Feed aggregator

Kalınivka şeer cemaatı

Vikipediya - Yañı saifeler - Tue, 16/07/2024 - 06:50

VolnyiLev: /* Meskün yerleri */

{{Memuriy birlem
|Renk = {{Renk|Ukraina}}
|Qırımtatar adı = Kalınivka şeer cemaatı
|Original adı = Калинівська міська громада
|Tuğra =
|Bayraq =
|Memleket = [[Ukraina]]
|Gimn =
|Status = cemaat
|İçinde olğan memuriy birlem =
|İçki bölünüv =
|Merkez = [[Kalınivka]]
|Eñ balaban şeerler =
|Peyda olğan tarihı =
|Reber =
|Название главы =
|Reber2 =
|Название главы2 =
|ĞSİK =
|ĞSİK senesi =
|ĞSİK sırası =
|Can başına ĞSİK =
|Can başına ĞSİK sırası =
|Til =
|Tiller =
|Eali =
|Cedvelge aluv senesi =
|Eali sıqlığı =
|Milliy terkip =
|Diniy terkip =
|Meydanlıq = 88,49
|Процент от площади =
|Meydanlıq sırası =
|Harita =
|Saat quşağı =
|Qısqartma =
|ISO =
|FIPS =
|Telefon kodu =
|Poçta indeksleri =
|İnternet domeni =
|Avtomiobil nomerası kodu =
|Sayt =
|İzaat =
}}
'''Kalınivka şeer cemaatı''' ({{lang-uk|Калинівська міська громада}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Vinnıtsâ vilâyeti]]nde [[Hmilnık rayonı]]nda bir cemaatı.

== Meskün yerleri ==
'''[[Şeer]]:'''
* [[Kalınivka]]

'''[[Qasaba]]lar:'''
* [[Gulivtsi (qasaba)|Gulivtsi]]
* [[Kalınivka Druga]]
* [[Pervomayske (Hmilnık rayonı)|Pervomayske]]
* [[Rivnınne]]
* [[Yabluneve (qasaba)|Yabluneve]]

'''[[Köy]]ler:'''
* [[Adamivka (Hmilnık rayonı)|Adamivka]]
* [[Antonopil (Hmilnık rayonı)|Antonopil]]
* [[Berejanı (Hmilnık rayonı)|Berejanı]]
* [[Çerepaşıntsi]]
* [[Çernâtın (Hmilnık rayonı)|Çernâtın]]
* [[Çervonıy Step (Kalınivka şeer cemaatı)|Çervonıy Step]]
* [[Drujelübivka (Hmilnık rayonı)|Drujelübivka]]
* [[Drujne (Hmilnık rayonı)|Drujne]]
* [[Garasımivka (Hmilnık rayonı)|Garasımivka]]
* [[Glınsk (Hmilnık rayonı)|Glınsk]]
* [[Golendrı]]
* [[Golubivka (Hmilnık rayonı)|Golubivka]]
* [[Homutıntsi]]
* [[Kordelivka]]
* [[Kotüjıntsi]]
* [[Lemeşivka (Hmilnık rayonı)|Lemeşivka]]
* [[Lisova Lısiyivka]]
* [[Lülıntsi (Hmilnık rayonı)|Lülıntsi]]
* [[Mali Kutışça]]
* [[Mırne (Hmilnık rayonı)|Mırne]]
* [[Mizâkiv]]
* [[Mizâkivska Slobidka]]
* [[Monçıntsi (Hmilnık rayonı)|Monçıntsi]]
* [[Napadivka (Hmilnık rayonı)|Napadivka]]
* [[Nova Greblâ (Hmilnık rayonı)|Nova Greblâ]]
* [[Panasivka (Kalınivka şeer cemaatı)|Panasivka]]
* [[Pavlenkı (Hmilnık rayonı)|Pavlenkı]]
* [[Pavlivka (Hmilnık rayonı)|Pavlivka]]
* [[Pısarivka (Hmilnık rayonı)|Pısarivka]]
* [[Polöva Lısiyivka]]
* [[Prılutske (Hmilnık rayonı)|Prılutske]]
* [[Radivka (Hmilnık rayonı)|Radivka]]
* [[Raykı (Hmilnık rayonı)|Raykı]]
* [[Salnık]]
* [[Sofiyivka (Kalınivka şeer cemaatı)|Sofiyivka]]
* [[Tarasivka (Hmilnık rayonı)|Tarasivka]]
* [[Uladivske]]
* [[Velıki Kutışça]]
* [[Vesela (Hmilnık rayonı)|Vesela]]
* [[Vışneve (Hmilnık rayonı)|Vışneve]]
* [[Zabara (Hmilnık rayonı)|Zabara]]
* [[Zagrebelnâ]]
* [[Zalıvanşçına]]

== İhtar ==
{{reflist}}

{{Vinnıtsâ vilâyeti}}

[[Kategoriya:Vinnıtsâ vilâyetindeki cemaatlar]]

Mahnivka köy cemaatı

Vikipediya - Yañı saifeler - Tue, 16/07/2024 - 06:28

VolnyiLev: /* Meskün yerleri */

{{Memuriy birlem
|Renk = {{Renk|Ukraina}}
|Qırımtatar adı = Mahnivka köy cemaatı
|Original adı = Махнівська сільська громада
|Tuğra =
|Bayraq =
|Memleket = [[Ukraina]]
|Gimn =
|Status = cemaat
|İçinde olğan memuriy birlem =
|İçki bölünüv =
|Merkez = [[Mahnivka (Hmilnık rayonı)|Mahnivka]]
|Eñ balaban şeerler =
|Peyda olğan tarihı =
|Reber =
|Название главы =
|Reber2 =
|Название главы2 =
|ĞSİK =
|ĞSİK senesi =
|ĞSİK sırası =
|Can başına ĞSİK =
|Can başına ĞSİK sırası =
|Til =
|Tiller =
|Eali =
|Cedvelge aluv senesi =
|Eali sıqlığı =
|Milliy terkip =
|Diniy terkip =
|Meydanlıq =
|Процент от площади =
|Meydanlıq sırası =
|Harita =
|Saat quşağı =
|Qısqartma =
|ISO =
|FIPS =
|Telefon kodu =
|Poçta indeksleri =
|İnternet domeni =
|Avtomiobil nomerası kodu =
|Sayt =
|İzaat =
}}
'''Mahnivka köy cemaatı''' ({{lang-uk|Махнівська сільська громада}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Vinnıtsâ vilâyeti]]nde [[Hmilnık rayonı]]nda bir cemaatı.

== Meskün yerleri ==
'''[[Qasaba]]:'''
* [[Sadove (Hmilnık rayonı)|Sadove]]

'''[[Köy]]ler:'''
* [[Bezimenne (Hmilnık rayonı)|Bezimenne]]
* [[Vovçınets (Hmilnık rayonı)|Vovçınets]]
* [[Kumanivka]]
* [[Lıstopadivka]]
* [[Mala Klitınka]]
* [[Markivtsi (Hmilnık rayonı)|Markivtsi]]
* [[Mahnivka (Hmilnık rayonı)|Mahnivka]]
* [[Medvedivka (Hmilnık rayonı)|Medvedivka]]
* [[Molodijne (Hmilnık rayonı)|Molodijne]]
* [[Molotkivtsi]]
* [[Mşanets (Hmilnık rayonı)|Mşanets]]
* [[Nemırıntsi (Hmilnık rayonı)|Nemırıntsi]]
* [[Peremoga (Hmilnık rayonı)|Peremoga]]
* [[Polıçıntsi]]
* [[Ternivka (Hmilnık rayonı)|Ternivka]]
* [[Tuça]]
* [[Hliborobne (Hmilnık rayonı)|Hliborobne]]
* [[Çernıçkı]]
* [[Yurivka (Hmilnık rayonı)|Yurivka]]

== İhtar ==
{{reflist}}

{{Vinnıtsâ vilâyeti}}

[[Kategoriya:Vinnıtsâ vilâyetindeki cemaatlar]]

İvaniv köy cemaatı

Vikipediya - Yañı saifeler - Tue, 16/07/2024 - 06:15

VolnyiLev: /* Meskün yerleri */

{{Memuriy birlem
|Renk = {{Renk|Ukraina}}
|Qırımtatar adı = İvaniv köy cemaatı
|Original adı = Іванівська сільська громада
|Tuğra =
|Bayraq =
|Memleket = [[Ukraina]]
|Gimn =
|Status = cemaat
|İçinde olğan memuriy birlem =
|İçki bölünüv =
|Merkez = [[İvaniv (Hmilnık rayonı)|İvaniv]]
|Eñ balaban şeerler =
|Peyda olğan tarihı =
|Reber =
|Название главы =
|Reber2 =
|Название главы2 =
|ĞSİK =
|ĞSİK senesi =
|ĞSİK sırası =
|Can başına ĞSİK =
|Can başına ĞSİK sırası =
|Til =
|Tiller =
|Eali =
|Cedvelge aluv senesi =
|Eali sıqlığı =
|Milliy terkip =
|Diniy terkip =
|Meydanlıq = 115,57
|Процент от площади =
|Meydanlıq sırası =
|Harita =
|Saat quşağı =
|Qısqartma =
|ISO =
|FIPS =
|Telefon kodu =
|Poçta indeksleri =
|İnternet domeni =
|Avtomiobil nomerası kodu =
|Sayt =
|İzaat =
}}
'''İvaniv köy cemaatı''' ({{lang-uk|Іванівська сільська громада}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Vinnıtsâ vilâyeti]]nde [[Hmilnık rayonı]]nda bir cemaatı.

== Meskün yerleri ==
'''[[Qasaba]]:'''
* [[Matâşivka (qasaba)|Matâşivka]]

'''[[Köy]]ler:'''
* [[Baykivka (Hmilnık rayonı)|Baykivka]]
* [[Gruşkivtsi (Hmilnık rayonı)|Gruşkivtsi]]
* [[Guşçıntsi]]
* [[Jıgalivka]]
* [[İvaniv (Hmilnık rayonı)|İvaniv]]
* [[İvanopil (Hmilnık rayonı)|İvanopil]]
* [[Kamyanogirka (Hmilnık rayonı)|Kamyanogirka]]
* [[Maydan-Bobrık]]
* [[Pıkiv]]
* [[Pıkivska Slobidka]]
* [[Slobidka (Hmilnık rayonı)|Slobidka]]
* [[Uladivka]]
* [[Şepiyivka]]

== İhtar ==
{{reflist}}

{{Vinnıtsâ vilâyeti}}

[[Kategoriya:Vinnıtsâ vilâyetindeki cemaatlar]]

Yedi Seyyare Tatarlarnıñ Ükümdarları Aqqında Haberde

Vikipediya - Yañı saifeler - Mon, 15/07/2024 - 22:43

Don Alessandro:

{{qırım-1000}}
{{universal infocard}}
'''Tatar Ükümdarları Haberlerinde Yedi Seyyare''' ({{lang-ota|السبع السيار فى اخبار ملوك التاتار}}, ''Es-Sebu's-Seyyar fi Ahbar-ı Mulük-ü Tatar'') ya da '''Yedi Seyyare''' ({{lang-ota|السبع السيار}}, ''Es-Sebu's-Seyyar'') — [[XVIII asır]]nıñ [[qırımtatar tarihiy menbaları|qırımtatar tarihiy menbası]], [[Qırım Hanlığı|hanlıq zamanınıñ]] emiyetli menbalarından biridir. [[Osmanlı tili]]nde belli qırımtatar tarihçı [[Seyid Muhammed Riza]] tarafından yazılğan ve bugünge qadar Avropa tillerine tercime etilmegen. Bazıları Qırım hanı [[II Meñli Geray]] bu eserniñ müellifdeşi olğanını dep belleyler.

== Edebiyat ==
;Menbalar
*''Сеїд Мухаммед Різа.'' [http://goldhorde.ru/wp-content/uploads/2021/01/Сейид-Мухаммед-Риза_Семь-планет.pdf Семь планет в известиях о царях татарских. Передмова Р. Р. Абдужемілєва] / І. М. Міргалєєва. — Казань : Інститут історії ім. Ш. Марджані АН РТ, 2019. — 364 с. — ISBN 978-5-94981-313-3. (рос.)
;Tarihçılıq
*''Коллектив авторів.'' История крымских татар в пяти томах // [http://админ.татаровед.рф/uploads/libraries/original/cea83c9468b6f06df77461e1f6d8d22ceba02086.pdf?1646462932 Том III. Крымское ханство XV—XVIII вв] / Зайцев Іван ВолодимировичQ. — Казань : Інститут історії ім. Марджані, 2021. — Т. 3. — 1024 с. — ISBN 978-5-94981-368-3. (рос.)
*''Абдужемілєв Р.Q.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/istochnikovedchesko-kompozitsionnyy-obzor-semi-planet-seyid-muhammeda-rizy Источниковедческо-композиционный обзор «Семи планет» Сейид-Мухаммеда Ризы] // Золотоордынское обозрение. — 2020. — Т. 8, № 2. — С. 316-344. — DOI:10.22378/2313-6197.2020-8-2.316-344.
*''Сейтяґяєв Н.Q.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/handle/123456789/76152 Происхождение Сейида Мухаммеда Ризы (к вопросу о месте его «Семи планет» среди произведений крымской исторической прозы XVIII века)] // Культура народов Причерноморья. — 2003. — № 44. — С. 35—41.
*''Сейтяґяєв Н.Q''. [https://www.academia.edu/11505496/_Семь_планет_Сейида_Мухаммеда_Ризы_и_История_крымских_ханов_Хурреми_Челеби_Акая_проблема_перевода_и_упрощения_текста_в_крымской_придворной_литературе_XVIII_в «Семь планет» Сейида Мухаммеда Ризы и «История крымских ханов» Хурреми Челеби акая: проблема перевода и упрощения текста в крымской придворной литературе XVIII в.] // «Тюркологія». — 2011. — № 4. — С. 69—77. — ISSN 1727-060.
*''Сейтяґяєв Н.Q''. [https://www.academia.edu/11513435/Короткий_нарис_історії_кримської_придворної_літератури_XV_XVIII_ст_Brief_history_of_the_Crimean_court_literature_XV_XVIII_centuries_ Короткий нарис історії кримської придворної літератури (XV—XVIII ст.)] // «Стилос». — 2008. — № 7. — С. 133—152.
*''Смірнов В. Д.'' [https://www.calameo.com/books/0025297511036485eb4b8 Крымское ханство XIII—XV вв. // Том III. Крымское ханство XV—XVIII вв.] — М. : Вече, 2021. — 336 с. — ISBN 978-5-9533-5795-1.

