi Lübetskaya.

İçtimaiy ağlarda FacebookVkontakteOdnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.

Ukrainada 25 dekabr raatlıq künü, dep ilân etildi

Thu, 30/11/2017 - 12:23

Ukraina prezidenti P. Poroşenko grigorian taqvimi boyunca Milât bayramı qutlanğan 25 dekabr kününi raatlıq künü ilân etilmesi içün qanun imzaladı.

Yuqarı radanıñ matbuat hızmeti haber etkeni kibi, Poroşenko bu veskianı 29 noyabr künü imzaladı.

Bu qanun, derc etilgen kününden başlap, işke tüşe.

Yuqarı Rada 16 noyabr künü 25 dekabr kününi raatlıq künü ilân etmek içün qanun leyhasını tasdıqladı. Belli olğanı kibi, bu künü grigorian ve yañı yulian taqvimleri boyunca Milât bayramı qayd etile. Bu vesiqağa köre, 2 mayıs bayram künü lâğu etile, 1 mayıs ise, Emek bayramı olaraq qala.

Ukrainada 7 yanvar raatlıq künüdir, bu künü yulian taqvimi boyunca Milât bayramı qayd etile. 25 dekabr künü ise, Ukrainada iş künü edi.

İçtimaiy ağlarda FacebookVkontakteOdnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.

Kiyevde ukrain tiline tercime etilgen Kuran nushasınıñ beşinci neşiri çıqtı

Thu, 30/11/2017 - 12:21

29 noyabr künü Kiyevde Kuran nushasınıñ ukrain tiline tercime etilgen beşinci neşiri taqdim etildi.

Bu aqta Gazeta.ua bildire.

«Ukrainada İslam» portalınıñ bildirgenine köre, nushanıñ beşinci neşirini, pek balaban talaplar olğanı içün basmağa mecbur oldılar, çünki ondan evel azırldanğan dört tiraj pek tez alınıp bitirildi. Beşinci neşirde bir çoq deñişmeler bar, birinciden anda bazı bir adlar deñiştirilip yazıldı, basılğan vaqtında peyda olğan hatalar tüzetilip, bazı tercimelerde doğrutıldı.

Arap tilinden ukrain tiline tercime etilgen nushanıñ müellifi tarih ilimler namzeti, şarqşınas ve musulman dünyasınıñ araştırmacısı Mihail Yakuboviçtir.

Taqdim etilgen soñ, nushanıñ bütün tirajını (1200) islam medeniy merkezlerine «Alraid» Bütün Ukraina assotsiatsiyası, Ukrain musulmanları diniy idaresiniñ camilerine berilecek, andan olarnı isgenler ala bilecek.

Qurannıñ beşinci neşiri Birleşik Arap Emiratlarında yaşağan ukrain cemaatçılığınıñ qol tutuvı ile çıqarıldı.

İçtimaiy ağlarda FacebookVkontakteOdnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.

Tataristanda tatar tilini mecburiy tarzda ögrenilmesini lâğu ettiler

Wed, 29/11/2017 - 21:46

Tataristanda tatar tilini mecburiy tarzda ögrenilmesini lâğu ettiler. Böyle qaydeler, Rusiyeniñ maarif nazirligi tarafından işlep çıqarılğan oquv planında bardır.

Tatar tilini, devlet tili olaraq, aftada eki saat, göñülli tarzda ögrenilmesine Tataristan devlet şurasınıñ 33 – toplaşuvında, bir ağızdan episi mebuslar rey bergen edi.

Hatırlatamız, biraz evel prokuratura, tatar tiliniñ mecburiy tarzda ögretilmesini qanun bozuv, dep saydılar.

Avdet haber etkeni kibi, öz çıqışında Rusiye prezidenti Vladimir Putin, milliy regionlarınıñ tillerini ballar tarafından mecburiy ögrenilmesine qarşı çıqqanını bildirgen edi.

Hatırlatamız, Qazanda ballar yigirmi yıl devamında, tatar konstitutsiyasınıñ bütün ciddiyliginen tillerini ögrendiller – aftada 6 saat rus tili ve edebiyatı ve 6 saat – tatar tili ve edebiyatı fenlerini.

Tatar tilini ögrenme mevzusınen, tafsilȃtlıca bu yerde tanış ola bilesiñiz.

İçtimaiy ağlarda FacebookVkontakteOdnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.

 

2018 seneniñ 1 yanvarından Putin birinci balağa berilgen içtimaiy ödevlerni kötermege vade ete

Wed, 29/11/2017 - 21:21

2018 sneniñ yanvar ayından Rusiyede birinci balağa er ay 10, 5 biñ ruble töleyceker. Tolemeler balanı bir buçuq yaşına qadar devam etecek.

Bu aqta 28 noyabr künü Rusiye prezidenti Vladimir Putin bildirdi.

Onıñ aytqanlarına köre, bu tölemelerniñ miqdarı, belli bir regionda balağa belgilengen yaşayış azğarından sayılıp çıqılacaq.

«2018 senesinde bu tölemeler, orta qarar 10523 ruble, 2019 senesi – 10836 ruble, 2020 senesi ise, 11143 ruble olacaqtır. Tölemeler ismiy olacaq, aileniñ keliri de köz ögüne alınacaq. Men belesem, birinciden, kerçekten de muhtac olğanlarğa qol tutsaq, bu adaletli olur», – dedi devlet başı.

Qoşma olaraq, prezident, böyle töleme yaşayış azğarından bir buçuq kereden aşmağan ailelerge berilecek, dep ayttı.

Üç yıl içinde bu programmanıñ yerine kelmesine 144,5 miliard ruble sarf etilecek, dep haber ete «RİA Novosti».

Bunıñnen birlikte, Vladimir Putin, ükümetke ana kapitalınıñ tölenmesi 2021 senesine qadar devam etilmesini buyurdı.

İçtimaiy ağlarda FacebookVkontakteOdnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.

Camalanıñ evlâdı olacaq

Wed, 29/11/2017 - 14:45

Belli yırcı, Ukraina halq artisti Camala ve onıñ ömür arqadaşı Seit Bekir Suleymanov birinci balları olacağını bekleyler. Bu haberni yırcınıñ matbut hızmetinde tasdıqladılar.

«Soñ vaqıtları bizden Camalanıñ yüklülügi aqqında pek çoq soraylar. Bu kerçek haber», dep «KP-Ukraina» Camalanıñ temsilcilerini tsitata ettire.

Yırcı özü de, bu haberni inkâr etmedi.

«Elbette, men bu haberni gizli tutmağa istedim, tek yaqınlarımnen paylaşır edim, amma çoqusı insanlar, endi farqına barılar. Bu dünyada eñ balaban mücizedir!», – dep yazdı Camala özünriñ İnstagram saifesinde.

Hatırlatamız, Camala ve Seit Bekir Suleymanovnıñ toyları bu yıl aprel ayında olıp keçti. Tedbir Kiyevde, İslam medeniy merkezinde, musulman ve qırımtatar adetlerini kütken şekilde oldı.

İçtimaiy ağlarda FacebookVkontakteOdnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.

Yaşayıt süresi

Tue, 28/11/2017 - 22:29

Ressam Sadıh Aci Selimov

Allah tarafından insanğa berilgen ayat vaqıtı, aqıp ketmekte ve insanğa tek hatıralar qaldıra. İnsan hatıralarsız yaşap olamay. Amma hatıralar çeşit türlü ola. Ve olarnıñ ağır qaldırıcı soyları, ruhımızda yaralar qaldırıp, küçlü ağırlarnen özü aqqında hatırlatalar. Cenk ve sürgünlikni başlarından keçirgen adamlar, bu haralarnı ömür boyu aqlanda tutıp keleler. Ondan da başqa nasıl etip sürgünlik yılları yaşadılar ve Qırımğa avdet etkenlerni de yahşı hatırlaylar. Yaşlı adamlar, hatıralarnı aqıllarına ketirip, nesillerine olarnı tarif eteler. Gençler keçmişni bilmek, hatırlamaq ve qaydına yetmek kerekler.

Selime Velihayeva (1932) cenk ve sürgünlik vaqıtlarında ailesi nasıl etip yaşamağa tırışqanı aqqında aytıp bergen edi. Anası Ayşe Ahmediyeva (1909), Ulu Üzende Menze bita (1886), qardaşları Mayre (1934) ve Elmira (1937). Olarnı 1944 senesi mayıs ayında Kuçuk Üzenden sürgün ettiler. O vaqıt bütün qırımtatarlarnıñ, kirli, mal vagonlarına yüklep sürgün etken ediler. Bu «deşet, ölüm yolu» edi.