[[Kategoriya:Qırımtatar tarihı]]
[[Kategoriya:Tarihiy menbalar]]

Ahısqa türkleriniñ sürgünligi

Vikipediya - Yañı saifeler - Mon, 15/07/2024 - 13:55

Devlet Geray: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{universal infocard}} '''Ahısqa türkleriniñ sürgünligi''' — 1944 senesi şuralar tarafından yapılğan Ahısqa Türkleriniñ genotsidi. == İhtar == <references/> Kategoriya:Genotsid'

{{universal infocard}}
'''Ahısqa türkleriniñ sürgünligi''' — 1944 senesi [[Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetleri Birligi|şuralar]] tarafından yapılğan [[Ahısqa Türkleri]]niñ genotsidi.

== İhtar ==
<references/>

[[Kategoriya:Genotsid]]

Medrese (Eski Qırım)

Vikipediya - Yañı saifeler - Mon, 15/07/2024 - 12:23

Devlet Geray:

{{universal infocard}}
'''Özbek Han Medresesi''' — 1333 senesi [[Eski Qırım|Eski Qırımda]] qurulğan medrese, [[Özbek Han Camisi|Özbek hanı camisinden]] (1314 senesi) uzaq degil, lâkin bugünge qadar tek binanıñ viraneleri saqlanıp qaldı.

== Ayrıca baqıñız ==

* [[Özbek Han Camisi]]

== Bağlantılar ==

* [https://www.youtube.com/watch?v=ZaEmXXkgL_I Özbek han camisi Qırımnıñ eñ qadimiy camilerinlen biri]<nowiki/>

[[Kategoriya:Qırımtatar tasili]]

Askerlik

Vikipediya - Yañı saifeler - Mon, 15/07/2024 - 00:15

Don Alessandro:

'''Silâlı quvetler''' ya da '''Ordu''' — devletniñ ya da devletler gruppasınıñ esas silâlı teşkilâtı. [[Arbiy havfsızlıq]] temin etmek, agressiya ve [[cenk]] etkende devlet menfaatlarını qorçalamaq, devletler arasındaki barışıqlıqqa telükeniñ ögüne keçmek içün qullanıla.

Silâlı quvetlerge berilgen esas vazifelerni becermekten ğayrı, olar felâketli vaziyetlerde devlette tertipni saqlavğa, tabiiy ve tehnogen afatlarnıñ neticelerini yoq etmege, em de nasıldır başqa devlet ve halqara vazifeleri becere.

[[Kategoriya:Arbiy iş]]

Arhimed

Vikipediya - Yañı saifeler - Sun, 14/07/2024 - 20:22

Don Alessandro:

{{Kişi}} 
'''Arhimed''' ({{lang-grc|Αρχιμήδης}}; tahminen m.e. 287 s., [[Sirakusa]] — m.e. 212 s., Sirakusa) - [[Qadimiy Yunanistan|qadimiy yunan]] [[matematika]]cı, [[fizika]]cı, [[müendis]], icatçı ve [[astronom]]. Onıñ ayatı aqqında pek az malümat olsa da, o, eñ büyük antik alimlerden biri sayıla.

== Tüpyazılar ==
<references/>

[[Kategoriya:Riyaziyatçılar]]
[[Kategoriya:Fizikacılar]]
[[Kategoriya:Yunanistan adamları]]

Birinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ 100 yıllığı (zarf)

Vikipediya - Yañı saifeler - Sun, 14/07/2024 - 18:03

Don Alessandro:

'''«Birinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ 100 yıllığı»''' — [[İsmail Gasprinskiy adına Geostrategiya İnstitutı]] ile birlikte «[[Ukrpoşta]]» aktsiyalı şirketi tarafından işlenip çıqarılğan tamğalanğan bediiy zarf<ref>[https://www.facebook.com/gasprinski.institute/posts/295869414264829 Повідомлення на сторінці Інституту геостратегії імені Ісмаїла Гаспринського у Фейсбуці]</ref>.

== Ayrıca baqıñız ==
* [[Qurultay]]
* [[I Qurultay]]

== İhtar ==

[[Kategoriya:Qırımtatar halqı]]

Acı Muşqay

Vikipediya - Yañı saifeler - Sun, 14/07/2024 - 07:20

VolnyiLev: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{MY-Qırım |tip = köy |qırımtatar adı = Acı Muşqay |original adı = ''ukr.'' Аджи-Мушкай<br/>''rus.'' Аджи-Мушкай |memleket = Ukraina |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg=45 |lat_min=23 |lat_sec=10 |lon_deg=36 |lon_min=31 |lon_sec=15 |CoordAddon...'

{{MY-Qırım
|tip = köy
|qırımtatar adı = Acı Muşqay
|original adı = ''ukr.'' Аджи-Мушкай<br/>''rus.'' Аджи-Мушкай
|memleket = Ukraina
|tuğra =
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg=45 |lat_min=23 |lat_sec=10
|lon_deg=36 |lon_min=31 |lon_sec=15
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi = 300
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 haritası =
|region1 türü = Region
|region1 = Qırım
|cedvelde region1 adı =
|region2 türü = Şeer şurası
|region2 = Keriç şeer şurası
|cedvelde region2 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı =
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı =
|meydanlıq =
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali =
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı =
|DST =
|telefon kodu =
|poçta indeksi =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons =
|sayt =
}}
'''Acı Muşqay''' ({{lang-uk|Аджи-Мушкай}}, {{lang-ru|Аджи-Мушкай}}) — [[Qırım]]nıñ [[Keriç şeer şurası]]nda bir köydir. Ealisiniñ sayısı ? kişi.

== Atıflar ==
<references/>

{{Stub}}

[[Kategoriya:Keriç şeer şurası]]

Lozna

Vikipediya - Yañı saifeler - Sun, 14/07/2024 - 06:58

VolnyiLev: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Lozna |original adı = ''ukr.'' Лозна |memleket = Ukraina |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =49 |lat_min =39 |lat_sec =15 |lon_deg =28 |lon_min =13 |lon_sec =41 |CoordAddon = |CoordScale = |mem...'

{{MY
|tip = köy
|qırımtatar adı = Lozna
|original adı = ''ukr.'' Лозна
|memleket = Ukraina
|tuğra =
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =49 |lat_min =39 |lat_sec =15
|lon_deg =28 |lon_min =13 |lon_sec =41
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi =
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Vilâyet
|region1 = Vinnıtsâ vilâyeti
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı =
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı =
|meydanlıq = 3,4
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 784
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı = 230,59
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı = +2
|DST = bar
|telefon kodu = +380 4338
|poçta indeksi = 22045
|poçta indeksleri =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons =
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Lozna''' ({{lang-uk|Лозна}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Vinnıtsâ vilâyeti]]nde [[Hmilnık rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 784 kişi.

[[Kategoriya:Vinnıtsâ vilâyetindeki köyler]]

Ulaniv köy cemaatı

Vikipediya - Yañı saifeler - Sun, 14/07/2024 - 06:54

VolnyiLev: /* Meskün yerleri */

{{Memuriy birlem
|Renk = {{Renk|Ukraina}}
|Qırımtatar adı = Ulaniv köy cemaatı
|Original adı = Уланівська сільська громада
|Tuğra =
|Bayraq =
|Memleket = [[Ukraina]]
|Gimn =
|Status = cemaat
|İçinde olğan memuriy birlem =
|İçki bölünüv =
|Merkez = [[Ulaniv]]
|Eñ balaban şeerler =
|Peyda olğan tarihı =
|Reber =
|Название главы =
|Reber2 =
|Название главы2 =
|ĞSİK =
|ĞSİK senesi =
|ĞSİK sırası =
|Can başına ĞSİK =
|Can başına ĞSİK sırası =
|Til =
|Tiller =
|Eali =
|Cedvelge aluv senesi =
|Eali sıqlığı =
|Milliy terkip =
|Diniy terkip =
|Meydanlıq = 610,48
|Процент от площади =
|Meydanlıq sırası =
|Harita =
|Saat quşağı =
|Qısqartma =
|ISO =
|FIPS =
|Telefon kodu =
|Poçta indeksleri =
|İnternet domeni =
|Avtomiobil nomerası kodu =
|Sayt =
|İzaat =
}}
'''Ulaniv köy cemaatı''' ({{lang-uk|Уланівська сільська громада}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Vinnıtsâ vilâyeti]]nde [[Hmilnık rayonı]]nda bir cemaatı.

== Meskün yerleri ==
'''[[Köy]]ler:'''
* [[Velıkıy Ostrojok]]
* [[Vışenka (Hmilnık rayonı)|Vışenka]]
* [[Voronivtsi (Hmilnık rayonı)|Voronivtsi]]
* [[Gnativka (Hmilnık rayonı)|Gnativka]]
* [[Dubına (Ulaniv köy cemaatı)|Dubına]]
* [[Zozulıntsi (Ulaniv köy cemaatı)|Zozulıntsi]]
* [[Klitenka]]
* [[Krıjanivka (Hmilnık rayonı)|Krıjanivka]]
* [[Kropıvna (Hmilnık rayonı)|Kropıvna]]
* [[Kustivtsi (Hmilnık rayonı)|Kustivtsi]]
* [[Kustovetske]]
* [[Lıpyatın]]
* [[Lozna]]
* [[Malıy Ostrojok]]
* [[Markuşi (Hmilnık rayonı)|Markuşi]]
* [[Mıtıntsi (Hmilnık rayonı)|Mıtıntsi]]
* [[Morozivka (Hmilnık rayonı)|Morozivka]]
* [[Osıçna (Hmilnık rayonı)|Osıçna]]
* [[Pagurtsi]]
* [[Petrıkivtsi (Hmilnık rayonı)|Petrıkivtsi]]
* [[Podorojnâ]]
* [[Pustoviytı]]
* [[Rıbçıntsi (Hmilnık rayonı)|Rıbçıntsi]]
* [[Rogıntsi (Hmilnık rayonı)|Rogıntsi]]
* [[Salnıtsâ]]
* [[Skarjıntsi (Hmilnık rayonı)|Slarjıntsi]]
* [[Sloboda-Kustovetska]]
* [[Smila (köy)|Smila]]
* [[Stupnık]]
* [[Taraskı]]
* [[Ulaniv]]
* [[Hutorı-Krıvoşıyinetski]]
* [[Çepeli (Hmilnık rayonı)|Çepeli]]
* [[Çervonıy Step (Ulaniv köy cemaatı)|Çervonıy Step]]
* [[Çernâtıntsi]]
* [[Çesnivka (Hmilnık rayonı)|Çesnivka]]

== İhtar ==
{{reflist}}

{{Vinnıtsâ vilâyeti}}

[[Kategoriya:Vinnıtsâ vilâyetindeki cemaatlar]]

Jdanivka köy cemaatı

Vikipediya - Yañı saifeler - Sun, 14/07/2024 - 06:33

VolnyiLev: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Memuriy birlem |Renk = {{Renk|Ukraina}} |Qırımtatar adı = Jdanivka köy cemaatı |Original adı = Жданівська сільська громада |Tuğra = |Bayraq = |Memleket = Ukraina |Gimn = |Status = cemaat |İçinde olğan memuriy bi...'

{{Memuriy birlem
|Renk = {{Renk|Ukraina}}
|Qırımtatar adı = Jdanivka köy cemaatı
|Original adı = Жданівська сільська громада
|Tuğra =
|Bayraq =
|Memleket = [[Ukraina]]
|Gimn =
|Status = cemaat
|İçinde olğan memuriy birlem =
|İçki bölünüv =
|Merkez = [[Viytivtsi (Hmilnık rayonı)|Viytivtsi]]
|Eñ balaban şeerler =
|Peyda olğan tarihı =
|Reber =
|Название главы =
|Reber2 =
|Название главы2 =
|ĞSİK =
|ĞSİK senesi =
|ĞSİK sırası =
|Can başına ĞSİK =
|Can başına ĞSİK sırası =
|Til =
|Tiller =
|Eali =
|Cedvelge aluv senesi =
|Eali sıqlığı =
|Milliy terkip =
|Diniy terkip =
|Meydanlıq = 168,23
|Процент от площади =
|Meydanlıq sırası =
|Harita =
|Saat quşağı =
|Qısqartma =
|ISO =
|FIPS =
|Telefon kodu =
|Poçta indeksleri =
|İnternet domeni =
|Avtomiobil nomerası kodu =
|Sayt =
|İzaat =
}}
'''Jdanivka köy cemaatı''' ({{lang-uk|Жданівська сільська громада}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Vinnıtsâ vilâyeti]]nde [[Hmilnık rayonı]]nda bir cemaatı.

== Meskün yerleri ==
'''[[Köy]]ler:'''
* [[Viytivtsi (Hmilnık rayonı)|Viytivtsi]]
* [[Volodımırivka (Hmilnık rayonı)|Volodımırivka]]
* [[Derjanivka (Jdanivka köy cemaatı)|Derjanivka]]
* [[Dibrivka (Hmilnık rayonı)|Dibrivka]]
* [[Kaçanivka (Hmilnık rayonı)|Kaçanivka]]
* [[Lisogirka (Hmilnık rayonı)|Lisogirka]]
* [[Maryanivka (Hmilnık rayonı)|Maryanivka]]
* [[Nova Sulkivka]]
* [[Olgıne (Hmilnık rayonı)|Olgıne]]
* [[Semkı (Hmilnık rayonı)|Semkı]]
* [[Sofiyivka (Hmilnık rayonı)|Sofiyivka]]
* [[Sulkivka]]
* [[Tereşpil]]
* [[Torçın (Hmilnık rayonı)|Torçın]]
* [[Ukrayinske (Hmilnık rayonı)|Ukrayinske]]

== İhtar ==
{{reflist}}

{{Vinnıtsâ vilâyeti}}

[[Kategoriya:Vinnıtsâ vilâyetindeki cemaatlar]]

Hmilnık şeer cemaatı

Vikipediya - Yañı saifeler - Sun, 14/07/2024 - 06:18

VolnyiLev: /* Meskün yerleri */

{{Memuriy birlem
|Renk = {{Renk|Ukraina}}
|Qırımtatar adı = Hmilnık şeer cemaatı
|Original adı = Хмільницька міська громада
|Tuğra =
|Bayraq =
|Memleket = [[Ukraina]]
|Gimn =
|Status = cemaat
|İçinde olğan memuriy birlem =
|İçki bölünüv =
|Merkez = [[Hmilnık]]
|Eñ balaban şeerler =
|Peyda olğan tarihı =
|Reber =
|Название главы =
|Reber2 =
|Название главы2 =
|ĞSİK =
|ĞSİK senesi =
|ĞSİK sırası =
|Can başına ĞSİK =
|Can başına ĞSİK sırası =
|Til =
|Tiller =
|Eali =
|Cedvelge aluv senesi =
|Eali sıqlığı =
|Milliy terkip =
|Diniy terkip =
|Meydanlıq = 42,21
|Процент от площади =
|Meydanlıq sırası =
|Harita =
|Saat quşağı =
|Qısqartma =
|ISO =
|FIPS =
|Telefon kodu =
|Poçta indeksleri =
|İnternet domeni =
|Avtomiobil nomerası kodu =
|Sayt =
|İzaat =
}}
'''Hmilnık şeer cemaatı''' ({{lang-uk|Хмільницька міська громада}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Vinnıtsâ vilâyeti]]nde [[Hmilnık rayonı]]nda bir cemaatı.

== Meskün yerleri ==
'''[[Şeer]]:'''
* [[Hmilnık]]

'''[[Qasaba]]lar:'''
* [[Krasnosilka (Hmilnık rayonı)|Krasnosilka]]

'''[[Köy]]ler:'''
* [[Berezna (Hmilnık rayonı)|Berezna]]
* [[Bilıy Rukav]]
* [[Budkiv]]
* [[Velıkıy Mıtnık]]
* [[Verbivka (Hmilnık rayonı)|Verbivka]]
* [[Vuglı]]
* [[Golodkı (Hmilnık rayonı)|Golodkı]]
* [[Guli (Hmilnık rayonı)|Guli]]
* [[Dumenkı]]
* [[Juravne (Hmilnık rayonı)|Juravne]]
* [[İvanivtsi (Hmilnık rayonı)|İvanivtsi]]
* [[Kojuhiv]]
* [[Kolıbabıntsi]]
* [[Krıvoşıyi]]
* [[Krupın]]
* [[Krutniv (Hmilnık rayonı)|Krutniv]]
* [[Kumanivtsi]]
* [[Kurılivka (Hmilnık rayonı)|Kurılivka]]
* [[Kuşelivka]]
* [[Lelitka]]
* [[Lısogirka (Hmilnık rayonı)|Lısogirka]]
* [[Lisne (Hmilnık rayonı)|Lisne]]
* [[Luka (Hmilnık rayonı)|Luka]]
* [[Malıy Mıtnık]]
* [[Medvedivka (Hmilnık şeer cemaatı)|Medvedivka]]
* [[Oleksandrivka (Hmilnık rayonı)|Oleksandrivka]]
* [[Osiçok]]
* [[Pedosı (Hmilnık rayonı)|Pedosı]]
* [[Porık]]
* [[Serbanivka]]
* [[Sokolova]]
* [[Stara Guta (Hmilnık rayonı)|Stara Guta]]
* [[Sömakı (Hmilnık rayonı)|Sömakı]]
* [[Tesı]]
* [[Tomaşpil (köy)|Tomaşpil]]
* [[Filiopil]]
* [[Çudınivtsi]]
* [[Şevçenka (Hmilnık rayonı)|Şevçenka]]
* [[Şıroka Greblâ (Hmilnık şeer cemaatı)|Şıroka Greblâ]]

== İhtar ==
{{reflist}}

{{Vinnıtsâ vilâyeti}}

[[Kategoriya:Vinnıtsâ vilâyetindeki cemaatlar]]

Qırımtatarlarnıñ sürgünlikten qaytması

Vikipediya - Yañı saifeler - Sun, 14/07/2024 - 02:57

Никитосечка: /* Vatandaşlıq meseleleri ve topraq aqları davaları */

'''Qırımtatarlarnıñ sürgünlikten qaytması''' [[Qırımğa]] 1989 senesi SSSRde [[Perestroyka|Perestroyka]] ve [[Glasnostniñ siyaset|Glasnost siyasetleri]] neticesi olaraq başlandı, bu Stalinniñ repressiyaları aqqında açıq muzakere etmek mümkün oldı stalinizmniñ cinayetleri.

[[Qırımtatarlarnıñ sürgün etilmesi|Qırımtatarlarnıñ sürgün etilmesi]] sovet akimiyeti tarafından 1944 senesi mayıs ayında eda etildi. Qırımnıñ episi [[Qırım halqlarınıñ SSSRge sürgün etilmesi|slavân olmağan eali]] Orta Asiyağa, esasen Özbekistanğa sürgün etildi. Stalin devirinde sürgün etilgenlerniñ çoqusından farqlı olaraq, qırımtatarlarğa 1950 – 1960 seneleri Hruşçöv iritüvi devirinde tarihiy vatanlarına qaytmağa ruhset berilmey edi. 1989-1993 seneleri 250 biñ adam qayttı (SSSRniñ bütün qırımtatarlarınıñ yaqınca yarısı). 2010-ncı senelerge köre qırımtatarlar Qırım ealisiniñ 10-12%-ni teşkil eteler (teñeştirmek içün, 1926-26 %, 1897-35,5 %).

Qırımlarnıñ qaytqanda rastkelişken esas problemler – Qırım cedveli olmaması ve onsız iş tapmaq qıyınlıqları, sürgünlikten evel ecdatlarına ait olğan meskenge qaytıp olamağanları ve er angi bir mesken aluvda, hususan, 2014 senesi içün topraq aluvda qıyınlıqlar edi. yañı evlerniñ qurulması. , ve qırımtatarlarğa qarşı teşviqat<ref name="90.in.ua">[https://90.in.ua/crimea-homereturn Самоповернення в Крим]</ref>.

== Quvulğan soñki birinci onyıllıqlar ==
{{main|Qırımtatar milliy areketi (1950-1980)}}
1944 Qızıl Ordu nemse askerlerini Qırımdan zornen çıqardı. Neticede, 1944 senesi mayıs 18-21 künü qırımtatarlar ve Qırımnıñ diger slavân olmağan halqları Orta Asiyağa sürgün etildiler. 1945 senesi Qırım Muhtar Sovet Sotsialist Cumhuriyeti lâğu etile ve Qırım regionı yaratıla.

[[Stalinniñ ölümi|1953 senesi Stalinniñ ölüminden]] soñ SSSRde [[Hruşçev cenki] başlandı. Vlada Vatanğa [[SSSRden halqlarnıñ sürgün etilmesi|başqa sürgün etilgen]] saatı altında Diger dünya halqları: [[Kalmiklerniñ|Kalmiklerniñ sürgün etilmesi]], [[Çeçenlerniñ ve inguşlarnıñ|Çeçenlerniñ sürgün etilmesi, inguşlarğa ]], qarşı qırımtatarlar Krimuğa çevirilmek içün qoralandılar. 1956 senesi mahsus yerleşüvde bulunğan soñ, qoranta cinaiy işke oğradı, amma reabilitatsiya olmadı (qabaatlav devlet sağlıq sistemasından ğayıp oldı)<ref name="90.in.ua"/>.

1968 senesi mayıs 17 künü [[Moskva|Moskva]] şeerinde 800 qırımtatar miting keçirdi. İştirakçilerni urdılar, bazılarını lagerlerge yolladılar (olarnıñ arasında qırımtatar areketiniñ kelecek yolbaşçısı [[Mustafa Cemilev]] de bar edi). 1978 senesi [[Musa Mamut]] narazılıq alâmeti olaraq özüni yaqtı<ref name="90.in.ua"/>.

[[Qırımtatar milliy areketi (1950-1980 seneleri)|Qırımtatar qaytuv areketi]] peyda oldı, onıñ dissidentleri lagerlerge yollanıldı. 1960 – 1970 seneleri bazı allarda akimiyet Qırımğa az sayıda köçürilmege ruhset berdi (1969 senesi 104 qoranta, 1970 senesi 45 qoranta, 1971 senesi 65 qoranta)<ref name="90.in.ua"/>.

Soñra evelki yaşağan yerlerge qaytuv yasaqları lâğu etildi, amma asılında Qırımda propiska almaq mümkün degil edi, bu ise sovet aqiqatlarında qaçmadan tekrar sürgünlik demek edi. Şu sebepten qırımlar Qırımğa daa yaqın regionlarda —[[Herson vilâyeti|Herson vilâyeti]] ve [[Krasnodar krayı|Kuban]]<ref name="90.in.ua"/>.

== Kütleviy qaytarım ==

=== Yañıdan quruv ve reabilitatsiya ===

[[Файл:Mustafa Dzhemilev.jpg|thumb|300px|Mustafa Cemilev&nbsp;— qırımtatar milliy areketiniñ yolbaşçılarından biri, dissident.]]
1985 senesi [[Perestroyka]] SSSRde bir qaç liberalizatsiyanen başlandı. Qırımtatar siyasiy aqıntıları peyda oldılar - [[Qırımtatar milliy areketiniñ teşkilâtı]] (OKND), Merkeziy Teşebbüs Gruppası esasında meydanğa ketirilgen ve olarda [[Mustafa Cemilev]] esas rol oynağan, ve [[1990 senesi milliy areketi]] Qırımtatarlar (teşkilât) Qırımtatarlarnıñ milliy areketi (NDKT), reberliginde [[Yuriy Osmanov|Yuriy Osmanov]]. 1987-1988 seneleri bütün SSSR boyunca bir çoq aktsiyalar olıp keçti, qırımtatarlarnıñ delegatsiyaları Moskvadaki insan aqları faalilerini, gazeta ve mecmua muarririyetlerini, merkeziy televideniyeni ziyaret ettiler. 1987 senesi [[Taman|Taman]] den Aqmescit qadar eki biñ qırımtatarı yolbaşçılıq ettiler. Bazı faalciler açlıq ilân ettiler. Moskvanıñ Qızıl meydanında piketler oldı.

1987 senesi oktâbr ayında Kremlde SSSR Yuqarı Sovetiniñ Prezidium Reisi reberliginde [[Andriy Gromık Andriy Andriyoviç]] [[Gromık komissiyası|Devlet komissiyası]] toplaşuvı olıp keçti, anda « qırımtatarlarnıñ medeniy isteklerini daa tolu qandıruv ve muvazeneli yanaşuv." Ukraina SSR Qırım regionı kommunist firqasınıñ yolbaşçıları komissiyaları Özbek SSR-ni ziyaret ettiler, ondan soñ Qırımda içtimaiy infrastruktura olmağanı sebebinden qaytaruv çoq yıllar alacağı hulâsasını çıqardılar<ref name="90.in.ua"/>.

1987 senesiniñ soñunda [[SSSR Ükümeti|SSSR Nazirler Şurası]] «Qırımnıñ bir sıra şeer ve rayonlarına kelgen adamlarnıñ yaşamaq muvaqqat sıñırlanması» aqqında qarar qabul etti. Bu sırağa bütün [[Qırımnıñ cenübiy yalısı|Qırımnıñ cenübiy yalısı]], em de yarımadanıñ bütün büyük şeerleri kirdi. Oña deñizden uzaq [[Çöl Qırım|çöl Qırım]] köylerine yerleşmege ruhset berildi. Mesken tapmaq büyük mesele edi: eger ev saipleri evni qırımtatarlarğa satmağa razı olsalar, akimiyet olarğa endi Qırımda cedvelge alınmağa ruhset bermeyceklerini olarğa açıq-aydın bildirdi<ref name="90.in.ua"/>.

1989 senesi noyabr 14-te [[SSSR Yuqarı Soveti]] bütün repressiyağa oğrağan halqlarnı reabilitatsiya etti ve olarğa qarşı yapılğan repression areketlerni: iftira, genotsid, mecburiy yerleştirüv, mahsus meskenlerde terror rejimini qanunsız ve cinaiy olaraq tanıdı<ref>{{Cite web|title=Крим – це Україна, попри всі намагання окупантів. Коротка історія українського півострова|url=https://www.village.com.ua/village/knowledge/podcast/345545-ukrainian-history-street-2023-s02e06|website=The Village Україна|date=2023-11-29|accessdate=2024-01-27}}</ref>.