18 künden soñ, aç, кirli, yorğun insanlarnı vagonlardan Üzbekistannıñ «Asaka» stantsiyasında tüşürdiler. Soraştıra – soraştıra, er kez öz yaqınını qıdıra edi. Anam Şeyde ve Züre qardaşlarını, aqayı Üsein Magometovnıñ qıdıra edi, kederlene ve ağlay edi.

İnsanlarnı yuvundırıp, san temizleme yapıp, üleştirip, arabalarda kolhozlorğa yollay ediler. Bir çoq başqa insanlar ile, bzlerni «Komunna» kolhozına ketirdiler. Qasabadan uzaq olmağan yerden Andijan yerleşe edi. Cami ögüne, bir şey olmağan yerge ketirip tüşürdiler, yerde öz şeylerimiz üstünde otura edik. NKVD hadimlerier kezniñ cedvelini yapıp, uçötqa aldılar. Böylelitknen olar mahsus köçürilgenler sırasına kirip, komendant nezaretine kirdiler.

Saçaq tübünde, çaremiz olğanı qadar yerleşe edik. Er kezge 100 – 150 gramm ötmek berdiler, ve çalışmağa çaresi olğanlarnı işke yerleştirdiler. Ekinci künü, sabadan olarnı çölge otavğa yolladılar. Er kün sabadan aqşamğa qadar çalışa ediler, olarnı elinde qamçısınen brigadir nezaret ete edi. O brigadir raatlanğan adamlarnı körse qamçılay edi. Pek sıcaq edi, adamlar suvnı arıqlardan bile içe ediler, pişmegen qaysı ve dutnı aşay ediler. Sıcaqtan ve açlıqtan çekişken adamlar, hastalanıp, çoqusı vefat ete edi. Kömmege adam yoq edi. Küçsüz qartlar duvalar oqıp, qadınlar ve ballar yardımınen defn ete ediler. Bazıda yerli sakinler de yardım ete ediler. Sürgünlikniñ birinci seneleri vefa etkenlerniñ mezarlarını da tapmaq çare yoq, çünki, ekseriyet olarnı  bir umumiy mezarğa köme ediler. Komendnatura işçileri tek qattı esap yapa ediler, ölgenlerni sayısını esaplay ediler, bizlernen pek qattı davrana ediler.

Kündüz saçaq tübünde tek ballar, qartlar ve hastalar qala edi.

Bizim ailemiz yanında cenk saqatı, bir ayağı olmağan adam yaşay edi. O, otuz yaşlarında edi. Lafazan degil edi, hasta ve kimseden laqırdı etmege istemegen birisi edi. Onı kim ve qaydan olğanını kimse bilmey edi. Onıñ bir şineli bar edi, o, onıñ üstünde yuqlay edi. Onıñ adı Ablâkim ağa edi. Kündüz şinel üstünde yatıp küneşte qızına edi, bazen tebessüm ete edi, geceleri ise, pek ıñılday edi. Qomşular, kim ne berip olsa, aşata ediler. Bazen ayağını uzatıp, ellerine tirelip, yol boyu süreklenip, kolhoz çölüne kete edi. Anda ösken cugaranıñ başçıqlarını aşay edi. Belki de, şu cenk saqatına, сebede er şeyini qaldırıp kelgen insanğa yekâne imtiyaz edi. Çünki mahsus köçürilgenlerge böyle çöller yanına kelmege bile yasaq edi. Bir qaç vaqıttan soñ, bu insan da vefat etti, gece öldü, kündüz onı kömmege insan tapılmadı. Bütün kün komendantnı bekledik, amma o kelmedi. Pek sıcaq olğanından cesed çurüp, dağılıp başladı. Ekinjdi künü, cesetni şinelge sarıp, arabağa qoyip, defn etmege alıp kettiler.

O, 12 ve 10 yaşna Halide ve Esma qızçıqlarnıñ da faciasını hatırlay edi. Olarnıñ anası Alime pek hasta edi, qızçıqlar onı baqa ediler. Tibbiyet yardımı yoq edi. O, qadın köz ögünde ğayip ola edi. Olarnıñ tatası, 17 yaşna Gülizar kündüz çölde çalışa edi. Yaqınlarını qurtarmaq içün, Gülizar geceleri ketip, sebzelerne qaytıp kele ediler. Ve bir kere o qız qaytıp kelmey. Ne oldı ve qayda olğanını kimse bilmey edi. Onı kolhoz çöllerine bara, dey ediler. Bu qız nasıl vefat etkenini tek tahmin etmek qala edi. Eki – üç künden soñ, anası da vefat etti. Ballar öksüz qaldı. Komendnant kelip, evlerinde tintüv keçirdi ve analarnıñ eski paltosınıñ cebinde, yavluçıqqa sarılğan eki altın kapik taptı. Altınlarnı özüne alıp, ballarnı, balalar evine alıp ketmelerini emir etti. Elbette, er kez onı altın şeyler sevgenini bile edi, amma bu sefer o öksüz ballardan aldı. Böyle aqsızlıq er kezni pek açuvlata ve nefret doğurta edi. Amma çeşit yaramaylıqlardan uzaqta olmaq içün adamlar nefret duyğularını saqlay ediler. O zamanları, qadın, qart ve ballar içün söz aytmamaq yaşamaq içün yekâne bir usul edi.

E, o vaqıtları sürgün etilgenlerniñ alları pek ağır edi. Bu insanlar ğurbette, aşalamalıqlar, açlıq, aqaretler kkeçirmege mecbur ediler. Er şeyni yasaq ete ediler: toplanmağa, kezmege, begş kilometr uzaqlıqqa ketmege izin yoq edi, atta vatan aqqında türküler yırlamağa yasaq edi. 16 yaşından komendaturada, er kün qayd olunmaq kerek edi, soñradan er on künden, ondan da soñ er ay qadqa kelmek mecbur ediler. Bu qararlarğa boysunmasañ, qattı cezalay ediler. Komendnant NKVD ofitserı Vafin edi. Bu pek qattı, merametsiz, zalım insan edi. Er bir söz diñlememek vaziyetni o qattı şekilde çeze edi. Çaqıcılarnı er kez bilip, yanlarına barmay ediler, çünki olar er şeyni yetiştire ediler. Er bir insannı yalan çaquv ve beftan qabaatlav boyunca apiske qapata bile ediler. Komendnant rejimi repressiv edi. Komendnantnıñ izini olmadan kimse bir yerge çıqıp olamay edi, yollarda nezaretler bar edi. Komendnant ise, izin er vaqıt bermey edi. Böyle alda yaqınlarnı qıdırmağa pek ağır edi, amma insanlar qıdıra edi, biri birine haber yollay ediler, yaqınları ile qavuşmaq içün vesiqalarnı resmiyleştire ediler. «Halq telegrafı» pek yahşı çalışa edi.

Saçaq tübünde pek çoq yaşalmadı,er kezni yavaş – yavaş yerleştirdiler. Bir de birleriniñ evlerine, ya da yıqıq, sınıq, qapı, penceresi olmağan evlerge, ahırlarğa yerleştire ediler. Kimse yardım köstermey edi, adamlar ise, biri – birine yardım etip, evlerini bir yoruq ete ediler. Ballar da yardım ete ediler, ayaqlarından çamur qarıştıra ediler, büyükler ise, tola yasay ediler. Birileri taban, başqaları qapı – pencere yasay ediler. Pek qıyin edi, amma yaşamağa tırışa ediler.

Yerli sakinlerini sürgün etilgenlernen munasebetleri çeşit türlü ola edi. Duşmanca, soy – sopları cebede olgan, ya da vefat etkenler davrana edi. Olar çamur ve taşnen ata edile rve «satqın», dep qıçıra ediler. Biz musulman olğanımıznı bilgenler öz davranışlarını deñiştire ediler. Yardım etken ve acığan soyları a bar edi.

Bizni yerleştirgen evniñ saibi de öyle edi. Ev cami yanında edi. Saibeniñ adı Aybi apa edi. Bizim aylemaizni yahşı qarışladı, bir oda ayırdı. O qadınnıñ altı balası bar edi, özü merametli ve dülber qadın edi. Aqayı mola – apiste otura edi. Ballar dostlaştı, aylelerni din de birleştirdi. Ana ve bita Quran oquy edi. Ana çölde çalışa edi, soñ pamuq qabul etken yerde çalıştı. Trudodni içün erzaq ala ediler, olar ise, yetmey edi.