=== Teşviqat ===
Yarımadada demografik çoqluqnı teşkil etken Qırımnıñ rus ealisi qırımtatarlarnıñ qaytmasına sıq-sıq duşmanlıq kösterip, bunı basqın olaraq qabul ete ediler. 1944 senesinden soñ Qırımğa köçip kelgen insanlar qırımtatarlarnı qaytmazdan evel körmegenler ve ekseriyetle olar aqqında az bile ediler. Yerli akimiyet kütleviy haber vastaları ve miş-mişler vastasınen [[Tatarofobiya|menfiy malümat]] darqattı, misal olaraq, qırımtatarlar evden quvulğanına açuvlana ve qaytqanda intiqam alacaqlar. Qırımğa 1982 senesi kelgen jurnalist Mikola Semena [[Sonâçna Dolına (köy)|Sonâçnıy Dolına]] (1948 senesinden evel Közı) [[Sudaq (şeer)|Sudaq]] yanında erkeklerniñ qırımtatarlarnı qarşılamaq içün nasıl etip smena teşkil etkenlerini ikâye etti. . Bundan da ğayrı, matbuatta [[Ekinci cian cenki|Ekinci cian cenki]] vaqtında qırımtatarlarnıñ uydurma vahşiylikleri aqqında ve Özbekistandaki «ekstremistler» aqqında yazıldı<ref name="90.in.ua"/>.

Yerli [[ruslar|ruslar]] qırımtatarlar tarafından satın alınmasın dep, daa çoq topraq uçastkalarını almağa çağırıldı. Qırım akimiyeti yardımınen qırımtatarlarnıñ Qırımda topraq ve mesken almaq içün daa da bürokratik manialar peyda oldı ve mesken qurucılığı içün qırımtatar repatriantlarına yañıdan paylaştırmaq içün nisbetlengen devlet toprağı soñunda halqqa S bağçalar ve daçalar içün. Devriy surette rus milletçileri «Tatar satqınları&nbsp; – Qırımdan çıqıñız!»<ref name=":1">{{Cite book
|url=https://books.google.com/books?id=MUnHAAAAQBAJ
|title=Beyond Memory: The Crimean Tatars' Deportation and Return
|last=Uehling
|first=Greta
|date=2004
|publisher=Springer
|language=en
|isbn=978-1-4039-8127-1
}}</ref>.

=== Vatandaşlıq meseleleri ve topraq aqları davaları ===

[[Файл:Самозахваты - panoramio (8).jpg|thumb|300px|Öz-özüni yerleştirüvniñ misali.]]

[[Sovet Sotsialist Cumhuriyetleri Birligi|SSSR]] yıqılğan soñ, Qırım [[Ukraina|Ukraina]] idaresine keçti, amma ukrain akimiyeti yerleşkenlerge sıñırlı yardım kösterdi. 1991 senesinden evel [[Ukraina Sovet Sotsialist Cumhuriyeti|SSR]] qaytqanlarnıñ tek 150 biñi avtomatik olaraq ukraina vatandaşlığını aldı, 1991 senesinden soñ qaytqan daa 100 biñi ise bürokratik qıyınlıqlarğa oğradı.

Mesken aluv meseleleri adamlarnı özleri ev qurmağa mecbur ete edi. 1990-ncı seneleri [[kolhoz]] topraqlarınıñ leyhasızlanması ve Qırım kolhozlarında çalışqanlar tarafından hususiy mülkke berilmesi başlandı bu yerde Özbekistanda çalışqan qırımtatarlarğa topraq berilmesi istisna etildi] ve [[ Qırğızstan]]i). Qırımtatar insan aq-uquq qorçalayıcıları çöl yerlerde eñ olmağanda yaşamağa yaramay topraqnı almaq maqsadınen yerli akimiyetlernen muzakere ettiler. Bu muzakereler ekseriyetle muvafaqiyetsiz oldı: 2000 senesi yerleşkenlerden topraq payları aqqında 46 603 ariza keldi, olarnıñ çoqusı red etildi<ref>{{Cite book|last=Buckley|first=Cynthia|url=https://books.google.com/books?id=wulDuN7APaIC&pg=PA236|title=Migration, Homeland, and Belonging in Eurasia|last2=Ruble|first2=Blair|last3=Hofmann|first3=Erin|date=2008|publisher=Woodrow Wilson Center Press|isbn=978-0-8018-9075-8|language=en}}</ref><ref name="90.in.ua" />.

Narazılıqlardan ğayrı, [[qırımtatarlar|qırımlar]] öz-özüni yerleştirüvge muracaat etmege başladılar, akimiyet buña «öz-özüni siñdirüv» dep adlandırdı. Başta muvaqqat çadır şeerleri yaratıldı, soñra daimiy evler quruldı. Materiallarnı sıq-sıq Kubandan ketire ediler. Militsiya, askerler, bazıda yerli sakinler çadır şeerlerine şturm etip, qurucılıqnıñ ögüne keçmege tırıştılar ([[Çervın Ray köyündeki vaqialar|böyle vaqialardan biri]] 1992 senesi oktâbr ayında Aluşta yanında olıp keçti). Ekseri qasabalarda jurnal tutulğan, anda kimge uçastka kerek, kim nevbetçilik yapqan, demarkatsiya içün kim para tölegeni yazıla edi, böyleliknen, onı qanunileştirmek mümkün edi. Topraq aqqında dava 2000-inci senelerge qadar devam etti {{Fakt}}.

== Qırımtatarlarnıñ Ukrainada reintegratsiyası ==
1990-ıncı senelerniñ başında [[Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Şurası|Qırım Yuqarı Şurası]] qanun qabul etti, oña köre nevbetteki çağıruv parlamentiniñ Qırım parlament saylavı, 100 mandattan 14-i olmalı edi. qırımtatar halqınıñ vekillerine berildi. Şu sebepten 1994 senesi [[Qırımtatar halqı Meclisi|Meclisi]] azaları Qırım Yuqarı Radasınıñ deputatları oldılar. Lâkin soñundan Saylavlar aqqında Qanun deñiştirildi ve soñraki çağıruvlarda qırımtatarlar ya iç de temsil etilmediler, ya da tek bir qaç deputatları bar edi.

1991 senesinden 2014 senesine qadar Ukraina sürgün etilgenlerni yerleştirüv programması içün 1 milliard AQŞ dolları (könversiya şeklinde) ayırdı. Bundan ğayrı, [[Türkiye]] ve halqara donorlar maliyetke qoşuldılar<ref name="90.in.ua"/>.

2021 senesi [[Ukrainanıñ tamır halqları]] aqqında qanun küçke kirdi<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1616-20#Text Про корінні народи України]&nbsp;— Відомості Верховної Ради (ВВР), 2021, №&nbsp;38, ст.319</ref>. Oña köre, Qırım territoriyasında Ukrainanıñ tamır halqları qırımtatarlar, [[Karaim]] ve [[Qırımçaqlar]]dir, olarnıñ Ukraina içinde özüni taqdir etüv aqqı ve siyasiy statusı bar. Qanunnıñ qabul etilmesi Ukraina içine [[qırımtatar muhtarlığı|Qırımtatar muhtarlığı]] içün uquqiy şartlar yarata.

= Deurbanizatsiyanıñ qırımtatar cemaatına tesiri=
Sürgünlikten evel qırımtatarlarnıñ ekseriyeti Qırımnıñ cenübiy yalısında şeerlerde yaşay edi, sürgünlik vaqıtında ise qırımtatarlarnıñ tahminen üçte ekisi Orta Asiya şeerlerinde yaşay edi. Onıñ yerine, Qırımğa qaytqan soñ, çoqusı [[deurbanizatsiya|köylerde yaşamağa mecbur]] yarımadanıñ çöl qısmından edi, anda topraq qıymeti az edi.

Qırımtatar ealisiniñ emiyetli bir qısmınıñ cenübiy yalı iqtisadiyatından tış qaldırılması çöllerde qaytqanlarnıñ fuqareligini daa da terenleştirdi, anda olarnıñ çoq vaqıt esas yaşayış şaraitleri, aşıqıp qurulğan evlerde kommunikatsiyaları yoq edi. Qırımtatarlar arasında işsizlik kimerde 40-70%-ke yete edi; çoq oqumışlı adamlar öz ustalıq seviyesinden çoq aşağı olğan alçaq işlerge mecbur etildi. Lâkin 2 %-den az adam Orta Asiyağa ketti, atta olar da ekseriyetle muvaqqat kettiler. Vaqıt keçtikçe, Qırım içindeki migratsiya biraz cenüpke, tuvğan köyleri tarafqa avuştı ve şeer yerlerine yaqınlaştı, anda iş imkânları daa yahşı, amma yaşayış fiyatı ziyade edi<ref name=":2">{{Cite book|last=Dudwick|first=Nora|url=https://books.google.com/books?id=dF4p6OBxv0wC&pg=PA306|title=When Things Fall Apart: Qualitative Studies of Poverty in the Former Soviet Union|last2=Gomart|first2=Elizabeth|last3=Marc|first3=Alexandre|date=2003|publisher=World Bank Publications|isbn=978-0-8213-5067-6|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dJ-DAAAAMAAJ|title=Boundary and Security Bulletin|date=1993|publisher=International Boundaries Research Unit, Department of Geography, University of Durham|language=en}}</ref>.

[[Sevastopol]] kibi büyük şeerlerniñ etrafında qırımtatarlarğa orta esapnen tek 0,04 sotok keyfiyetsiz ya da köy hocalığı içün kelişmegen topraq ayırıldı<ref>{{Cite book|last=Buckley|first=Cynthia|url=https://books.google.com/books?id=wulDuN7APaIC&pg=PA236|title=Migration, Homeland, and Belonging in Eurasia|last2=Ruble|first2=Blair|last3=Hofmann|first3=Erin|date=2008|publisher=Woodrow Wilson Center Press|isbn=978-0-8018-9075-8|language=en}}
</ref>. Köçmenler [[Qırım qasabalarınıñ adını deñiştirüv|517 taşlanğan qırımtatar köylerini]] taptılar, lâkin bürokratiya olarnı tiklemek içün areketlerge keder etti<ref>{{Cite web|last=[[Human Rights Watch]]| year=1991| url=https://www.hrw.org/reports/pdfs/u/ussr/ussr.919/usssr919full.pdf| title=Punished Peoples" of the Soviet Union: The Continuing Legacy of Stalin's Deportations|page=37}}</ref>.

== Qırımnı Rusiye anneksiya etken soñ vaziyet ==
{{main|Qırımda rus işğal akimiyeti tarafından qırımtatarlarnıñ taqip etilmesi}}
2014 senesi [[Qırım anneksiyası (2014)|Qırımnı Rusiye anneksiyası]] vaqıtında qırımtatarlar Qırımnı Ukraina terkibinde saqlap qalmaq içün faal surette ögge sürdiler. Qırımdaki rus akimiyeti qırımtatarlarğa qarşı qorqutuv, basım ve cinaiy cevapkârlıq (kirüvni yasaq etmek, tintmek, tutmaq ve ğayıp olğan ya da öldürilgen işlerni közge almamaq) qullana edi. Aqlar bozulğan birinci vaqialardan biri qırımtatar yolbaşçısı Mustafa Cemilevge Qırımğa kirmege yasaq etildi. Cemilevni yaqlağan narazılıq aktsiyası iştirakçilerine cerime qoyuldı, soñra diger Meclis yolbaşçılarına, şu cümleden [[Refat Çubarov Refat Abdurahmanoviç|Refat Çubarov]] kirmege yasaq etildi. 2016 senesi Meclis Qırımda «ekstremist teşkilâtı» olaraq yasaq etildi. Rusiye anneksiyasından soñ qırımtatarlarnıñ taqip etilmesi aqqında eñ belli vaqialar «26 fevral işi» ve «[[Hizb-ut-Tahrir işi]]<nowiki/>»<ref name="громадське16">[https://hromadske.ua/posts/aneksovanyi-krym-dva-roky-represii-krymskykh-tatar Анексований Крим: два роки репресій кримських татар]&nbsp;— Громадське, 17 травня 2016</ref>.

Meclis reisi Refat Çubarovnıñ qıymet kesüvine köre, 2014-2024 seneleri Qırımdan 50 biñge yaqın qırımtatar ketti (anneksiyadan evel Qırımda yaşağan sayınıñ tahminen 16,5%)<ref name="чубаров рбк24">[https://www.rbc.ua/rus/news/nazvano-dani-skilki-krimskih-tatar-viyihalo-1709192527.html Названо дані, скільки кримських татар виїхало з окупованого півострова за 10 років]&nbsp;— РБК Україна, 29 лютого 2024</ref>.

[[Cenkni ögrenüv institutı|Cenkni ögrenüv boyunca Amerika institutı]] (ISW), em de ukrain insan aqları qorçalayıcıları, Rusiye işğal etilgen Ukraina topraqlarında, bazı yerlerde tamır halqnı etnik temizlev keçire<ref name="ISW">[https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-october-15 Russian offensive campaign assessment, October 15, 2022]&nbsp;— ISW, 15.10.2022</ref><ref name="КР23">[https://ua.krymr.com/a/krym-deportatsia-krymski-tatary-avtonomia-ukraina/32418740.html Кримські татари: через депортацію, з окупації&nbsp;— до автономії]&nbsp;— Крим. Реалії, 19 травня 2023</ref>.

2014 senesi mart ayında Rusiye işğal akimiyeti özü işğal etken topraqlarnıñ bir qısmını-ge qaytarmaq planlarını bildirdi<ref>[https://www.unian.ua/politics/amp-897736-separatisti-krimu-vidnimut-u-krimskih-tatar-zemlyu-yaku-vvajatimut-samozahoplenoyu.html Сепаратисти Криму віднімуть у кримських татар землю, яку вважатимуть самозахопленою]&nbsp;— УНІАН</ref>. 2014 senesiniñ yazda ekseriyet öz-özüni işğal etken topraqlarnı qanunileştirüv aqqında qanun qabul etildi<ref>[https://hromadske.ua/posts/v-krymu-lehalizuiut-samozakhoplennia-zemli В Криму легалізують самозахоплення землі]&nbsp;— Громадське</ref>.


== Bağlantılar ==
* [http://ukrzurnal.eu/ukr.archive.html/1228/ Повернення кримських татар до Криму]&nbsp;— Український журнал 6/2011
== Edebiyat ==
* Пів століття опору. Кримські татари від вигнання до повернення (1941—1991 роки). Нарис політичної історії / [[Бекірова Гульнара Тасимівна|Ґульнара Бекірова]]&nbsp;— Київ: Критика, 2017.&nbsp;— 480 сторінок. ISBN 978-9-66278-901-0
== Qaydlar ==

Vaqıf

Vikipediya - Yañı saifeler - Sun, 14/07/2024 - 02:15

Никитосечка:

'''Vaqf''' ({{lang-ar|وقف}} - tam manada «toqtatmaq», «asmaq», «tutmaq»), '''vaqf''', '''habus''' - devlet ya da şahıs tarafından diniy ya da hayriye maqsatları içün bağışlanğan mal. Vaqfqa em köçürilmez, em de köçürilmez ayırılmaz mülkler kirsetile bile, amma tek fayda (kelir) ketirgen ve sarf etilmegen (meselâ, paranı vaqfqa keçirmek mümkün degil). Mal-mülküni vaqfqa bağışlağanğa vaqfnıñ ''tesisçisi'' deyler.

* '''''Qanuniy vaqf'''<nowiki/>'<nowiki/>'', İslâm qanunlarına esaslanıp, tesisçi tarafından berilgen mülkke aqlarını bütünley coyğanını farz ete edi.
* '''Adiy vaqf''' (qanunlı vaqftan farqlı olaraq, [[vaqfalet]] dep adlandırıla) qurucınıñ evlâtlarına vaqftan kelgen kelirniñ bir qısmını almaq aqqını tayin ete edi. Vaqfaletniñ («adet üzre vaqf qanunı») peyda oluvı, başqa şeylernen beraber, saiplerniñ mülkni Şarqta keniş amelge keçirilgen akimiyetniñ elge keçirüvlerinden, musadelerinden ve ihtiyarlığından qorçalamaq isteginen añlatıla. Böyleliknen, vaqf'' mülkniñ tınç qullanılmasına belli bir kefalet olaraq hızmet etti. Meñlibay''.
İslâm qanunlarına köre, vaqf mülki (ister topraq, ister bina ve ilâhre) bergenniñ mülki olmamaqtan vazgeçe, amma aynı vaqıtta ondan alınğan kelirni qullanmaq aqqını alğan kimseniñ mülki olmay. Vaqfqa berilgen mal hayriye müessisesi kibi baqıla, ondan kelgen kelir bu ya da başqa şekilde musulman cemaatınıñ (ümmetiniñ) ihtiyaclarına kete. Bu yerde müim şey şunda ki, mülk vaqfqa berilgende, saiplik aqqınıñ (vaqf) emiyeti toqtatıla ve ne bağışlayıcı, ne de devlet, printsip olaraq, bu mülkniñ statusını deñiştire bilmez<ref>{{Книга|автор=Rinat A. Nabiev|заглавие=Vlastʹ i religioznoe vozroždenie|год=2014|место=Kazanʹ|издательство=Kazanskij universitet|том=vypusk 24|страниц=303|серия=Serija "Kulʹtura, religija i obščestvo"|isbn=978-5-00019-186-6}}</ref>.

Vaqf ve [[İşanç]] munasebetleri arasında bazıda sızılğan analogiyalar ep sıñırlıdır (vaqf anglosakson [[işanç]] munasebetine yaqıncadır).

Bazı tarihçılar [[İşanç]] institutınıñ özü [[XII asır|XII]]-[[XIII asır|XIII]] asırlarda ğarbiy Avropada [[Haçlılar]] qarşılaşqan vaqfnıñ tesiri altında peyda olğanını iddia eteler<ref>{{Citation
|last=Gaudiosi
|first=Monica M.
|title=The Influence of the Islamic Law of Waqf on the Development of the Trust in England: The Case of Merton College
|journal=[[University of Pennsylvania Law Review]]
|volume=136
|issue=4
|date=April 1988
|pages=1231–1261
|doi=10.2307/3312162
|url=http://jstor.org/stable/3312162
|publisher=University of Pennsylvania Law Review, Vol. 136, No. 4
|access-date=2010-09-28
|archive-date=2015-11-05
|archive-url=https://web.archive.org/web/20151105182137/http://jstor.org/stable/3312162
|url-status=live
}} {{Cite web |url=http://jstor.org/stable/3312162 |title=Источник |access-date=2010-09-28 |archive-date=2015-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105182137/http://jstor.org/stable/3312162 |deadlink=unfit }}</ref>.

Vaqfnıñ yaratılması yazma şekilde ya da camide cemaat ilân etüv yolunen mümkündir. Vaqf şu an küçke kire ve onı lâğu etmek mümkün degil. Vaqfnı idare etmek içün mahsus şahıs ([[mutavaliy]]) tayinlene; tesisçi alğan kelirni sarf etmekniñ yollarını köstere bile. [[Osmanlı imperiyası|Osmanlı imperiyası]] kelirni kefalet etmek içün, qurucınıñ özüne ya da onıñ balalarına mutavalli tayinlemek ameliyatını qullana edi. Vasiyetnamede mülkni vaqfqa bermek mümkün, amma bu alda mülkniñ üçte birinden ziyadesini bermek mümkün degil.

Birinci kere [[VII asır|VII]]-[[VIII asır|VIII]] asırlarında [[Arap Halifeligi|Halifeligi]]de peyda oldı ve bütün musulman memleketlerine darqaldı. XI asırdan başlap vaqf cemiyet ayatında sezile başladı. Paralarnıñ doğru sarf etilmesi üzerinde nezaret [[qadi]] ya da emanetçi (nazir) tarafından yapıla edi. [[Mısır|Mısır]] yerindeki [[Fatimidler|Fatimidler]] devrinde vaqflarnı (divan avqaf, divan hubus) nezaret etmek içün mahsus bölükler peyda oldı.

XII asırdan başlap vaqf musulman diniy müessiseleri içün esas para menbasına çevirildi. XIX asırda Osmanlı imperiyasınıñ bütün topraqlarınıñ üçte biri vaqflarğa kirsetildi. Soñki [[Dünyaviyleştirüv (tarih)|sekulârizatsiya]] olğanına baqmadan, bazı memleketlerde, misal olaraq, [[Saudiy Arabistanı|Saudiy Arabistanı]] ve [[İsrail|İsrail]].

=== Başqa manaları ===
Eñ keñ (ve şimdi siyrek qullanılğan) manada vaqf devlet topraq bergisi tölengen bütün topraqlarnı - [[harac]] bildire edi.

== Еdebiyat ==
* ''О. Г. Большаков''. Вакф // Ислам: Энциклопедический словарь. — М.; [[Наука (издательство)|Наука]]. Главная редакция восточной литературы, 1991. — 315 с : ил. ISBN 5-02-016941-2 ('''С.45''')
* ''М. Амин''. Ал-Аукаф ва-л-хайат ал-иджтима’ийа фи Миср 648—923/1250—1517. Каир, 1980;
* ''В. П. Наливкин''. Положение вакуфного дела в Туркестанском крае. Таш., 1904;
* Бухарский вакф XIII в. Факс. Изд. текста, пер. с араб, и перс, введ. и коммент. ''А. К. Арендса. А. Б. Халидова, О. Д. Чехович''. М., 1979 (ППВ, LII);
* ''А. Г. Периханян''. Общество и право Ирана в парфянский и сасанидский периоды. М., 1983;
* ''Н. Clavel''. Rite musulrnan: le waqf ou habus (rite hanafite et malekite). 1—2. P., 1895—1896;
* ''Sh. Bidair''. L’institution des biens dits habous ou waqf. P., 1924;
* ''Cl. Cahen''. Quelques reflexions sur le waqf ancien.— MKB, ('''25, 38—40''');
* ''W. Heffening''. Waqf.// The Encyclopaedia of Islam. 1—4. Ley de-London, (1908), 1913—1934, ('''4, 1187—1194''').

== Bağlantılar ==
* [https://web.archive.org/web/20140116100244/http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/10802-vakuf Вакуф]. // Башкирская энциклопедия.



== Qaydlar ==

Fonema

Vikipediya - Yañı saifeler - Sun, 14/07/2024 - 01:44

Никитосечка: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: ''''Fonema''' ({{lang-grc|φώνημα}} «davuş») — tilniñ eñ az semantik ayırdı etici birlemidir. Fonema mustaqil leksik ya da grammatik manasını taşımayıp, tilniñ emiyetli birlemlerini (mörfemalar ve sözlerni) ayırmaq ve belgilemek içün hızmet ete. Sesni bildirmek içün, onı fonologik taraftan baqqanda, fonema termini qullanıla. Zemaneviy manağa yaqın «fonema» termin...'

'''Fonema''' ({{lang-grc|φώνημα}} «davuş») — [[til]]niñ eñ az semantik ayırdı etici birlemidir. Fonema mustaqil [[leksik|leksik]] ya da [[grammatik kategoriya|grammatik]] manasını taşımayıp, tilniñ emiyetli birlemlerini ([[mörfema|mörfemalar]] ve sözlerni) ayırmaq ve belgilemek içün hızmet ete.

Sesni bildirmek içün, onı fonologik taraftan baqqanda, fonema termini qullanıla.

Zemaneviy manağa yaqın «fonema» terminini [[Qazan tilşınaslıq mektebi|Qazanda çalışqan]] polâk-rus tilşınasları [[Kruşevskiy, Nikolay Vâçeslavoviç|N. V. Kruşevskiy]] ve [[Boduen de Körtene, İvan Aleksandroviç|İ. A. Boduen de Kürtene]] ve aynı vaqıtta [[Şçerba, Lev Vladimiroviç|L.V. Şçerba]].(Kruşevskiyniñ erte ölüminden soñ, Boduen de Kürtene onıñ ögde turğanını qayd etti).

Fonema bir qaç [[nutuq seslerine|nutuq seslerine] kelişe.
Meselâ, ''pöle'' ve ''sing'' sözlerinde ''ye'' içün fonema çeşit seslernen amelge keçirile bu sesler rus tilinde bir fonemağa kelişe, amma fransız tilinde olar çeşit fonemalardır;
Bundan da ğayrı, ğayet doğru talil bir adam bir vaqıt bir sesni (meselâ, urğulı [á]) bir vaqıt bir şekilde telâffuz etmegenini köstere bile. Lâkin bütün bu telâffuz variantları sözlerni doğru tanımağa ve ayırmağa imkân berse de, [á] sesi bütün variantlarında aynı fonemanıñ realizatsiyası olacaq.

Fonema ögrenüv obyektidir. Bu añlam [[elifbeler]], [[imlâ|imlâ]] printsipleri kibi ameliy meselelerni çezüvde büyük rol oynay.

[[işaret tilleri|işaret tilleri]]niñ minimal birlemine evel [[hirema|hirema]] dey ediler.

== Fonema ögrenüviniñ funktsional tarafı ==
Tilşınaslıq ceetinden fonemanıñ funktsional tarafı eñ emiyetlidir. Fonema eki esas vazifeni becere, olar biri-birinen sıq bağ olmasınen harakterlene:
# '''konstitutiv funktsiya''' fonetik inventarizatsiyanı, mörfema ve başqa yüksek [[Til birlemleri|til birlemleri]] qurucılığı içün bir çeşit qurucılıq materialını temin etmektir;
# '''ayırıcı vazife''' öz nevbetinde ayrı mörfemalarnıñ ayırılmasını teminlemekten ibarettir.
Fonema uyğun vazifelerni mustaqil becergen allar da ola, lâkin ziyade rastkelgen variant olarnıñ başqa fonemalarnen beraber becerilmesini közde tuta.

Bu ceetten fonemanıñ ayrıcalığı da zor meseledir. Bu ceetten [[Nutuq|nutuq]] tek [[Akustika|akustika]]-[[Artikulâtsiya (fonetika)|artikulâtor]] tarafları yeterli degildir, çünki ağzaviy nutuq deyerlik devamlı [[Nutuq aqımı|davuş aqımı]. ], segmentatsiya içün belli bir qıyınlıqlarnı köstermek. Çoqusı allarda fonema ayırmaq içün [[til]] bilmek kerek ola; buña köre, fonemanıñ ayrıcalığı nasıldır bir şekilde [[manası]]ömnen ve [[manası]]mnen bağlı olğanı tahmin etile, amma özünde manalı birlem olmasa da. Bunen bağlı olaraq [[L.V. Şçerba]], misal olaraq, ayrı ses elementleri bu ya da başqa soy semantik birleşmelerniñ meydanğa kelmesi sebebinden belli bir derecede mustaqillik elde eteler, dep qayd etti. Bundan da ğayrı, eñ azından, fonemanıñ ayrıcalığını onıñ başqa fonemalarnen belli bir kombinatsiyalarda tekrar-tekrar tekrarlanması da teminley.