Bala urbasına sarıp, Qırımdan «Zinger» tikiş maşinası alıp çıqılğan edi. Bu tiyeiş maşinası Ulu Üzendeki Aci Mamedi qartbabamnıñ ediyesi edi. Anam er kezge tikip başladı. Ailesini açlıqtan qurtarmaq içün, anam geceleri tikip çıqa edi, yapqan işine ise, erzaqnen ödey ediler.

Birinci yılı ballar mektepke barmağan edi, amma er biriniñ öz vazifesi bar edi. Anama yardım ete edik, pamuq, yonca, aşalğan otlar ciya edik. Bu otlardan şorba ve pasta pişire edik, kürpe qoşıp yatnıqlar bile yapa edik. «Çambolağa» bara edik, yani çöllerde er şey ciyılğan soñ, qalımtılar qıdıra edik. Bir kere brigadir meni qamçıdan urğan edi,apiske qapatırım, dep qorqutqan edi, sebebide izinsiz, çölde qalğan boğday başçıqlarnı cıyğanımda edi. Bahtıma, er şey yahşı keçti. Ğozapaya cıya edik. Cermay çıqqan yerge barıp, yaqarlıq mazut ala edim. Evde sandal bar edi, ondan er kez qızına edi. Anam urbalarnı deñiştirip tike ve çorap öre edi, ayaqqapımız tahtadan edi, oña «poltapoşka» dey ediler (tabanı tahtadan, töpesi – brezentten edi). Biz ballar, er vaqıt anamnı yanıda edik, oña yardım etmege tırışa edik. Anam geceleri ağlay edi, yaqınları, aqayı tapılsın, dep, cenk bitsin, Qırımğa qaytayıq, dep duva ete edi.

Devamı bar…

Müellifniñ tüşüncesi, muarririyet fikirinen doğru kelmey bile

Rusiyede «Vkontakte» ağında yapqan yazısı içün eki yıl apis cezasını berdiler

Tue, 28/11/2017 - 15:45

Sankt – Peterburgdaki mahkeme, 44 yaşlı, Kislovodsktan olğan  Vladimir Timoşenkonıñ eki yıl apis cezasını berdiler. Bu adamnıñ qabaatı «Vkontakte» ağında memurlar aqqında yapqan yazısı oldı. Timoşenkonı akimiyet temsilcilerine qarşı nefret duyğularını doğurgğanında qabaatladılar.

Tahqiqatnıñ fikirine köre, Timoşenko 2015 senesiniñ avgust ayında, koloniyada bulunğan vaqtında «Vkontakte» ağında, öz dostuna «halqqa qarşı olğan rejim», ve «cezalaycı – repressiv apparatı», dep yazılar yollağan eken. 2016 seneniñ dekabr ayında Timoşenkonı koloniyadan azat ettiler. Eki aftadan ise, onı memurlarğa qarşı nefret duyğuları doğura, dep qabaatladılar ve apis ettiler.

Timoşenko öz qabaatını inkâr ete, ve mahkeme ükümini temyiz etecek ola. Cezalanğanınıñ advokatı aytqanına köre, Vladimir Timoşenkonıñ areketlerinde cinayet terkibi yoq.

Hatırlatamız, «Vkontakte» içtimayi ağı – yollanılğan şahsiy haberlerni tarir etme funktsiyasını kirsetti.

İçtimaiy ağlarda FacebookVkontakteOdnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.

30 noyabr künü bütün Qırım boyunca üç kere sirenalar uvuldaycaq

Tue, 28/11/2017 - 15:23

30 noyabr künü Qırımda, sakinlerni haber etme sistemasınıñ çalışıp – çalışmaycağını teşkerecekler.

Bu aqta Qırımda çalışqan fevqulâde nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.

«Sirenalarnı üç kere işletilecek. Regiondaki sakinlerni vaye musafirlerni qorqmamağa çağıralar. Sirenalar saat 10:00, 13:00 ve 15:00 işletilecektir. Sakinlerni sakin olmalarına çağıramız», – dep haber ettiler idarede.

İçtimaiy ağlarda FacebookVkontakteOdnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.

«Vkontakte» qullanılıcılarğa haberlerni tarir etmege izin berdiler

Tue, 28/11/2017 - 15:21

«Vkontakte» içtimayi ağında çoqtan beklenilgen funktsiyanı kirsettiler – bu da yollanılğan şahsiy haberlerni tarir etmek imkânı.

Bu aqta içtimayi ağınıñ matbuat hızmeti haber ete.

Haberni deñiştirmek içün, tek qarandaş işaretine basmaq kerek. Bu işaret haberniñ sağ tarafında peyda ola.

Tarir etme funktsiyası, haberniñ peyda olmasından tek 24 saat içinde saqlana bile, soñ ise, yoq oluna.

Tarir etilgen haber yanında qavuslar içinde (tarir) degen söz peyda ola, böyleliknen laqırdı etken insanıñız haberni deñiştirgeniñizni bile, amma ne deñiştirilgenini bilmey.

İçtimaiy ağlarda FacebookVkontakteOdnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.

Qırımda küzniñ soñki künleri – bulutlı ve yağmurlı ava olacaq

Tue, 28/11/2017 - 14:57

28 – 30 noyabr künleri Qırımda deñişici bulutlı ava olacaq, kiçik yağmur yağacaq, tuman tüşecek, cenübiy – şarqiy yel, gece saniyede 7 – 12 metr, kündüz ise, saniyede 17 metr tezliginde esecek, gece ava arareti +3… + 9 derece olacaq.

Aqmescit boyu ava arareti:

28 noyabr künü: bulutlı ava. Gece yağanaqlar beklenilmey, kündüz yağmur yağacaq. Şarqiy yel saniyede 7 – 12 metr tezliginde esecek. Ava arareti gece + 5… +7, kündüz ise, +11…+ 13 derecede beklenile.

29 noyabr künü: ava bulutlı olacaq. Yağmur yağacaq. Gece şarqıy yel esecek. Ava arareti gece + 3… + 5, kündüz ise, +10… +12 derejde olması beklenile.

30 noyabr künü: Yağanaqlar beklenilmey. Cenübiy – şarqıy yel saniyede 7 – 12 metr tezliginde esecek. Ava arareti gece, +3… +5, kündüz ise, +10… +12 derece olacaqtır.

Aqyar boyu ava arareti:

28 noyabr künü: deñişici bulutlı ava. Gece yağanaqlar olmaycaq. Kündüz yağmur yağacaq. Şariqiy yel saniyede 5 – 10 metr tezliginde esecek. Ava arareti gece +6… +8, kündüz ise, +11…+13 derece olacaq.

29 noyabr künü: deñişici bulutlı ava beklenile. Gece ve kündüz yağmur yağacaq. Gece şarqiy, kündüz ise, şimaliy – ğarbiy yel, saniyede 6 – 11 metr tezliginde esecek. Ava arareti gece +7…+9, kündüz +11…13 derecede olacaq.

30 noyabr künü: deñişici bulutlı ava. Gece kiçik yağmur, kündüz ise, yağanaqlar beklenilmey. Gece cenübiy ruzgâr, 3 – 8 metr tezliginde, kündüz ise, şimaliy – ğarbiy yel saniyede 9 – 14 metr tezliginde esecek. Ava arareti gece +7…+9, kündüz ise, +11…13 derece olacaq.

Yalı boyunda:

28 noyabr künü: deñişici bulutlı ava. Gece ve kündüz kiçik yağmur yağacaq. Şarqiy yel saniyede 7 – 12 metr tezliginde esecek. Ava arareti gece +7…+9, kündüz ise, +12…+14 derece olacaq.

Keriç boyu ava arareti:

28 noyabr künü: deñişici bulutlı ava. Yağanaqlar beklenilmey. Ğarbiy yel saniyede 6 – 11 metr tezliginde esecek. Ava arareti gece 0…+2, kündüz ise, +6…+8 derece olacaq.

İçtimaiy ağlarda FacebookVkontakteOdnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.

Sekiz qırımtatarnı öz başına piketke çıqqanları içün cezalamağa isteyler

Tue, 28/11/2017 - 12:54

Qırımda sekiz qırımtatar faaline, 14 oktâbr künü öz başına piketlerde iştirak etkenleri içün memuriy ceza işlerini açtılar.