Fonema, asılında, [[Abstrakt|abstrakt]] ve ideallaştırılğan til tasviri olğanından, nutuq aqıntısında o, er vaqıt bir sesnen amelge keçirilmey; aksine, onıñ bir sıra çeşit amelge keçirilmesi bar. Sadece aytqanda, bir fonema içinde bir qaç fizik ceetten farqlı sesler birleşeler (ve bu ceryan tek olarnıñ akustik ya da artikulâtor yaqınlığınen belgilenmey). Fonemanıñ er bir individual realizatsiyasına onıñ variantları, renkleri ya da allofonemaları ([[allofonlar]]ler) deyler. Bu ceetten [[Fonetik transkriptsiya|fonetik]] ve [[Fonetik transkriptsiya|allofonetik transkriptsiya]] ayırmaq adettir: birincisinde er bir fonema aynı işaretnen yazıla, onıñ spetsifik ses amelge keçirilmesi ne olsa olsun, . ekincisi ise çeşit işaretlerni qullanıp, sesniñ farqını ifade ete. Fonemalarnıñ ayırıcı vazifesi ceetinden ses farqları musaviy olmağan qıymetke maliktir; olarnıñ bazıları fonologik ceetten emiyetli, ya da aktual, digerleri - fonologik ceetten aktual olmağan, ya da aktual olmağan olaraq belgilene.

Variantlarnıñ tasnifi bir qaç esasqa esaslanıp yapıla ve aşağıda berilgen:
* '''Vacburiy''' (til içün normal sayılğan [[Telâffuz|telâffuz]] sıñırlarında farzlı allofon aynı fonemanıñ başqa bir variantınen deñiştirilmez)
**'''Esas''' (böyleliknen, ayrı [[Vazife (tilşınaslıq)|vazife]] ya da etraf müitke eñ az bağlılıq şaraitlerinde olğan variant seçile)
**'''Spetsifik''' (esasnıñ çeşitleri, belli bir yerleşüvge köre)
***'''Kombinatoriy''' (deñişmeler qomşu seslerniñ tesirinden peyda ola)
***'''Pözitsion''' (pözitsiyağa köre başqa artikulâtor mödifikatsiyalar sebebinden deñişmeler)
* '''İhtiyariy''' (mecburiyden farqlı olaraq, aynı fonemanıñ başqa variantınen deñiştirmek mümkün)

Fonemanıñ özü kibi, allofonlar da tilniñ bir faktıdır; belli bir fonetik şaraitlerde olar tuvğan tilde laf eticiler tarafından muntazam surette tekrarlanalar, normanıñ bir qısmı olıp, tasvirlenüv ve assimilâtsiyağa boysunalar. Nutuq seviyesinde, buña köre, fonlar ayırıla - müitniñ spetsifikasınen belgilengen spetsifik ses numüneleri, olarnı telâffuz etken [[ferdi]]niñ [[Nutuq apparatı|nutuq apparatı]] ve ilâhre. Yani fonema er vaqıt onıñ variantlarından birinde peyda ola, variant ise, öz nevbetinde, fonlarda ifadelene.

Bundan da ğayrı, fonemalarnı funktsional ögrenüvniñ müim tarafı [[tarqaluv]]. Bu añlam «berilgen tilde bu element peyda olğan bütün o pözitsiyalar ve müitlerniñ umumiyligi - o, peyda ola bilmegen bütün pözitsiyalar ve müitlerden farqlı olaraq» manasını añlata (tarifke köre [[Maslov, Yuriy Sergeyeviç | Yu. S. Maslova]]). Hususan, fonemalarnıñ farz variantları, olarnıñ tarifine köre, biri-birine uymağan, ya da, böyle de aytılğanı kibi, qoşma tarqaluv munasebetlerinen harakterleneler. Öz nevbetinde ihtiyariy fonema variantları ise serbest variatsiya dep adlandırılğan tarqaluv çeşitinen harakterleneler.

== Fonema qurulışı (ayırıcı hususiyetleri) ==
Tilniñ fonema sistemasınıñ tasviri [[Differentsial hususiyet|ayrı hususiyetler]] ([[Sessiz sozuqlar|sağırlıq]]-[[ Yañğıravuq tutuqlar|davuşlandıruv]], [[Qatı tutuqlar|qattılıq]]-[[Yımşaq tutuqlar|yımşaqlıq]] ve ilâhre). Fonemalar nasıl hususiyetlerge köre ayırılıp turğan hususiyetlerge differentsial (ya da, başqaca, ayrıca) fonema hususiyetleri deyler, qısqartılıp, DP; qayd etmek kerek ki, soñkisi aynı fonemanıñ episi variantları içün umumiy olmaq kerek. Fonema tek bu hususiyetlerden ibaret olğanını aytmaq mümkünmiz («tilde farqlardan başqa bir şey yoq»<ref>{{Cite web |url=http://www.gramma.ru/BIB/4/X11.htm |title=''Фердинанд де Соссюр.'' Курс общей лингвистики. Извлечения |accessdate=2007-11-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071031103646/http://gramma.ru/BIB/4/X11.htm |archivedate=2007-10-31 |deadlink=yes }}</ref>).

Fonologik sistema qarşılıqlarsız mümkün degil: eger tilde (meselâ, fransız tilinde) yımşaq tutuq fonema añlamı olmasa, o vaqıt qattı tutuq fonema yoq, amma aytılğan [[nutuq sesi|nutuq sesleri]] ile baqmaq mümkün. başqa tilde laf etkenler (meselâ, rus tilinde) qattı ya da yımşaq olaraq.

Lâkin eñ çoq manağa tesir etmegen ayırdı etici hususiyetler ana tilinde laf eticiler tarafından tanılmay. Bular, misal olaraq, rus tilinde qapalı-açıq sozuqlardır: ''test'' [t'eŝs't'] - ''test'' [test] sözlerinde türlü sozuq sesler rastkele, amma biz ... ''qaynata'' ve ''sınav'' sözleri [ye] sesiniñ qapalı-açıqlığınen degil de, tutuq seslerniñ qattılığı-yımşaqlığınen. Rus tilinde açıq ve yapıq sozuqlar iç bir vaqıt bir vaziyette kelmeyler (yapalı sozuqlar er vaqıt tek yımşaq tutuqlardan soñ keleler); tek yapıq-açıq sozuqnen farqlanğan bir çift söz yoq; Sozuq sesniñ qapalı-açıq tabiatı tek tutuq sesniñ yımşaqlıq-qattılığınıñ yandaş belgisidir. Meselâ, alman tilinde Ähre [ˈɛːrә] (''qulaq'') ve Ehre [ˈeːrә] (''namus'') sözleri tek birinci sozuq sesniñ açıq-qapalılığınen (yani bu hususiyeti semantik ceetten ayrıcadır), şunıñ içün laf eticiler alman tilinde adamlar sozuq seslerniñ qapalı-açıqlığındaki farqlarnı açıq qabul eteler''Panov M.V.'' Zemaneviy rus tili. Fonetika: Universitetler içün derslik.- M.: [[Yuqarı mektep (neşriyat)|Yuqarı mektep]], 1979. - S. 92..

Fonetik qarşılıqlar, adet üzre, [[Ekilik qarşılıq|ekilik]] ola, amma [[Üç taraflı qarşılıq|üç taraflı]] variantları da bar. Bundan da ğayrı, dünyanıñ bütün tillerinde [[Sozuq|sozuq sesler]] ve [[Sozuq sesler|sozuq sesler]] sesleri arasında universal qarşılıq bar. Lâkin tasnif etmek içün başqa esaslar da bar: misal olaraq, qarşılıqlar mütenasıp (eger aynı munasebet berilgen til içindeki başqa qarşılıqlarda tekrarlansa) ya da ayrı, temiz (eger ayırılma tek bir esas üzerinde yapılsa) ya da qarışıq ola bileler.

== Nevbetleşüvler ==
Mörfemalarnıñ bir qısmı olaraq, ya fonemalarnıñ özleri, ya da olarnıñ variantları özara deñiştirüvleri peyda ola bile, olarğa adet üzre [[Alternatsiya|alternatsiyalar]], ya da alteratsiyalar deyler. Buña köre, bu ceryanlarda iştirak etken ses elementlerine alternantlar deyler. Nevbetleşüvlerniñ belli bir grammatik adiselernen bayağı sıq bağlılığı sebebinden, olar, başqa şeylernen beraber, [[Fonologiya|fonologiya]] ve [[Grammatika|grammatika]] - [[1] kesişmesinde mahsus fen çerçivesinde ögrenile. Morfonologiya|morfonologiya]].

Alternativler de bir qaç aktual fonologik adiselerni belgileyler. Bularğa, hususan, muhalifetlerniñ bitaraflaştırılması da kire bile. Onıñ maiyeti böyledir: bazı pözitsiyalarda fonemalarnıñ bu ya da başqa differentsial hususiyetke köre qarşılaştırılması eda etilmey. Uyğun pözitsiyalar, ayrıca ya da korrelâtiv olsunlar, zayıf olaraq belgilene. N. S. Trubetsköy neytralleştirüv vaziyetinde fonema aqqında laf etmek imkânı olmağanını tüşüne ve böyle birlemde belli bir daa yüksek seviyedeki birlem peyda ola - [[arhifonema]], eki fonema içün umumiy olğan DP-lerniñ bir cıyıntığı, amma [1]. , bazı añlamlarda (hususan, L. V. Şçerbanıñ mektebinde qabul etilgen that , neytralleştirüv belli bir pözitsiyalarda fonemalarnıñ belli bir qarşılıqları qullanılmaması olaraq añlana.

Tipologik ceetten fonema nevbetleşüvleriniñ bir qaç çeşitini ayırmaq mümkün:
# fonetik şartlı, .
# tarihiy (ananeviy, fonetik ceetten añlatılmağan), .
# qarışıq (birinci eki çeşitniñ hususiyetlerini birleştirüv).
Bazı allarda tarihiy nevbetleşüvler dep adlandırılğan şeylerni qarşılaştırmaqnen qoşma ayıruv yapıla. «canlı» - yani belli bir devir içün aktual olğan fonetik qanunlarğa köre areket etken.

Allofon nevbetleşüvleri ögünde aytıla bilgenini qayd etmek müimdir; Eger fonemanıñ farz variantlarınıñ darqaluv qaidelerini bilseñ, er bir alternativni tahmin etmek mümkün. Böyleliknen, bu ceetten konkret yöneliş yoq, lâkin, meselâ, fonemalarnıñ canlı nevbetleşüvleri küçlü pözitsiyadan (ananeviy) zayıf pözitsiyağa (fonetik ceetten belgilengen) yönelişte bir taraflı ögünde aytıla bilmeknen harakterlene. Kimerde canlı almaştıruvlar da ola, olarnıñ terkibi aynı vaqıtta qarşı yöneliştedir.

Nevbetleşüvler iç de ayrıca ve ayrıca olmaylar; Olarnıñ biri-biriniñ üstüne qatlanğan alları da ola.

== Fonemalarnı belgilev qaideleri ==
[[Trubetsköy, Nikolay Sergeyeviç|N.S. Trubetsköy]] ayrı fonemalarnı fonema kombinatsiyalarından ayırmaq içün.

# ''Eger eki ses bir yerinde rastkelse ve sözniñ manasını deñiştirmeyip, biri-biriniñ yerine kele bilse, böyle sesler bir fonemanıñ variantlarıdır.''Bu alda variantlar umumiy olaraq emiyetli ve individual ola, meselâ em de üslübiy ceetten emiyetli ve emiyetsiz .
# ''Eger eki ses bir yerde peyda olsa ve olar deñiştirilgende sözlerniñ manası tanılmaz derecede deñişse ya da bozulsa, demek, bu sesler eki çeşit fonemanıñ realizatsiyasıdır.''
# ''Eger eki akustik (ya da artikulâtor) bağlı ses bir vaqıt bir yerinde peyda olmasa, demek, olar bir fonemanıñ kombinator variantlarıdır.''
# ''Bir ceetten üçünci qaideniñ şartlarını qandırğan eki ses, eger berilgen tilde ses birikmesiniñ azaları olaraq biri-biriniñ artından kete bilseler, em de bu seslerden birisi çıqqan vaziyette olsa, bir fonemanıñ variantı sayılmaz digeriniñ yoldaşlığı olmadan peyda ola bile ''

= Fonema ve mana arasındaki bağ == .
Tilşınaslarnıñ emiyetli qısmı (meselâ, [[Praga til dairesi|Praga tilşınaslıq mektebi]], [[Moskva fonologiya mektebi|Moskva fonologiya mektebi]] vekilleri), em de «fonema» termininiñ temelcileri özü) fonema bir sıra nevbetleşken seslerniñ umumiyleştiricisi, deñişmemez olğanına inanalar.

Fonema tek manalı til birlemi - [[mörfema|mörfema]] ceetten belgilene bile, onıñ fonema ayırılmaz bir qısmıdır. Yani nutuqnıñ mündericesini, aytılğan sözlerniñ ve söz qısımlarınıñ manasını añlamayıp, tilniñ fonetik terkibini belgilemek mümkün degil.

Fonema aqqında daa bir añlayış (akustik ceetten beñzegen seslerniñ bir sınıfı, aynılığı nutuq mündericesini bilmeyip belgilene) Amerika tasviriy tilşınaslığınıñ vekilleri tarafından işlep çıqarıldı, onıñ usuliyatı az belli olğan tillerniñ talilyinde işlep çıqarıldı [1]. (hususan, Şimaliy Amerika indeyetsleri) ve ağzaviy nutuqnıñ manasına muracaat etmek qıyın (ya da sıñırlı) edi .