Bu aqta 27 noyabr künü, Facebook saifesinde advokat Emil Kürbedinov öz video muracaatında haber etti.

«Bizler şimdi Krasnogvardeyskte bulunamız. Bugün sekiz adamnı polis idaresine çağırdılar. Bu 14 oktâbr künü öz başına piketke çıqqan insanlar. Polis hadimleri, olarnı qanun bozğanlardır, dep esaplaylar. Olaprğa qarşı memuriy ceza işlerini başldılar. Bu Rusiyeniñ memuriy qanunbozuvlar Kodeksiniñ 20.2 maddesiniñ 5 qısımı», – dep ayttı advokat.

Olarnı episini kütleviy merasmiler keçirüv qaydelerini bozuvda qabaatlaylar.

Kürbedinovnıñ bildirgenine köre, bu areketler, ileride öz başına piketlerge çıqacaq olğan insanlarnı qorqutmaqtır.

Advokatnıñ haber etkenine köre, mahkeme oturışı keçirilecek künü aqqında daa bildirecek.

Hatırlatamız, 14 oktâbr künü, Qırımnıñ bir sıra regionlarında, qırımtatarlarnıñ kütleviy şekilde yaqalanğanlarına qarşı, öz başına piketler keçirildi. Aktsiyalar Sudaqta, Canköyde, Qarasuvbazarda (Belogorsk), Kefede (Feodosiya), Aluşta ve Aqmescitte (Simferopol) olıp keçti.

İçtimaiy ağlarda FacebookVkontakteOdnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.

Halqlarnıñ öz muqadderatlarını tain etme uquq subyektı

Tue, 28/11/2017 - 11:12

Halqnıñ öz muqadderatını tain etme meselesini ögrengende, bizim ögümizde bu aqnıñ uquq subyektınen bağlı sual peyda oladır. Bu aqqa kim mensüp olmaq kerek: halq, millet, milliy azlıq, ya da bütünley devlet? Birden qayd etmek kerek ki, halqara – uquqiy diskurste «millet» sözüniñ eki manası bardır, yani bu em bir de bir etnik toplantı ve ekincim manası da bir devlettir, (meselâ «Birleşik Milletler Teşkilâtı», mınad «milleteler» sözü altında devlet, nazarda tutuladır).

Milletleriñ öz muqadderatını tain etme manasınnı tar añlamınıñ tarafdarları, bu aqnıñ subyekti olaraq bir devletniñ sakinlerini közde tutadır. Yani olar, bu fikirlerinen halq yerine bütün devletni qoyadırlar. Böyleliknen, rus müellifi G. B. Staruşenko, «Separatizimsiz – öz muqadderatını tain etme» adlı maqalesinde «… öz muqadderatını tain etme aqqı bu yerlerde yaşağan millet ve halqlarnıñ episine aittir… «Eger beli bir topraqta bir millet yaşay olsa, tek o zaman o milletniñ öz muqadderatını tain etme aqqı» aqqında aytmağa mümkün olur edi».

Amma, böyle mantıq öz muqadderatını tain etme printsiplerini yoq etedir ve belli bir tarihiy misallerge qarşı keledir. Biz bellesek, öz muqadderatını tain etme uquq subyekti olaraq, «tasavur etilgen toplulıq» halqı olmaq kerektir. İçtimaiyatçılarnıñ aytqanlarına koyer, böyle «tasavur etken toplulıqnıñ» azaları intellektual ve emotsional şekildeozlerini bu toplulıqtan birleştireler. Yani, başqa sözlernen aytacaq olsaq, özüni millet olaraq muqadderatını tain etme aqqı devletke degil de, şu toplulıqqa ya da cemaatqa aittır. Halq olaraq belli bir etnik, ya da milliy azlıq ve, ya da etnik gruppalarınıñ episi çıqa bile (misal – «AQŞ millet»).

Halqlarnıñ öz muqadderatını tain etme printsipleri ve mefküre

Halqlarnıñ öz muqadderatlarını tain etme aqları aqqında laqırdı eter ekenmiz, bu aqqa siyasiy ve mefküre aspektleri tesir etedir. Yani belli bir halqara uquqı olğan milliy meslek, imperialistik , ya da imperialistik olmağan devletlerniñ tesiri altında bulunmasınen bağlıdır. Keçmişte özleri müstemleke imperiya olğan devletleri, ya da öz topraqlarında belli bir areketlerni «separatist» kibi belli etken devletler, milletleriñ öz muqadderatını tain etme aqlarına qarşı çıqarlar. Böyleliknen, meselâ, Frenkistan, keçmişte müstemlekeleri olğan devlet olaraq ve bu devletniñ problemli Körsikası olğanı içün, halqlarnıñ öz muqadderatını tain etme aqlarını tanımay.

Mında belli frenk konstitutsionalisti Fransua Lüşernı hatırlay bilemiz. O, qayd etken edi: «… belli bir kollektiv frenk halqınıñ bir qısmı olğanına qadar, o öz muqadderatını tain etmege aqqı yoq».

Lüşer mında, «halq» aqqında aytmay, «kollektiv» aqqında ayta , belki de o «halq» sözüni telâfuz etmege qorqa. Lüşer yazğanı kibi: «Mında «halq» sözüniñ qullanması ne qadar telükeli olğanını añlaymız. Asılında konstitutsiya printsipi olğan «territorial birdemligi» ibapresini talil etip,  bu printsip halqlarnı öz muqadderatını tain etme aqlarını inkâr ete.

 Frenkistannıñ uquq ilimine qarşı olaraq, Lehistan uquqı halqlarnıñ öz muqadderatını tain etme aqlarını tanıy. Bu da, er alda, Lehistannıñ keçmişinen bağlıdır. Çünki bu devletniñ keçmişinde imperialistik tarihı yoq, ve bu devlet özü çoq vaqıt devamında öz muqadderatını tain etmek üzerinde küreş alıp barğandır. Çoqusı leh halqara – uquqçıları (L. Antanoviç, L. Dembinskiy, Ya. Tıranovski, M. Perkovski), «Öz muqadderatını tain etme aqqı er millette olmaq kerek. Öz muqadderatını tain etme aqqınıñ printsiplerinden biri – bu setsessiyağa olğan aqlarıdır. Yani, ayrı devlet, ya da başqa devletke qoşulma niyetinen, serbest şekilde bir devaletten ayırılma aqqıdır», dep qayd eteler.

Aleksandr Merejko, uquq ilimleriniñ doktorı, professor

İçtimaiy ağlarda FacebookVkontakteOdnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.

Müellifniñ tüşüncesi, muarririyet fikirinen doğru kelmey bile

Grigoriy Yavlinskiy. Qırım problemasını nasıl etip çezmek kerek?

Mon, 27/11/2017 - 23:07
  1. Çoqusı insan belly ki, Qırım probleması öz özünden keçip keter. Yoq, keçip ketmez. Çezüv qıdırmaq kerek. Dünya Qırımnı Rusiyenki, dep tanımaz. Ve tecribe köstergeni kibi, bu ciddiy sözdir.
  2. Akimiyet, bizge bu zarar ketirmey, dey. Doğru degil. Ketire. Üç yıl sanktsiyalarnen Rusiye 9 trillion rubleden marum qaldı. XXI asırda, dünyanıñ iç bir iqtisadiyatı tecritte yaşap olamaz. Bu alda zemaneviy ilimnen ve yüksek tehnologiyalarnen de ögraşılamaz.
  3. Ya problem nede, qırımlılar, kerçektende Rusiyege qoşulmağa istegen ediler de? Problem ise, qanunar ciddiy şekilde bozulğanındadır! 2003 senesiniñ 28 yanvar künü, Vladimir Pütin ve Ukraina prezidenti Leonid Kuçma, rusiye – ukrain devlet siñiri aqqında añlaşma imzalağan ediler. Bu añlaşmada sıñırnıñ er bir metri aqqında söz yürsetile. Qırım yarımadasınıñ toprakları da Ukrainanıqı, dep esaplana.
  4. Endi, bütün qanunlar bozulğan soñ, kerekli uquqiy çıqış tapmaq kerek. Men halqara konferentsiya toplamağa çağıram. Mında Qırımnıñ statusı baqılmaq kerek, bunıñnen beraber, bu mesele boyunca, qanunlar ve halqnıñ iradesini esas alaraq, problema çezme haritasını işlep çıqarmaq kerek. Belkide, konferentsiyada, yañı, halqara yezareti altında keçirilecek ve onı er kez qabul etecek referendum keçirmek kerek olacaqtır. Böyle referendumnıñ neticeleri böyle telükeli vaziyetniñ bir çezimi olur.
  5. Propaganda, bizge, bu imkânsız, dey. Yoq, bu teklif, ğayet realistik. Ondan da başqa, halqara tecribeniñ köstergenine köre, erte, ya da keç, böyle olacaqtır.
  6. Çoqu insanalar şçubelene: ne içün Ukraina halqara konferentsiyanıñ qararlarından razı olmaq kerek? Amma bu konferentsiyanıñ BDT yolbaşçılığında toplanmasınıñ esas maqsadı da, bu meselede Ukrainanıñ ve Rusiyeniñ razılığını almaqtır. Bu konferentsiyada, vaziyetke alâqası olğan er kez iştira etmek kerek: Rusiye, Ukraina, Avropa birligi, Almaniya, Frenkistan, Büyük Britaniya ve AQŞ. Turkiye ve Qırım. Bu memleketler 1994 senesi Rusiye ile yader ükümetleri olaraq, Ukrainağa yader silâdan red etmesine, oña telükesizlikni vade etken edi. Konferentsiyanıñ neticesi olaraq esas meseleler boyunca harita işlep çıqarması olacaqtır.
  7. İnsanlar, mevamlarımıznı, ne olsada yerinde tutıp qaldırmaq kerekmiz, deyler, Ğarpnıñ basqısı altında qalsaq, demek küçümiz yoq eken, dep fikir eteler. Doğru degil. Qırımda qanun boyunca referendum keçirilmesi meselesine keçmek – bu siyasiy iradeniñ köstergiçidir.