== Edebiyat ==

* {{книга | автор = [[Апресян, Юрий Дереникович|Апресян Ю. Д.]] | заглавие = Идеи и методы современной структурной лингвистики | ссылка = | ответственный = | издание = | место = {{М.}} | издательство = | год = 1966 | том = | страницы = | страниц = | серия = | isbn = | тираж =}}
* {{книга | автор = [[Булыгина, Татьяна Вячеславна|Булыгина Т. В.]] | часть = Грамматические оппозиции | заглавие = Исследования по общей теории грамматики | ссылка = | ответственный = | издание = | место = {{М.}} | издательство = | год = 1968 | том = | страницы = | страниц = | серия = | isbn = | тираж =}}
* {{книга | автор = [[Булыгина, Татьяна Вячеславна|Булыгина Т. В.]] | часть = Пражская лингвистическая школа | заглавие = Основные направления структурализма | ссылка = | ответственный = | издание = | место = {{М.}} | издательство = | год = 1964 | том = | страницы = | страниц = | серия = | isbn = | тираж =}}
* {{книга | автор = Кантино Ж. | часть = Сигнификативные оппозиции | заглавие = Принципы типологического анализа языков различного строя | оригинал = | ссылка = | ответственный = | издание = | место = {{М.}} | издательство = | год = 1972 | том = | страницы = | страниц = | серия = | isbn = | тираж =}}
* {{книга | автор = [[Касевич, Вадим Борисович|Касевич В. Б.]] | заглавие = Морфонология | ссылка = | ответственный = | издание = | место = {{Л.}} | издательство = | год = 1986 | том = | страницы = | страниц = | серия = | isbn = | тираж =}}
* {{книга | автор = [[Кодзасов, Сандро Васильевич|Кодзасов С. В.]], [[Кривнова, Ольга Фёдоровна|Кривнова О. Ф.]] | заглавие = Общая фонетика | ссылка = | ответственный = | издание = | место = {{М.}} | издательство = РГГУ | год = 2001 | том = | страницы = | страниц = | серия = | isbn = | тираж =}}
* {{книга | автор = [[Кубрякова, Елена Самойловна|Кубрякова Е. С.]], [[Панкрац, Юрий Генрихович|Панкрац Ю. Г.]] | заглавие = Морфонология в описании языков | ссылка = | ответственный = | издание = | место = {{М.}} | издательство = | год = 1983 | том = | страницы = | страниц = | серия = | isbn = | тираж =}}
* {{книга | заглавие = Лингвистический энциклопедический словарь | ссылка = | ответственный = Гл. ред. В. Н. Ярцева | издание = | место = {{М.}} | издательство = Советская энциклопедия | год = 1990 | том = | страницы = | страниц = 685 | серия = | isbn = 5-85270-031-2 | тираж =}}
* {{книга | автор = [[Мартине, Андре|Мартине А.]] | часть = Основы общей лингвистики | заглавие = Новое в лингвистике, выпуск 3 | оригинал = | ссылка = | ответственный = | издание = | место = {{М.}} | издательство = | год = 1963 | том = | страницы = | страниц = | серия = | isbn = | тираж =}}
* {{книга|автор=[[Маслов, Юрий Сергеевич|Маслов Ю.С.]]|заглавие=Введение в языкознание|оригинал=|ссылка=https://web.archive.org/web/20140822203357/http://www.bsu.ru/content/hecadem/maslov_us/maslov.pdf|ответственный=|издание=Изд. 2-е, испр. и доп.|место={{М.}}|издательство=Высшая школа|год=1987|том=|страницы=|страниц=272|серия=|isbn=|тираж=}} {{Wayback|url=http://www.bsu.ru/content/hecadem/maslov_us/maslov.pdf |date=20140822203357 }}
* {{книга | автор = [[Реформатский, Александр Александрович|Реформатский А. А.]] | заглавие = Из истории отечественной фонологии | ссылка = | ответственный = | издание = | место = {{М.}} | издательство = | год = 1970 | том = | страницы = | страниц = | серия = | isbn = | тираж =}}



== Qaydlar ==

Sarf

Vikipediya - Yañı saifeler - Sun, 14/07/2024 - 00:15

Никитосечка:

'''Sarf, grammatika''' ( qadimiy yun. γραμματική dan γράμμα - «arif») - bir ilim olaraq tilniñ grammatik qurulışını, doğru, manalı nutuq şekilleri singmata qurucılığı qalıplarını, cümleler, diktemler, metinler ). Grammatika bu qalıplarnı umumiy grammatik qaideler şeklinde ifadeley.

Grammatika aqqında ilim olaraq aytqanda, ayıramız:

* ''tarihiy grammatika'' til tarihınıñ çeşit basamaqlarını teñeştirüv vastasınen inkişaf etken söz, söz birikmeleri ve cümlelerniñ qurulışını ögrengen ilimdir;
* ''sinhron grammatika'' sözlerniñ, söz birikmeleriniñ ve cümlelerniñ qurulışını sinhron şekilde ögrengen ilimdir (XIX asırda bu fen ''tasviriy grammatika'' dep adlandırıla edi).

== Grammatikanıñ ilim olaraq peyda oluvı ==
Zemaneviy grammatikanıñ añlamlar ve kategoriyalar sisteması, terminologiyağace (söz qısımlarınıñ adları, kelişler ve ilâhre), qadimiy til ananesine barıp toqtay (yunanlar - [[Aristotel]], [[stoikler]], [[. İskenderiye mektebi]]; Rimliler - [[Mark Terentsiy Varro|Varro]]).
Zemaneviy grammatika usulları indiya til ananesinde (m.e. 1 biñyıllıqnıñ ortalarındaki [[Panini]]niñ yazılarında) peyda ola.

[[Orta asırlarda]] [[Yedi liberal sanat|yedi liberal sanat]] biridir. Em tasviriy, em de normativ olıp, klassiklerniñ metinlerini ögrenüvni ve til aqqında belli bir ğayeni özüne ala; [[latin]] ile aynılaştırılğan til, doğrudan-doğru fikir mehanizmlerinen bağlı olğan, pötentsial ebediy şekil olaraq peyda ola. XII asırnıñ soñuna qadar keç latin derslikleri [[Aelius Donata|Donata]] ve [[Priscian]] oqutuvda qullanıla ve tek soñra birinci asıl grammatikalar peyda ola (''Doctrinales'' [[Aleksandr Vildye |Aleksandra Vildye]] ve ''Gretsizm'' Eberhard Betuneniñ).
* [[Renessans|Renessans]] ve [[Aydınlatuv|Aydınlatuv]] devirleriniñ Avropa filologları latin grammatikasınıñ añlamlarını ve kategoriyalarını yañı tillerniñ grammatikalarına keçirdiler (meselâ, birinci kilise slavân grammatikalarında - 1591, 1592). 1596 senesi).

* XVII-XVIII asırlarda. Grammatika nazariyesi mantıqiy ve felsefiy esaslarına meraq bayağı arta («universal» ya da «umumiy» grammatika meselesi).
* Tipologik araştırmalarnıñ inkişafı ve dünya tilleriniñ birinci morfologik tasnifleriniñ yaratılması (XIX asırnıñ başı) çeşit sistemalı tillerni tasvirlemek içün differentsial qavrayış sistemalarınıñ yaratılmasına siltem berdi; bu yönelişte sistemalı işni [[Ştayntal, Geyman|H. Ştayntal]] ve neogrammatikler tarafından devam etti.
* Spetsifik tillerniñ tasviriy grammatikalarında latin-yunan grammatik ananesinden yañı tillerniñ grammatikasınıñ «[[Emansipatsiyası (sotsiologiya)|emansipatsiyası]]» ğayesi esas olaraq tek XX asırnıñ başında siñdi [1]. . Hususan, rus grammatikasında [[Fortunatov, Filipp Fedoroviç|F.F. Fortunatov]].
* [[XX asır|XX asır]] grammatikanıñ inkişafınıñ esas satırları konkret tillerni tasvirlev usullarına o qadar da ait degil edi (bu tarafqa yeterli diqqat ayırılğan olsa da, misal olaraq, [[Tasviriy tilşınaslıq|tasviriy tilşınaslıq]]), amma ziyadece nazariy grammatikalarnıñ meseleleri.

== Grammatik tasnif ==

=== Cümle azaları ===
{{esas|Suyle azası}}
[[Grammatik kategoriya|Kategoriya]] [[Söz (tilşınaslıq)|sözler]], [[morfologiya (tilşınaslıq)|morfologik]] ve [[sintaksis|sintaktik]] hususiyetlerinen belgilengen. Dünya tilleri birinci nevbette [[İsim (grammatika)|ad]] (onı daa [[isim]], [[sıfat]] ve ilâhrelerge bölmek mümkün, amma bu universal degil) ve '' qarşılaştıralar. [[fiil ]]'', tillerniñ çoqusında nutuq qısımlarını [[nominativ nutuq qısımları|mustaqil]] ve [[funktsional nutuq qısımları|funktsional]] dep bölmek de umumiy qabul etile.

==== İsim ====
{{baş|isim}}
[[İsim|ad]] kategoriyasına ve tam qıymetli [[Leksema (tilşınaslıq)|leksemalar]] sınıfına ait olğan emiyetli (mustaqil) [[söz çeşiti]] cümlede vazifelerde peyda ola bilir. [[Mevzu|mevzu]], tarifler , [[Qoşma (tilşınaslıq)|qoşmalar]]{{BSE3|serleva=İsim|müellif=[[Jivov, Viktor Markoviç|V. M. Jivov]]}}, al ve [[Haber|haberniñ adiy qısmı]]. [[Rus tili|Rus tili]] tilinde mustaqil [[Söz qısımları|söz çeşiti]] ifadeley ve ''kim?'' ya da ''ne?'' sualine cevap bere. '. Esas leksik kategoriyalardan biri; cümlelerde isim, adet üzre, müpteda ya da predmet vazifesini becere, em de zarf ve haber vazifesini becere.

==== Sıfat ====

Predmetniñ bir de bir hususiyetini bildirgen ve ''ne'', ''ne'', ''qaysı'', ''qaysı'', ''qaysı'', ''qaysı'' suallerine cevap bergen mustaqil [[Söz çeşitleri|söz çeşiti]]. kimniñ''. Rus tilinde sıfatlar [[Cınıs (grammatika)|cınıs]], [[padej]]ler ve [[sayı (grammatika)|sayılar]] ile infleksiyalanalar, olarda [[sıfatlarnıñ qısqa şekli|qısqa şekili]] ola bilirler. . Cümlede sıfat eñ çoq [[Tarif (sintaksis)|tarif]] ola, amma [[haber|haber]] de ola bilir.

==== Fiil ====

Mustaqil [[nutuq qısmı]], o [[Protsess|areket]] ya da [[vaziyet]] bildire ve [[sual]]niñ ''ne yapmaq kerek?'' ''ne yapmaq kerek?'' '' cevap bere. 'ne yaptı (a, ve, o)?''<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/GLAGOL.html ГЛАГОЛ] {{Wayback|url=http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/GLAGOL.html |date=20101207063156 }} | Онлайн Энциклопедия Кругосвет</ref>.

==== Zarf ====

Mustaqil [[Cümle azaları|cümle azası]], deñişmez, iş-areketniñ alâmetini, alâmetini bildirgen. Mektep oqutuvında bu sınıfnıñ sözleri «nasıl?», «qayda?», «qayda?», «qaydan?», «ne vaqıt?», «ne içün?», « suallerine cevap bereler, dep aytmaq adet bar. ne maqsatnen?», «ne derecede?» ve eñ çoq fiillerge muracaat eteler ve areket alâmetini bildireler. Zarflarnıñ yapıluv ceryanına [[Zarflaştıruv|zarflaştıruv]] deyler.

==== Müpteda ====

[[İsim|isimler]], [[Zamir|zamirler]], [[Sayı|sayı]] diger sözlerden [[Sintaksis|sintaktik]] bağlılığını ifadelegen funktsional [[Söz çeşitleri|söz çeşiti]] söz birikmeleri ve cümleler.

==== Birlik ====

Yardımcı [[cümle azası]], onıñ yardımınen [[tarekkep cümle|tarekli cümle]] ya da [[cümleniñ soydaş azaları]] qısımları bağlanalar.

==== Qarşılıq ====

Deñişmez sözler ve söz birikmeleri olmağan [[söz birikmesi|söz birikmesi]], adet üzre, morfologik ceetten bölünmez olıp, nutuqta bir terkipli [[Cümle (tilşınaslıq)|cümleler]] şeklinde peyda olıp, [[Duyğu|duyğular] ifadelemege hızmet eteler. ] (quvanç, taacip, açuvlanuv, açuvlanuv, açuv, ağrı, igrençlik, şaşmalav ve ilâhre), duyğular, ruhiy allar ve başqa reaktsiyalar, olarnıñ adlarını aytmayıp.

=== Fiilniñ qullanuv variantları ===


==== İnfinitiv ====

Fiilniñ bellisiz şekli, fiilniñ [[fiilniñ soñsuz şekli|belli olmağan]] (şahıssız) şekillerinden biri. [[Rus tili|Rus tili]] tilinde infinitiv mürekkep fiilniñ [[haber|haber]] qısmı ola bilir. Meselâ: ''resim yaptı'' - ''resim yapmağa istey'', ''baqa'' - ''seyir etmege seve''.

==== Kommunikatsiya ====

Mustaqil söz çeşiti ya da (baqış noqtai nazarına köre) em fiilniñ, em de [[Sıfat|sıfat]] hususiyetlerine malik olğan fiilniñ mahsus şekli. Predmetniñ alâmetini iş-areketnen köstere ve «qaysı biri?», nasıl?, ne yapa?, ne yaptı?, ne yaptı?», suallerine cevap bere.
Fiilniñ fiil hususiyetleri [[Aspekt (tilşınaslıq)|taraf]], [[Ses (tilşınaslıq)|davuş]] kategoriyası ve aynı vaqıtta [[Zaman (tilşınaslıq)|vaqıtnıñ] hususiy şeklidir.