Rosbalt

İçtimaiy ağlarda FacebookVkontakteOdnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.

Tair Halilov «Timur Pulatqa…»

Mon, 27/11/2017 - 22:29

«Çujogo gorâ ne bıvayet» –

U Vas v krovi zvenit deviz.

Çujaya böl Vas ügnetayet,

Volnuyet Vas çujaya jizn.

Vı sami znali mnogo bed –

Kak vse, Vı jili ne v rayu…

Bedu çujuyu s detskih let

Vosprinimali kak svoyu.

Mı pomnim, kak yeşçö v Taşkente,

V kogorte luçşih dissidentov,

Kogda soratniki molçali,

Vlastâm Vı derzko ötveçali,

Çto nevinoven ves narod –

Zemlâ yego rodnaya jdet!

Otdayte Rodinu narodu!

Po ney toskuya, god ot godu

On jajdet vstreçi s ney davno.

Üşçerb vernite zaodno!

On ne dostoin nakazanya –

Narod ne mojet jit v izgnanye!

Tair HALİLOV

Nasıl etip Qırım ealisi dünyanı köre

Mon, 27/11/2017 - 22:18

Aceba, Qırım sakinleri bir daa Rusiyege quoşulmaq içün rey berer edilermi? Yarımadanıñ qaytqanından soñ, üç buçuq yıl keçti, ve şimdi böyle sual addiy şekilde berip olamazsıñ, çünki cevabı cezalaycı ola bile. Devletniñ birdemligi meselesini şübe altına qoyğan ibareler içün, Rusiyede beş yıl apiske oturmağa mümkün.

Eger bir de bir insan, bugünki künde Qırımda olğan keyfiyetlerni bilmege istese, berecek sualini yahşı tüşünip ve tizip bermek kerek, çünki onıñ bergen sualinden yanındaki adamnıñ cevabı da bağlı. Qoyulğan sualge güzel cevap bereyim, dep özüni oñaytsız alda qaldıra bile. Böyle al çeşit meseleler boyunca ola bile. Onıñ içün, baarde Şarqiy Avropanı ögrengen Merkez (Zois), Qırımdaki rus işdaşlarınen birlikte cemat içinde sorğu keçirgende, eger bir daa referendum keçirilse, qırımlılar ne içün reyberecekleri aqqında sualler qoymadı. Bu sual yerine olar, 2014 senesiniñ mart ayındaki kibi rey bereceksiñizmi, dep soradılar. Ve elbetteki, böyle sualden soñ, 79 % sorğuda iştirak etkenler müsbet cevap berecekler. Bu ise, Rusiyege qoşulmaq meselesi tarafdarları çoqluqta olğanlarını köstere. Amma, bu neticeler, bir qaç yıl evelsi olğan  96, 8% bayağı azdır.

Bu neytral şekilde qoyulğan sualge qırımtatarlarnıñ cevapları, onı ne qadar problemli bir sual olğanını kösteredir. Soralğanlarnıñ yarısından çoqu «cevap bermekten tutulam», ya da «men cevap bermege istemeyim», dep ayttılar.

Şaşılacaq şey, Rusiye qoşuluvına qol tutqanlarnıñ çoqluq seviyesi başqa eki sualge olğan cevaplarnen sıqı bağlıdır: 80% sorğuğa çekilgenler Qırımda yanma – yan, dostluq içinde çeşit milletler yaşay, dep cevaplanıp, Meclisni «ekstremistik teşkilât», dep qabul etilgenini dğru sayalar. 20% insanlar ise, eki sualge de qarama qarşı cevaplar berip, özlerini qırımtatarı, ya da ukrainliler olğanlarını aytalar. Qırımtatarlarnıñ 73%, Meclisniñ yasaqlanğanını doğru degildir, dep tüşüneler.

Yarımadada qırımtatarlarnıñ sayısı, Rusiyege qoşulmazdan evel, ve qoşulğandan soñ, pek deñişmedi. O zamanda da, şimdi de 12% yaqın, ukrainlim degenlerniñ sayısı ise, pek azlaştı: 2001 senesi olar 24 % ediler, Rusiye akimiyeti keçirgen birinci yazuvdan soñ ise, 15%, Zois keçirgen soravlardan soñ, tek 7, 5 % insan ukrain olğanını ayttı. Zoisniñ müdiri Gvendolin Zasse (Gwendolyn Sasse), böyle azlaşmağa bir qaç sebep olğanını añlata: birincisi – bu etnik ukrainlilerni Qırımdan ketmesi, çatışmalar olğan Şarqiy Ukrainadan qaçaqlarnıñ çoqlaşması ve siyasiy iklim sebebinden öz fikirlerni deñiştirgenler olğanı, deydir. Ruslarnıñ sayısı da pek çoq artmadı – 2001 senesi, olar 60% teşkil ete ediler, Zois keçirgen soravlarda ise ruslar 68% teşkil  etkendirler.

Böyleliknen, Qırım sakinlerniñ 8% özüni em rus, em ukrain, dep saya, yani özlerini, evelki yazuvlarda olmağan milletke mensüp olğanlarnı bildireler.

Şimdi, Qırımnı Rusiyege mensüp olğanı ne qadar küçlü is etile, degen sualge, tek vastalı neticeler ala bilemiz. 6% az insan Rusiyeni öz «evi», dep esaplay, 27% – öz «evi», dep Qırımnı esaplay, 63% içün ise, Qırım tek «yaşağan yeridir». Tabiy ki, Ukrainanı öz «evim», dep tek 1% insan aytqandır. Suallerge berilgen cevaplardan, insanlarnıñ evelleri olğan regional kimlikleri daa çoq qıymetli olğandır: 40% yaqın insan, olıp keçken adiseler neticesinde, olarnıñ Qırım sakinleri olaraq kimmlikleri daa qaviyleşkendir, dep bildireler. Zoisnıñ müdiri Gvendolin Zasse, tahmin etkenine köre, böyle cevaplar siyasiy kerçeklikten «qaçmaq»tır. Soravda iştirak etkenleriniñ 88% ayrı Qırım kimligi olğanını ve onıñ içine etnik gruppalar kirgenine eminler.

Ukraina ne içün Qırımnı ğaip etkendir, sualine, soravda iştirak etken bütün millet vekilleri aynı cevap bergendirler: em qırımtatarlar, em de başqa millet vekilleriniñ yarısından çoqu, esas sebep – Ukrainanıñ çoq yıllar devamında yarımadanı ihmal etmesindedir. Aynı böyle malümat, Rusiye prezidenti yanında bulunğan insan aqları boyunca Şuranıñ esabatında kösterile. Bu esabat 2014 senesiniñ mayıs ayında, abaylamadan derc etilgendir. Bu vesiqada «bütün soravda iştirak etken mütehassıslar ve sakinlerniñ» fikirine köre, referendumda tek 30% – 50% (resmiy olaraq 83%) qadar insan iştirak etkendirler, dep aytıla. Rusiyege qoşulmaq içün ise, 50% – 60% (resmiy olaraq 96, 8%) adam rey bergendir, dep aytıla. «Qırım sakinleri Rusiye ile qoşuluvğa degil de, ükümette, Viktor Yanukoviç ketirgen donetsk aydutlarınıñ zulumlıqlarına qarşı rey bergendirler», dep aytıla esabatta. Zoisnıñ sorav neticelerine köre, Qırım sakinleriniñ Rusiye devlet idarelerine işançları pek çoqtır, amma yerli memuriyetlerge kimse inanmay. Regional kimlikniñ daa çoqlaşmasına, yarımadanıñ tecrit etilüvi tesir etedir.

Raynhard FEZER, Frankfurter Allgemeine Zeitung, Germaniya

Qaynaq: http://inosmi.ru

Rosbalt

Aqiqiy şeref saibi

Sun, 26/11/2017 - 17:47

Saladin Aciaqay Romaniya icretinde yaşağan vatandaşlarımızğa Vatanını, tilini, tarihini, medeniyetini, an – anelerini unutmağa bermegen insanlardan biri edi. Defalarca tarihiy vatanı Qırımda da bulundı. O bütün aňlı ömürini halqınıň qayğıruvına bağışladı. Bugün Aciaqay aramizda bulunmağanı duyula, çünki o sağ olğanda milletinen bağlı iç bir tedbirni qaçırmay edi.

Icrette, Romaniyaniň Kostence şeerinde yaşağan Qırımtatar halqınıň ulu vatanperveri, belli qırımtatar cemaat erbabı, metsenat, Romaniya Musulman Tatar Türkleri birliginiň (RMTTDB) Fahriy reisi Saladin Aciaqay 1946 senesi fevral 25-te Romaniyaniň Kobadin rayonındaki Kertikpinap köyünde dünyağa kelgen. O ömür boyu halqını qayğırıp keldi. Aciaqay qırımtatar halqınen bağlı pek çoq tedbirler keçirip, özü de olarda iştirak etti. Olarnıň ekseriyetine, bu cumleden er sene Kostence şeerinde keçirilgen halqara türk-tatar festivallerine de sponsorlıq yapa edi.

Saladin Aciaqay soňki kere tarihiy vatanı – Qırımda üç yıl evelsi, 2010 senesi mayıs ayınıň ortalarında bulundı. Mayıs 18-de, qırımtatar halqınıň sürgün olunğanına 66 yıl olğanı munasebetinen Merkeziy meydanda ötkerilgen matem mitinginde iştirak etip, çıqışta bulunğan edi. Tuvğan milletine muraacatta bulunaraq o, cumleden böyle degen edi:

– Qırımtatar halqı sabırlı halq. O pek kop qıyınlıqlarğa çıdadı. Vaziyet biraz zor olsa da, inşallah, halqımıznıň kelecegi parlaqtır…

Mayıs 19-da ise Romaniyalı musafirler – Kostence (Konstantsa) şeerinden Saladin Aciaqay ve Bukreş (Buharest) şeerinden Sefkati Abduraim ATRnıň «Aktual mevzuda» programmasında iştirak etken ediler. ATRnıň yolbaşçılarından biri Şevket Memetov o subetni alıp barmağa maňa avale etken edi. Adetince, suallerni alıp barıcı bere. Lȃkin yayınımıznıň soňunda Aciaqay menden «ne içün Romaniyada tatarlar Kunü dekabr 13-te qayd etile», dep soramasınmı! Men birden şaşmalağanımnı duyıp, cevapnı özü bergen edi:

–  Bu kün bizim tarihiy vaqiamıznen bağlı. 1917 senesiniň şu künü qırımtatar halqınıň birinci Qurultayi başlağan.

Qırımlar içün ğaet emietli olğan bu kün Romaniyada er sene qayd etile. Qırımtatar diasporası iç bir vaqıt özüniň Vatanı aqqında, özüniň tarihi aqqında unutmağanını isbatlay.

Küzde ise, maňa da Romaniyağa barıp, qırımtatar medeniyetiniň (16-ci!) festivalinde iştirak etmege qısmet olğan edi. Romaniyaniň meşur alimi Eden Mamut maňa bir qaç kün toqtalıp, Romaniyada yaşağan yaş radiojurnalist vatandaşlarımıznen tecribemnen paylaşmamnı teklif etken edi. Lȃkin o memleketniň tilini, yani romanca qonuşmağa bilmegenim sebebinden men bu işni kerekli derecede becerip olamadım.

Men eki afta Aciaqayniň Qara deňiz yalısındaki «Avrora» musafirhanesinde yaşadım. O maňa  oteliniň eň yahşı odalarından birini ayırdı. Er Allahnıň künü ise ziyaret ete edi. Bazar künleri bile saba yemegini azırlatıp, iş odasında qave içip, siyaset, medeniyet, edebiyat, sport aqqında saatlernen subetleşe edik.

O vaqıt yazıp alğan bir intervyüniň audiofaylı saqlanıp qalğan. Men onı kȃğitqa çevirdim:

… Saladin ağa, anaňız, babaňız, qartanaňız, qartbabaňız kimler olğan, qayda doğğan? Qısqadan tanış etseňiz. çünki siz er vaqıt tamırlarıňız Qırımdan olğanına ğururlanasıňız.

– Menim qartbabamnıň babası Kefeden çıqqanlar. Bu 1860 seneleri eken. Anamnıň tarafındaki ecdatlarım 1856 senesi Keriçten çıqqanlar. Ne içün, deseňiz, menim ana tarafından qart annem Keriçte bizim ayaqqap fabrikamız bar edi, dep aytqan eken. Babamnıň tarafından qartbabamnıň babası mında kelgeninen vefat ola. Qartbabam öksüz qala. Anasınen kelip Dobrucaniň Qarabağ köyüne yerleşeler. Soňra Romaniya Dobrucani alğanindan soň, başqa Cevtiklar koüne koçeler. Qartbabam anda da vefat ola. Babam da 50 yaşina qadar Cevtiklarda östü. Men de 14 yaşına qadar. Soňra men de oquvğa kettim. Kostencede oqudım. Litseyni bitirdim. Otelde çalıştım. Soň onı kiraladım. Bir sene keçken soň satıp da aldım.

Til meselesi ise tarih kibi. Bizim Kerkunar köyümizde olğanı-olacağı yedi hane romen bar edi. Olar episi qırımtatarca bile edi. Bizlernen qırımtatarca qonuşa ediler. Qalğan aileler qırımtatarları edi. Bu mesele bizim koyde sade dört sınıf oqula edi. Koylerde romen mektepleri bar edi.Qırımtatar mektepleri de bar edi amma, olarğa barması uzaq edi. Anda ketalmadıq. Soň babam yaqınca olğan türk mektebine – gimnaziyağa berdi. O vaqıt romancanı men pek zayıf bile edim. Lȃkin  yedinci sınıftan soň Kostencege kelgenimden soň men romence qonuştım. Soňundan qırımtatarca laqırdı etmege biraz ağır kele edi. Kommunistler tahttan tüşken soň, birlikni meydanğa ketirip, öz aramız qırımtatarca qonuşmağa başlağanımızdan soň,ana tilimizge daa ziyade emiyet berip başladım. Öyle etip qırımtatarcadan romancağa, soň kenede qırımtatarcağa keçtim.

Yaşlarda, ebet, til meselesi büyük bir problem, çünki ailede qonuşılmasa, tışarda til ogrenmek ve laqırdı etmek zor bir şeydir. Men bir misal ketireyim: bizim evde üç yaşta nesil bar. Men qadınımnen. Qızım ve kiyevim.  Torunım. Men, qadınım serbest qonuşamız. Kiyevim de yahşı qonuşa. Qızım da oňa baqıp qonuşa. O universitetni Bukreçte romanlar arasında bitirdi. şimdi apaqayğa suv ber dep sorasam, torunım sen annige ne ayttıň, dep romanca soray. Onıň içün bala olğan yerde sade qırımtatarca qonuşacaqsıň. Bizde aylemizde öyle şart qoydıq. Torun olğan yerde tek qırımtatarca qonuşacakmız. Bizim gençlerniň episi qırımtatar tilini yahşı aňlaylar. Lȃkin cevabını biraz zorlanıp bereler. Til problemini tek ailede çezmek mumkün. Ailede qonuşmadıňmı, ne isteseň işle, bir şey olmaz.