=== Cümleniñ azaları ===

==== Mevzu ====

Baş aza [[Cümle (tilşınaslıq)|cümleler]], grammatik ceetten mustaqil; areketi [[haber|haber]] ile ifadelengen predmetni bildire. Müpteda cümlede kim ya da ne aqqında aytılğanını bildire ve «kim?», «ne?», suallerine cevap bere. Cümleni talil etkende, bir hususiyetnen ayrıca qayd etile. Müpteda ve müptedanen bağlı olğan bütün kiçik cümle azaları ''müptedanıñ terkibini'' teşkil eteler. Eñ çoq müpteda [[İsim|isim]] [[isim|isim]] şeklinde ifadelenir.

==== Haber ====

Baş [[cümle azası|aza]] [[cümle (tilşınaslıq)|cümleler]], [[subyekt|subyekt]] ile bağlı olıp, [[suallerge]]lerge cevap bere: «predmet (ya da şahıs) ne yapa?», «oña ne ola?», «o nasıl?», «ne bumı? ", "o kim?" ve ilâhre Haber predmet ve şahıslarnıñ müpteda tarafından ifadelengen iş-areketini ya da alını bildire. Haber eñ çoq [[müpteda|müpteda]] ile kelişken [[fiil]] ile ifadelenir, amma çoq vaqıt haber başqa [[cümle azaları|cümle azaları]] ile ifadelenir (isimler, sıfatlar, zarflar, sayılar , zamirler, zarflar, bölünmegen söz birikmeleri). Cümleni talil etkende haber eki alâmetnen qayd etile.

==== Qoşuv ====

[[isim|isim]] ya da [[zamir|zamir]] ile ifadelengen kiçik cümle azası. Predmet [[haber|haber]] ile kösterilgen iş-areketniñ obyekti olğan [[subyekt]] ya da şahısnı bildire, vastasız [[al]]lerniñ suallerine cevap bere («ne?», «kim?» , «kimge?» ve ilâhre). '''doğrudan-doğru obyekt''' - [[Keçiş|perehod]] [[fiil]]a (rus tilinde - ayıplav kelişinde, bazıda cinaiy kelişte) soñra müpteda olmağan predmet bar - ve '''. vastasız predmet''' ( başqa allarda - [[müpteda]]lerden soñ ve vastasız allarda). Fiilden soñ doğrudan-doğru predmetniñ qullanıluvı, adet üzre, vastasız predmetten ziyade farz ola; bazı tillerde bazıda başqa farqlar da bar{{ne?}}. Fiilniñ, adet üzre, bir doğrudan-doğru obyekti ola, bir qaç vastasız obyektleri ise ola bilir. Cümleni talil etkende, qoşmanıñ astını kesik [[noqtalı sızıq]] sızalar.

==== Şarait ====

Ekinci dereceli [[cümle azası]], [[haber|haber]] ile bağlı ve iş-areketniñ alâmetini ya da başqa alâmetniñ alâmetini bildire. Adet üzre allar isimler vastasız kelişler ya da zarf şeklinde ifadeleneler, amma allarnıñ bazı gruppaları [[zarf|zarf]] aylanma ile ifadelene bilirler.

==== Qullanma ====

[[Tarif (tilşınaslıq)|Tarif]], kelişte tarif etilgen söznen kelişken isimnen ifadelene, meselâ: ''Dev qayanıñ köküsinde altın bulut geceledi'''''.
Qullanmalar predmetniñ çeşit hususiyetlerini köstermek, yaşını, milletini, zenaatını ve diger hususiyetlerni köstermek mümkün. O, tarif kibi, dalğalı sızıqnen qayd etile. Has isim, umumiy isimnen birleşkende, şahısnıñ adını qoymağan vaqıtta ilâve ola bilir. Eger qullanma yanında - umumiy isim - belli bir söz olsa, o da umumiy isimdir, olar adet üzre defisnen birleştirile: ''uçqan kilim'', ''rafiq-asket'', ''Bulbul the tonağan''.

== Grammatikanıñ merkeziy qısımları ==
Bu manada grammatikanıñ merkeziy qısımları ananeviy olaraq [[Nutuq qısımları|nutuq qısımları]] ve olarnıñ [[Grammatik kategoriyaları|grammatik kategoriyaları]] doktrinası, em de sözlerni uzunca birlikleri (söz birikmeleri, cümleleri) ve bu nutuq birlemleriniñ qurulışı [[sintaksis]]ye.

== Sintetik tillerniñ grammatika bölükleri ==
Grammatika [[Sintetik tiller|sintetik tiller]] terkibinde [[Mörfemika|mörfemika]] mörfemalardan söz tizüv qaideleri aqqında ilim olaraq ve [[sintaksis]] sözlerden beyan tizüv qaideleri aqqında ilim olaraq, em de morfologiya ve sintaksis arasındaki ara sfera [ [morfosintaksis]], o, klitiklerniñ, funktsional sözlerniñ ve analitik şekillerniñ komponentleriniñ areketlerini ögrenir.

== Grammatika ve diger tilşınaslıq fenleri arasındaki sıñırlar ==
[[Semantika]], [[leksikologiya]] ve [[fonetika]] umumen grammatikağa kirmeyler (ve qarşı keleler). Lâkin grammatikanıñ bazı añlamlarında onıñ dairesi kenişletilgen şekilde añlaşıla - grammatika bu ilmiy fenlerniñ uyğun fen saalarını «siñdire». Oña [[grammatik semantika]], [[morfonologiya]] (bunıñ içinde segmental morfonologiya, [[Aktsentologiya|aktsentologiya]] ve [[İntonologiya|intonologiya]], yani [[İntonatsiya (tilşınaslıq)|intonatsiya] aqqında ilim kirsetile. ] ) ve [[Derivatologiya|derivatologiya]] (söz yapuv ilimi), grammatika ve, buña köre, semantika, fonetika ve leksikologiyanıñ çetinde yatalar.

== Grammatika ve başqa fenler arasındaki bağ ==
Lâkin daa tar añlaşılğanda, grammatika [[Leksikologiya|leksikologiya]] ile sıq bağlıdır (çünki o, sözlerniñ grammatik hususiyetlerini ögrene; [[Grammatik luğat|Grammatik luğatlar]] baq.), em de tilşınaslıqnıñ böyle saalarınen:
* [[imlâ]] (ve, daa keniş şekilde, fonetika), çünki o, manalarnı ifade etmekniñ ses vastalarını ve ''[[telâffuz]] grammatik şekillerini'' araştırmaqta,
* [[imlâ]], çünki olarnıñ [[imlâ]], .
* [[üslüb]], çünki nutuqnıñ çeşit janrlarında grammatik şekillerniñ qullanıluvınıñ üslübiy qalıplarını tasvir ete (baq. [[grammatik üslübi]]).

Grammatika içinde grammatik araştırmalarnıñ bir qaç saası bar:

=== Resmiy ve funktsional grammatika ===
* «Formal» (baq. [[Grammatikada formal yöneliş]]) (başqaca, ''yüzü'') grammatikası [[Grammatik vastalar|grammatik vastalar]] (''grammatik köstergiçler'' ve olarnıñ formal çeşitleri - ''grammatik yollar'');
* [[Funktsional grammatika]] (ya da başqaca aytqanda, ''teren grammatika'') grammatik manalar aqqında doktrinanı inkişaf ete ve bunıñnen grammatik ve semantikanıñ (grammatik semantika) kesişüv saasını teşkil ete.

===Umumiy ve hususiy grammatika ===
* [[Universal grammatika]] dünyanıñ çeşit tilleriniñ grammatik qurulışını tasvirlemek içün qullanmaq mümkün olğan añlamlarnı işlep çıqa;
* [[Şahsiy grammatika]] ayrı tillerniñ grammatik qurulışını, em de olarnıñ gruppalarını ve qorantalarını ögrene.

=== Sinhron ve tarihiy grammatika ===
* [[Sinhronik grammatika]] bir tilniñ barlığınıñ bir de bir basamaqta olğanını tasvir ete. XIX asırda, qısmen soñra ise, böyle grammatikağa adet üzre «tasviriy» dey ediler, XX asırda ise. [[Diahroniya ve sinhroniya|sinhron]] ya da ''sinhron'' dep adlandırılmağa başladı;
* [[Tarihiy grammatika]] (başqaca, ''[[Diahroniya ve sinhroniya|diahroniya]]'' ya da ''diahroniya'') o tilniñ inkişafındaki çeşit tarihiy basamaqlarnı teñeştire, grammatik şekiller ve dizaynlar sisteması. Soñkileriniñ bir çeşiti teñeştirüv tarihiy grammatikası (başqaca aytqanda, teñeştirüv grammatikası), bütün bir gruppa ya da soy-sop evlât tillerniñ qorantasınıñ bir menbadan - proto-tilden peyda oluvını ögrengen grammatikadır.


== Edebiyat ==

* ''[[Yyespersen, Otto|Yyespersen O.]]'' Grammatika felsefesi. Per. ingliz tilinden- M., 1958 (baq. .ru/books/espersen_filosofiya_gram] or [https://web.archive.org/web/20070929022230/http://lib.englspace.com/2006/01/01/filosofiya_grammatiki___the_philosophy_of_grammar__espersen___jespersen_otto___otto_.html]);
* ''[[Kuznetsov, Pötr Savviç|Kuznetsov P.S.]]'' Grammatikanı ögrenüv printsipleri aqqında.- M., 1961 senesi;
* ''[[Blumfild, Leonard|Blumfild L.]]'' Til. Per. ingliz tilinden– M., 1968 senesi, s. 165— 310;
* ''[[Bulıgina, Tatyana Vâçeslavna|Bulıgina T.V.]]'' Grammatika // TSB. Red. 3. T. 7. – M., 1972 senesi;
* ''{{komment|Layons, Con|Layons, Con}}''. Nazariy tilşınaslıqnen tanışuv. Per. ingliz tilinden– M., 1978 senesi, s. 146— 423;
* ''{{komment|Layons, Con|Layons, Con}}''. Til ve tilşınaslıq. Per. ingliz tilinden- M., 2004 senesi, s. 96-127 seneleri;
* ''[[Maslov, Yuriy Sergeyeviç|Maslov Yu.]]'' Tilşınaslıqqa kiriş. Red. 2-nci.– M., 1987 senesi, s. 125-185, 210-213 seneleri;
* Zemaneviy ecnebiy grammatik nazariyeleri.- M., 1985 senesi;
* ''[[Admoni, Vladimir Grigoryeviç|Admoni V.G.]]'' Grammatik qurulış sisteması olaraq ve grammatikanıñ umumiy nazariyesi.- M., 1988 senesi;
* ''[[Şvedova, Natalya Yülyevna|Şvedova N. Yu.]]'' Grammatika // [[Lingvistik entsiklopedik luğat]].– M., 1990 senesi, s. 113-115 seneleri;
* ''Arno A., [[Lanslot, Klod|Lanslot K.]]'' Umumiy ratsional grammatika. Per. fransız tilinden- L., 1991 senesi;
* ''[[Testelets, Yakov Georgiyeviç|Testelets Ya.]]'' Umumiy sintaksisnen tanıştıruv.- M., 2001 senesi;
* ''[[Bondarko, Aleksandr Vladimiroviç|Bondarko A.V.]]'' Rus grammatikasınıñ nazariy meseleleri.- Sankt-Peterburg, 2002 senesi;
* ''Gvarna A.'' [[Grammatik cenk]], ya da Yañı grammatika eseri, qısqa ve acayip sanatnen taqdim etilgen (1511) // XIV-XVI asırlar Avropada til ve metin ilimleri. – M., 2016. – S. 100-139.

== Qaydlar ==

Yusuf (hazar begi)

Vikipediya - Yañı saifeler - Sat, 13/07/2024 - 16:24

Devlet Geray:

{{kişi}}
'''Yusuf''' — soñki ya soñdan evelki [[hazarlar|hazar]] begi (930—960 seneleri). ''[[Bek]]'' — [[Hazar Qağanlığı]] ükümranlarınıñ unvanı.

== İhtar ve edebiyat ==
<references/>
* ''[[:ru:Голб, Норман|Голб Н.]], [[:ru:Прицак, Омельян Иосифович|Прицак О.]]'' [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/X/Chaz_evr_dok_X/index.htm Хазарско-еврейские документы X в.] — М.—Иер., 2000. — ISBN 5-93273-126-5 {{ref-ru}}
* ''Коковцов П. К.'' Еврейско-хазарская переписка в X веке. — Л.: Изд-во АН СССР, 1932.{{ref-ru}}
* ''Щавелев А. С.'' Датировка дипломатических писем Хасдая ибн Шапрута // Вестник ВолГУ. Серия 4, История. Регионоведение. Международные отношения. 2018. Т. 23. № 5.{{ref-ru}}

[[Kategoriya:Hazarlar]]

Barınlar

Vikipediya - Yañı saifeler - Sat, 13/07/2024 - 11:23

Don Alessandro:

{{universal infocard}}
'''Barın''' — qadimiy türk qabilesi. Barın [[bek|begi]] [[Qırım Hanlığı]]nıñ [[qaraçı bekleri]]nden (devletniñ eñ küçlü dört qabile bekleri) biri edi.

== İhtar ==
<references/>
* {{книга|ссылка=https://iriran.ru/sites/default/files/2023-07/История_народов_Вып09_2022.pdf#page=226|автор=[[Зайцев, Илья Владимирович|Зайцев И. В.]]|заглавие=Бахрины/Барыны в поздней Золотой Орде и Казанском ханстве в XV в.|год=2022|место=М.|издание=История народов России в исследованиях и документах|издательство=[[Институт российской истории РАН|ИРИ РАН]]|выпуск=9|страницы=226—230}}

[[Kategoriya:Qırımtatar qabileleri]]
Syndicate content
Powered by Drupal, an open source content management system