Bizler mında kelgende, bazıları qaçıp kelgenler, bazıları pasportlarnen kelgenler. Babamnıň tarafını taptıq. Qırımdan pasportlarnen çıqqanlar. Kȃğıtlarda yazılğan. Anamnıň tarafı qaçıp kelgen. Ne içün deseň, yavur Qırımğa kirgen soň, musulmanlıqnı yasaq etecek, dep bellegenler. Osmanlılar ise bu yerlerge koçıp kelgen er bir insanğa topraq bergen. İşlegen insanlar topraqsız olmağan. Bereketsiz de qalmağan. Lȃkin 1877 senesi bir problem çıqa. O da Dobrucaniň bir qısımı Romaniyağa keçkeninen bağlı ola. O vaqıt eski qorqular kene de peyda ola ve bu insanlar topraqlarını taşlap, Türkiyege koçıp keteler. Bazıları topraqlarını taşlağan, amma Türkiyege ketalmağa, topraqsiz da qalğan. 1934-1938 seneleri arasında topraqlarını satqanlar da olğan. İnsanlar dünya cenki başlanacağını duyıp, Türkiyege koçmege areket etkenler. Cenkten soň kommunistler kelip butün topraqlarnı tartıp alıp, kolhozlar teşkil etip başladılar. Bizim millet topraqsız qaldı. Ayvanlarını, at-arabalarını, transportını – er bir şeyini tutıp aldılar. Boyle etip üç şeyden keçmege mecbur ettiler. Şimdi kommunistler akimiyetten ketken soň, topraqlarnı darqatmağa başladılar. Bizler aytqanımızğa baqmadan, paylarını alğan qırımtatarları topraqlarını satmağa başladılar. Lȃkin yañı bir akimiyet kelir de o topraqlarnı ğayrıdan tutıp alır dep qorqtılar, çünki, millet, daa bir qaç onyıllar evelsi topraqları kop olğan insanlarğa burcuy, kulaq lağapları taqıp, apshaneler de çekiştirgen ediler. Şimdi topraqlarını satqanlar peşman eteler. Ozüň saçmasaň bile, arendağa berip parasını, ya da payiňnı almağa mumkün. Şimdi Dobrucada ukümet esabına kore 24500 qırımtatarı olsa da, menimce şimdi olarnıň sayısı 32 biňge bara. Oňa baqmadan, olarnıň arasında pek çoq topraqlı fermerlerimiz bar. Olar boğday, mısırboğdayı, ay çeçegi yetiştireler.

Şimdi Romaniya Avropa birligine kirdi. Bu 2007 senesi edi. Onıň içün de Avropanıň 27 memleketinde serbest bulunmaq imkȃnı bar. Yollar, oteller ve başqa şeyler avropa standartında olması içün proyektler qorçalaymız. Avropa, bizlerge, bunıň içün soňki yıllarda 30 milliard avro ayırdı.

Ebet, kelişmegen yerleri de bar. Olar kvota qoya. Bu qadar et, süt bereceň, dey. Ozüňe sattırmay. Qurban bayramları künlerinde ise aňlaşmağa kerek ola. Romaniyaniň bayramı 1 dekabr künü. Bizim milliy bayramımız 15-ci dekabrde. O zaman devlet qanunına kore bizler boşmız. Bu dünyadaki qırımtatarlarnıň künüdir. Avropada azlıqlar içün pek kop yardim eteler. Romaniya parlamentine bir qırımtatarını saylamağa da aq berile. Ekinci vekilge 60 biň rey kerek. Onı yapamaymız. Mında yaşağan türklerniň sayısı bizlerge kore ziyadece – 30 biň olsa da, olar da parlamentke bir deputat saylaylar.

1990 senesi biz ozümizniň qırımtatar cemiyetimizni teşkil etip başladıq. Doğrusını aytsam bu iş Bukreçten başlandı. Andaki intellektuallar Kostencege kelip, bir 30 insannı toplap, endiden soň milletimizni qayğırmaq vaqıtı keldi, dep milliy işke celp ettiler.

Cemiyetimizniň esas meselesi Dobrucada yaşağan milletimizni birleştirmektir. Bugünde-bugün Kostencede 8 biň qırımtatarı yaşay, Mecidiede 4500 qırımtatarı yaşay. Asançıqta 1500 qırımtatarı bar. Birinci yerde, ebet, tildir. Köylerde 30 filialımız mevcüt.

Tilini bilmegen millet o millet degil. Qırımtatar tilini bilmegen o qırımtatarı degil.

Qartbabalarımız Qırım-Qırım, deseler de, bizler Qırımnı 1990 senesinden soň Qırımğa barıp, Hansaraynı korgenimizden soň aňlamağa başladıq. Oniň içün er sene matem mitingine Romaniyadan 200 adam bara. Qırımdan şubelengen insanlarnı ozümniň arabamda alıp ketip Qırımnı kosterem, aňlatam… 

Soňki kunü de sabadan qave içtik. Üylege qadar Aciaqay işlerini baqtı. Men ise yolğa azırlandım. Üyle yemegine bizler yol çetinde yerleşken bir aytuvlı balıq aşhanesine bardıq. O meni oturtıp, bu skemlede bir ay evelsi seniň Cafer qardaşıň yerleşken edi, yanında ise Aziz Abdullayev otura edi, dedi. Birazdan qudası, Dobruca vilyaetiniň namlı fermeri, Ridvan (Oner) ağa oğlunen keldiler. Bu körümli oğlan Aciaqayniň kiyevi ola eken. Bir-eki saat subetleşken soň, Aciaqay meni yengil maşınasına oturtıp, şeer böyü kezdirdi. Tamam 100 yıl evelsi, 1910 senesi Qara deňizniň yalısında qırımtatar musulmanları içün qıral Karl-1 tarafından qurulğan camide ekindi namazını qılmağa qısmet oldı.

Aqşam saat 17-de bizler Kostenceniň avtovokzalında edik. Şu arada bu yerden keçken «Varna – Odessa» marşrutlı mikroavtobus kelip toqtadı. Aciaqay meni oňıň içine yerleştirip, qoluma bir talay ediye tuttırdı. Men, dedi, kelecek sene mayıs 18-de Aqmescitte olurım. Sen de azır ol, dedi. Biz, matem mitinginden soň Aqmescitten doğru Kostencege ketecek edik. Mayıs 21-de qudasi Ridvan ağa nikȃh toyı yapıp, kence oğlunı evlendirecek edi.

Bir qaç aydan Qırımnı qara haber qaplap aldı. Amansız ölümniň pancaları Aciaqaynı aramızdan suvurıp ketken.

Saladin Aciaqay 64 yaşinda edi.  2010 senesi, dekabr 3-te, kündüz, saat 12-lerge yaqın qalp krizi neticesinde vefat etti.

Romaniya musulman tatar türkleri demokrat birliginiň (RMTTDB) sabiq Başqanı, Romaniyaniň Kostence şeerinde qırımtatar yaşayışında faal iştirak etken Aciaqayniň cenaze namazı dekabr 4-te qılınıp, cesedi Kostence şeeriniň Anadolkoy merkez musulman mezarlığında defn etilgen.

Saladin Aciaqay qırımtatar halqınıň Butündünya kongressini teşkilȃtlandıruvında faal iştirak etken insanlardan edi. Ömüriniň soňki daqqasına qadar o bu işke sadıq qaldı. Aciaqay Butündünya kongressi koordinatsion şurasınıň azası, Romaniya musulman türk tatarları demokratik birliginiň reisi Varol Ametniň yardımcısı edi.

Türkiye devletiniň Qırımdaki fahriy konsulı Seyran Osmanov özüniň taziyesinde, cumleden boyle yazğan edi:

«Qırımtatar halqınıň eň eyi çizgilerini yaşatqan vatanseverimiz vefat etti. Qırımtatar halqı ve Türk dünyası butün ömüri böyü ana-vatanı Qırım içün qolundan kelgen er şeyni yapqan Saladin Aciaqay bizlerni terk etti.

Onıň teşkilȃtçılıq qabiliyeti, insaniy çizgileri, işine, borcuna, dostlarına olğan sadıqlığı misilsizdir.

Saladin Aciaqay halqnıň öz vatanını, tarihini, dinini, maneviyatını ğayıp etmemesi içün özüni acımadan çalıştı. Aciaqay butün ömüri böyünca samimiy ideallarına, adaletke ve ahlȃqına sadıq qaldı.

O, printsipial, yaqınlarına ve soydaşlarına yardım qolunı uzatqan bir insan edi. Bunıň içün onıň yaqınları, dostları ve  butün türk dünyasınıň öz-özünden ğurur duyma aqqı bardır. O, aqiqiy şeref saibi, halqınıň taqdirinen terenden meraqlanğan aqıllı bir insan edi. Allah rahmet eylesin».

Romaniyada bulunğan vatandaşlarımız er daim Anadolkoy mezarlığında bulunıp, Aciaqayniň mezarını ziyaret etip, onıň ruhuna Allahqa duva eteler.

Maqaleni Server Bekir azırladı

Toyğa men baramadim. çünki, biz beraber baririq, dep aňlaşqan edik…

Saladin Aciaqayğa

Aqay olğan soň

Halq bahtın quracaň,

Aqiqat üstünde

Qaya day turacaň.

Millet sözüni

Ömürlik tutacaň,

Can ağrısını

Tabiiy – yutacaň.

Qırım oğrunda

Acıma özüňni,

Taňrı yolunda

Ödep kel sözüňni.

Nesliňe sevgiň

Qalbiňden taşqanda,

Elyal işleriň

Koklerge aşqanda

Temiz niyetnen

Dualar etemen –

Ol milletiňe

Aqiqiy cetemen.

Halqta sen kibi

Yigitler çoq olsun,

Vatanım Qırım

Tek olarnen tolsun.

Millet bahtını

çin qalpnen ada

Seniň artıňda

Muqaddes bir Ada!

Elvida, qaraman-şeit Veciye aptemiz!

Sun, 26/11/2017 - 15:14

Boyu-postu bala qıyafetini beñzetken, amma sıması, közleri büyük irade, qorqubilmezlik, metanet, bunıñnen beraber, merametlik saçqan bu qadınnıñ areketlerini körgende, aytqanlarını diñlegende – o, eñ azı yüz yıl yaşar, dep tüşünmemege mümkün degil edi.

Eki buçıq sene evel cemaatımız onıñ 80 yıllığını qayd etti. Merasimniñ sebepçisi yırlağanı, oynağanı, sıcaq milletperver nutq söylegenini eşitken yaqınları, dostları, safdaşları da tamam öyle: bizim Veciye aptemiz, Alla sağlığın bersin, inşalla, halqımıznıñ közaydın künlerini, torunçeleriniñ toyunı körer ve aynı böyle canlı tarzda, oyunlarınen, köterinki ruhta ve manalı aytqanlarınen epimizni daa quvandırır, dep tüşüngen ediler.

Öyle olmaq kerek, em öyle de olur edi. 23-noyabrniñ sabasında qara haber tarqaldı: Veciye apte, onı yaramağan alda kelip alğan ve Aqmescitniñ 7-nci hastahanesine keteyatqan acele yardım maşnasında infarkttan canını berdi.

İnsannıñ alı, demege mümkün edi, ebet. Amma tendürist aptemiz neden apansız yaramadı, ölümge ketirgen yürek darbesine neden oğradı, degen sualler mında ğayet müimdir.

O künü, Aqmescitniñ merkezine yaqın yerleşken qavelerniñ birisinde, Veciye apte üç safdaşları – milliy areket faallerinen beraber, bir pezevenk erifnen onıñ para borcu meselesini çezeyatqanda, olar oturğan yerni deral OMONcılar basıp aldılar.

Pezevenk erif evelden borcunı cerrarlıq, dep köstergeni ve çaqqanı sebebinden ucum etken silâlı “qara maskalılar” yaşları büyük o vatandaşlarımızğa vahşiy munasebette bulunıp, tabanğa yatqızdılar. O yerde de tutulğan Veciye apte yaramadı, oña acele yardım çağırıldı.

Lâkin doğğanından berli soñu olmağan adaletsizlik-aqsızlıqnı körip, ipranıp kelgen qaraman qadınnıñ yüregi bu ucum ve deşetli basqığa dayanmadı, uruvdan toqtadı…

Veciye Erecep qızı Kaşka Qırımnıñ eñ meşur köylerinden biri – Uskutte 1935 senesi doğdı. Cinaiy sürgünlikniñ cellâtları onıñ qorantasını Özbekistannıñ “Pâtiletka” sovhozına bıraqtı. Şu balalıq devirinden Veciye hanım em oqudı, em de köy tarlalarında çalıştı, qorantasına yardım etti.

Ğurbetlik meşaqqatları, rejimge nefret, Vatanğa ıntıluv onı gençlik çağında Milliy areket saflarına ketirdi ve o, közleri yumulmağance, degil onı terk etmek – yarım asırdan ziyade eñ faal iştirakçileri sırasında bulundı.

1966 senesi ömür arqadaşı Bekir ağanen olar Krasnodar ülkesine köçtiler. Mındaki teşebbüsçiler gruppasına qoşuldılar. Veciye hanım yerli cemaatımıznıñ avalesinen Moskvağa vekil olaraq bardı.

Daa üç yıldan soñ ise olar tırıştılar baba-dede toprağında ğayrıdan tamır atmağa. Qorantada endi beş bala olğanına baqmadan, kelip tüşken Qarasuvbazarınıñ Cemrik (Kizilovka) köyünde akimiyet olarğa yaşayış bermedi. Olarnı, satınğa alınğan evçiklerinden eki kere çıqarıp, ahır-soñu yañı sürgünge oğrattılar – Qırımdan tış, Temrük rayonına alıp barıp taşladılar.

1973 senesi Veciye hanım ve Bekir ağa tırışalar ekinci kere Vatanda, endi Üç-Köz (Novoklönovo) köyünde pekinmege. Sovetler birliginiñ yolbaşçılarına defalarca mektüpler yazdılar, çeşit teşkilâtlarğa muracaatlar yaptılar. Niayet, Veciye hanım Moskvağa barıp, akademik A. Saharovnen körüşti, ondan yuqarı organlarğa talap mektübi yazılması şekilinde yardım kördi. Ve rejimnen küreşniñ eñ cesaretli yeri şu oldı ki, olar Vatandan çıqmamağa yemin ettiler ve yeminlerini becerdiler: eki yıldan soñ qoranta Qırımda, Üç-Közde yazıldı.

Öz meselesini çezgen qoranta bundan soñ tınç oturmadı, çünki halq içün Vatan davası daa qaynap turmaqta, yasaqlar çalışmaqta edi. Veciye apte Qırımda yaşağan Milliy areket faallerinen bağlanıp, işlerini devam etti.

1988 senesi noyabrde Üç-Közde Milliy areketteki teşebbüsçi gruppalar vekilleriniñ nufuzlı körüşüvi olıp keçti. 1989 senesi, sentâbrde kene de mında, Veciye Kaşkanıñ evinde Qırımtatar milliy areket teşkilâtınıñ (QMAT – OKND) tarihiy 3-nci toplaşuvı ötkerildi.

Sovetler birligi ebediylikke batqan soñ da, Veciye apte, deyerli, bütün siyasiy tedbirlerde, kütleviy aktsiyalarda iştirak etip, olarnıñ ekseriyetlerinde özüne has yañğıravuq sesinen, ateşin sözlerinen, cesaretli areketlerinen vatandaşlarımızğa ümüt, eminlik, curatlıq siñdirip keldi.

Vatanımız Rusiye tarafından zapt etilgeninen Veciye apteniñ faalligi daa keskinleşti. O, çeşit narazılıq tedbirlerde iştirak etti. Onıñ evinde defalarca cemaat duaları ötkerildi.

Kaşka bütün öz qaraman ömürinen milliy temsillerimizge secde etip, milliy menfaatlarımıznı qorçalap, milliy maqsatlarımızğa saf yüreknen hızmet etip keldi ve Vatan oğrundaki muqaddes küreşte şeit ketti. O, hatıramızda daima cesür, qorqubilmez, bükülmez, adaletperver, bunıñnen beraber, milletsever, çoq mulâyim ve merametli safdaşımız sıfatında yaşaycaq.

Veciye apte Erecep qızı Kaşka, asılında, cellâtlarnıñ şevqatsız basqı ve ücümi neticesinde elâq olğanı sebebinden onıñ qorantasına teren taziye bildiremiz ve cümle yaqınlarına baş sağlığı tileymiz.

Merhume Allanıñ rahmetinde, canı cennette olsun.

VI Milliy Qurultaynıñ bir taqımı, dostlatı, safdaşları.

Powered by Drupal, an open source content management system